Ауызша корпус

Сұхбат беруші	Сөздің бейнежазбасы	Сөйлеуші орфоэпиясы	Сөздің орфоэпиялық нормасы	Сөздің орфографиясы
Аден Марғұлан	▶	↑тұуыстар қалайсыңда:р ↑ /// ↑ кележатқан жаңа жылдарыңме: н ↑ /// ↑ мына біздің марго → // жыл соңұна ͡ дейін → // келін ͡ ап келем деб ͡ ед ↓ /// ↑ сопыйып әлі жүр → // джыл бітті → // келін ͡ де ͡ жоқ → // түк ͡ те ͡ жоқ ↓ /// ↑ мынау / немене джіберілмей ͡ ғалды ↓ /// ↑ марго ↑ / кел ↓ /// ↑ мен сені / грұуппаға салыб жіберійін → // сүуретке түс^іріп ↓ /// ↑ кән / көрійнш ↑ /// ↑ ^уой / мам / неге менің ^уосы ^уоншаме:с фотомды → // грұуппаға жібересіз ↑ /// ↑ кеше анау сүмірейіп → // көзім жанып тұрған фотомды → // статұусқа сапсапсыз ↓ /// ↑ ^уөй ^йенді / телефоннан шығар ↑ ///	↑тұуұстар ͡ ғалайсыңдар ↑ /// ↑ кележатқан жаңа ͡ жылдарыңмен ↑/// ↑ мына б̊іздің марго → // жыл соңұна дейін → // келін алып ͡ гелем деп ^йеді ↓ /// ↑ сопұйұб̊ ͡ әлі жүр → // жыл бітті → // келін͡ де жоқ → // түк͡ те жоқ ↓ /// ↑ мынау / немене жіб̊ерілмей͡ ғалды ↓ /// ↑ марго ↑ / кел↓ /// ↑ мен сені / грұуппаға салыб͡ ̊ жіб̊ерейін → // сүурөткө түсүрүп ↓ /// ↑ кәне / көрөйүншү ↑ /// ↑ ^уой мам / неге менің ^уос'онша sup>йемес фотомдұ → // грұуппаға жіб̊ересіз ↓ /// ↑ кеш'анау сүмүрөйүп → // көзүм жанып тұрған фотомдұ → // статұусқа салып тастап̊сыз ↓ /// ↑ ^уөй ^йенді / телефоннан шығар ↓ ///	- Туыстар қалайсыңдааар? Келе жатқан жаңа жылдарыңмен! Мына біздің Марго жыл соңына дейін келін алып келем деп ед. Сопиып әлі жүр, жыл бітті, келін де жоқ, түк те жоқ. Мынау немене жіберілмей қалды. Марго, кел. Мен сені салып жіберейін суретке түсіріп. - Кән көринш. Ой мам, неге осы менің оншамееес фотомды группаға жібересіз? Кеше анау сүмірейіп, көзім жанып тұрған фотомды статусқа саптастапсыз. - Өй, енді, телефоннан шығар.
Аден Марғұлан	▶	↑вот соны ^уойлап мам → // мен сізге жаңа жылға ↑ /// ↑ ^уотырыңыз каз → // ^уотырыңыз / ^уотырыңыз ↓ /// ↑ айфон ^уон үш сыйлайм ↓ /// ↑ бұл телефонның бір плйұусы → // кійноэффект режимі бар ↓ /// ↑ ^йенді анау ұуатсаптағы → // жаңағы / статұус бар ^йемес ͡ па ↑ // соны кійноэффект режіймімен → // түс^іретін боласыз ↓ /// ↑ ал ^йенді мен → // війдеоға түсіріп жіберейін ↓ /// ↑ тұуыстар / жаңажыл мейрамы → // құтты болсын ↑ /// ↑ ^уойбой / мынаның камерасы → // шынымен күшті ^йекең ͡ ғой / иә ↓ /// ↑ жаңа ^уоскыр дедің ͡ ба ↑ // не ͡ дедің ↑ // соныңа / қалай үміткер болам мен ↑ ///	↑ вот čон'ойлап мам → // мен сізге жаңажылға ↑ /// ↑ ^уотұрұңұз͡ ғәзір → // ^уотұрұңұз / ^уотұрұңұз ↓ /// ↑ айфон ^уонүш сыйлаймын ↓ /// ↑ бұл телефоннұң бір плійұусұ → // кійноэфект ^ірежіймі͡ б̊ар ↓ /// ↑ ^йенд'анау ұуатčаптағы → // жаңағы / статұус ͡ пар ^йемес͡ па ↑ // сонұ͡ гійноэфект ^ірежіймімен → // түсүрөтүм ͡ боласыз ↓ /// ↑ ал ^йенді мен → // війдеоға түсүрүб̊͡ жіб̊ерейін ↓ /// ↑ тұуұстар / жаңажыл мейрамы → / құттұ ͡ б̊олсұн ↑ /// ↑ ^уойб̊ой / мынаның ͡ гамерасы шынымен → // күшт'^йекең ͡ ғой / ійә ↓ /// ↑ жаңа / оскар дедің ͡ ба ↑ // не ͡ дедің ↑ // соғаң͡ ғалай / үмүткөр ͡ б̊олам ͡ мен ↑ ///	- Вот соны ойлап мам, мен сізге жаңа жылға. Отырыңыз каз, отырыңыз, отырыңыз. Айфон 13 сыйлайм. Бұл телефонның бір плюсы киноэффект режимі бар. Енді анау WhatsApp-тағы жаңағы статус бар емес па, соны киноэффект режимімен түсіретін боласыз. - Ал, енді мен видеоға түсіріп жіберейін. - Туыстар, жаңа жыл мейрамы құтты болсын! - Ой, мынаның камерасы шынымен күшті екен ғой, иә. Жаңа оскар дедің ба, не дедің, соныңа қалай үміткер болам мен?
Асанәлі Әшімов	▶	↑кійно – / →^йең бірінші ^уол ^уөнөр ↓ /// ↑сол кійно ^уөнөрін →// алға дамытуда ↑ / үлкөн үлес қосқан →// азаматтар бар↓ /// ↑баршылық↓/// ↑соған қуанам↓/// ↑бұрын / аз болатын↓// ↑бірақ мәз болатын↓ // қазақ̊ша айтқанда↓/// ↑шәкең бастаған →/ ұлы топ // біраз дүние жасады↓/// ↑солардың бәрін →/ алға ͡ ғарай / апарушы →// қазіргі жастар↓/// ↑соларға сенем↓/// ↑сұлтанмахмұт торайғыров айтпақ̊шы →// мен жастарға сенем↓/// ↑талай фестивал'ға ͡ ғатысқан →// фестивал'дардан жүлде алған //→ шығармалары бар↓////	↑кійно – /→^йең бірінші ^уол ^уөнөр↓/// ↑сол / кійн'өнөрүн →// алға дамытұуда↑ / үлкөн ͡ үлөс ͡ қосқан→// азаматтар ͡ б̊ар↓ /// ↑баршылық↓ /// ↑соғаң ͡ ғұуанамын↓/// ↑бұрұн / аз͡ б̊олатын → бірақ / мәз ͡ б̊олатын↓ қазақ̊ш'айтқанда ↓/// ↑шәкең бастаған →/ ұлұ ͡ топ // →біраз дүн^үйө ͡ жасады↓/// ↑солардың бәрін→ / алға ͡ ғарай апарұушұ – // қәзіргі жастар↓/// ↑соларға сенемін↓ /// ↑cұлтанмахмұт торайғыров айтпақ̊шы →// мен ͡ жастарға ͡ сенемін↓/// ↑талай фестійвал'ға͡ ғатысқан →фестивал'дардан жүлд'алған // →шығармалары ͡ б̊ар↓///	Кино – ең бірінші ол өнер. Сол кино өнерін алға дамытуда үлкен үлес қосқан азаматтар бар. Баршылық. Соған қуанам. Бұрын аз болатын, бірақ мәз болатын, қазақша айтқанда. Шәкең бастаған ұлы топ біраз дүние жасады. Солардың бәрін алға қарай апарушы – әзіргі жастар. Соларға сенем. Cұлтанмахмұт Торайғыров айтпақшы, «мен жастарға сенемін». Талай фестивальға қатысқан, фестивальдарда жүлде алған талай шығармалар бар.
Асанәлі Әшімов	▶	қазір / мінеки бүгінгі таңда →// ^йевразиа фестивалі жүріватр↓/// ↑соған келген фил'мдерді ͡ гөріп // салыстырып / тіпті кейде / сондай нашар фил'мдерден // үйренуге болат↓/// ↑былай түсіруге / →болмайды ͡ екең ͡ ғой // →былай ^йекең ͡ ғой деп ↓ /// ↑со сійақты / біздерде ͡ де // жаңағы / жақ̊сы фил'мдер ͡ де бар //^уортасы ͡ да бар // ^уортадан төмені ͡ де бар↓/// ↑^йенді / ^уонсыз болмайд↓/// ↑барлығы бірдей / шедевр туу / →^уөте қыйын↓/// ↑сондықтан / →сол ^уон шақты фил'мнің ішінен →// ^йекі жақ̊сы фил'м шық̊са ↑ // ^уол / үлкөн жетістік↓//	↑қәзір / мінекей бүгүңгү ͡ таңда→// ^йевразійа ͡ фестійвалі / жүрүб̊ ͡ жатыр↓ /// ↑соғаң ͡ гелген ͡ фійлімдерді ͡ гөрүп →// салыстырып / тіпті͡ гейде / сондай нашар фійлімдерден үйрөнүугө͡ б̊олады↓ /// ↑былай түсүрүугө ͡ б̊олмайды ͡ екең ͡ ғой // →былай ͡ екең ͡ ғой деп↓/// ↑сол сыйақты /біздерде ͡ де // жаңағы / жақ̊сы фійлімдер ͡ де ͡ б̊ар →// ^уортасы ͡ да͡ б̊ар →// ^уортадан төмөнү ͡ де ͡ б̊ар ↓/// ↑^йенді / ^уонсұз ͡ б̊олмайды↓/// ↑барлығы͡ б̊ірдей / шедевыр ͡ тұуұуұ / ^уөтө ͡ ғыйын↓/// ↑сондұқтан /→сол / ^уоншақты фійлімнің ішінен →// ^йекі жақ̊сы фійлім ͡ шық̊са ↑// ^уол / үлкөн жетістік↓///	Қазір, мінеки, бүгінгі таңда Евразия фестивалі жүріб атыр. Соған келген фильмдерді көріп, салыстырып, тіпті, кейде сондай нашар фильмдерден үйренуге болады. Былай түсіруге болмайды екен ғой, былай екен ғой деп. Со сияқты біздерде де жаңағы жақсы фильмдер де бар, ортасы да бар, ортадан төмені де бар. Енді онсыз болмайд. Барлығы бірдей шедевр тууы өте қиын. Сондықтан сол оншақты фильмнің ішінен екі жақсы фильм шықса, ол – үлкен жетістік.
Асанәлі Әшімов	▶	↑рүстем әбдірашев сійақты ↓// ақан сійақты →/ ^йермек тұрсынов сійақты //→жақ̊сы фил'мдер түсүрген / азаматтар бар → // қайраткерлер↓/// ↑соның ішінде →/ маған ^уөзіме ұнайтындары бар ↓ // ^уоның толық фил'м болмағанмен ↑// фил'мнің ішіндегі / эпизодтарын айт↓/// → «келін» деген фил'м / көп адамға↑ / қазақтарға ұнамайт ↓// маған ұнайд↓/// ^уөнөр/ ^уөнөр жасаған ↓/// жан-жақты → /// ↑ со сійақты →/ шал / тұрсыновтың↑// ^уосы фил'мдер / маған ұнайд↓///	↑^үрүстөм әб̊дірашев сыйақты ↓ // ақан сыйақты /→ ^йермек тұрсұнов сыйақты →/жақ̊сы фійлімдер түсүргөн / азаматтар͡ б̊ар →// қайраткерлер↓/// ↑сонұң ішінде→/ маған ^уөзүм'ұнайтындары ͡ б̊ар ↓ // ^уонұң толұқ фійлім болмағаммен ↑ // фійлімнің ішіндегі /эпійзодтарын айт↓/// → келін деген фійлім / көб̊ ͡ адамға↑ қазақтарғ'ұнамайды ↓// маған ұнайды↓/// ↑^уөнөр /^уөнөр жасаған↓/// ↑ жан-жақты→ /// ↑сол сыйақты → шал / тұрсұновтұң↑/// ↑ ^уосұ фійлімдер / маған ұнайды↓///	Рүстем Әбдірашев сияқты, Ақан сияқты, Ермек Тұрсынов сияқты жақсы фильмдер түсірген азаматтар бар, қайраткерлер. Соның ішінде маған өзіме ұнайтындары бар, оның толық фильм болмағанмен, ішіндегі эпизодтарын айт. «Келін» деген фильм көп адамға, қазақтарға ұнамайды, маған ұнайды. Өнер. Өнер жасаған. Жан-жақты. Сол сияқты, «Шал», Тұрсыновтың. Осы фильмдер ұнайды.
Асанәлі Әшімов	▶	^уоған қазір / ^йелу жыл болд↓/// ^уолгезде мен //→ ^уотыздың ішінде ^йедім↓/// жас / бірақ сол театрдан →// ^уопера театрынан // құрекеңдерді ↑жандарбеков↓// ↑соларды / бекежанды көріп ^уөстікқой ^йенді↓// ↑ұнаушы ^йед → / құрекеңнің ↓/// ↑бірақ ^уойлаушем →// неге ^уол жағымсыз кейіпкер↑ /// ↑қызды сүйдүғой → // жүрөгі бар↓/// ^йелді қорғадығой → // білегі бар↓///↑ ал ^уол неге / жағымсыз кейіпкер↑ /// (Фил'мнен үзінді)///	↑^уоғаң ͡ ғәзір ↑/ ^йелүу жыл болдұ↓/// ↑^уолгезде мен /→ // ^уотұздұң ішінде ^йедім↓ /// ↑жас / бірақ̊ сол театырдан → ^уопера ͡ театырынан // құрекеңдерді/ ↑жандарб̊еков↓/// ↑соларды / бекежанды ͡ гөрүб ͡ ^уөстүк қой ^йенді ↓/// ↑ ұнаушұ ^йеді ͡ ғұрекеңнің ↓ /// ↑бірақ ^уойлаушұ ^йедім → // неге ^уол жағымсыз ͡ гейіпкер ↑ /// ↑ қызды сүйдүғой →// жүрөгү ͡ б̊ар↓/// ↑ ^йелді ͡ ғорғадығой → // білегі ͡ б̊ар↓/// ↑^уол неге / жағымсыз ͡ гейіпкер↑ /// (фійлімнен үзүндү)	Оған қазір 50 жыл болды. Ол кезде мен 30-дың ішінде едім. Жас, бірақ сол театрдан, опера театрынан Құрекеңдерді, Жандарбеков, соларды – Бекежанды көріп өстік қой енді. Ұнаушы еді Құрекеңнің. Бірақ ойлаушы едім, неге ол жағымсыз кейіпкер. Қызды сүйді ғой, жүрегі бар. Елді қорғады ғой, білегі бар. Ал ол неге жағымсыз кейіпкер. (Фильмнен үзінді).
Асанәлі Әшімов	▶	↑сұлтан қожыков / →режиссермен келісіп ↑// мен айттым ↓// ^уосы жігітті мен / жағымды кейіпкер шығарғым келед ^уосыдан↓//↑жағымды жағын / көбірек →/ көрсеткім келеді деп↑/// ↑соған келістік↓/// ↑солай болды ͡ да ↑ /// ↑сондықтан / халықтың бекежан жағына шығатын себебі // сол ↓ /// ↑ ал ^йенді / ^уоның ^йеткен ^йеңбегі // төлөгенге қарағанда →// халыққа ^йеткен / сіңірген ^йеңбегі молдау ↓/// ↑сырлыбайдың ауылын қорғап →// сырт жаудан қорғап жүрген адам↓/// ↑сырлыбайдың сөзү бар →// үуәдесі бар →// қызымды берем деген↓/// ↑қалай ^йенді ^уол ↑ // көлденең көк аттыға →// ұстатып жібере салатын ↓/// ↑намыс деген бар↓/// ↑бола ͡ ма →/ болмай ͡ ма ↑/// ↑сондықтан мен / бекежанның адвокатымын↓///	↑ сұлтаң ͡ ғожұқов / →^ірежійсөрмөң ͡ гелісіп → // мен айттым / ^уосұ жігітті мен →// жағымды͡ гейіпкер / шығарғым͡ геледі↓ /// ↑ жағымды жағын / көб̊үрөк →/ көрсөткүм ͡ геледі деп ↑ /// ↑соғаң ͡ гелістік↓ /// ↑солай ͡ б̊олдұ ͡ да ↑ /// ↑сондұқтан / халықтың бекежан жағына шығатын себ̊еб̊і // сол ↓ /// ↑ ал ^йенді → / ^уонұң ^йеткен ^йеңбегі → // төлөгөңге ͡ ғарағанда ↑// халыққа ^йеткен / сіңірген ^йеңбегі молдау ↓ /// ↑ сырлыб̊айдың ауұлұң͡ ғорғап → // сыртшаудаң ͡ ғорғаб̊ ͡ жүргөн адам ↓ /// ↑сырлыб̊айдың сөзү ͡ б̊ар → // ^үуәдесі ͡ б̊ар → «қызымды ͡ б̊еремін» деген ↓ /// ↑ қалай ^йенді ^уол ↑ // көлдөнөң͡ гөгаттыға →// ұстатыб̊ ͡ жіб̊ере салатын ↓ /// ↑ намыстегем ͡ бар↓/// ↑бола ͡ ма →/ болмай ͡ ма ↑ /// ↑сондұқтам ͡ мен / бекежанның адвокатымын↓ ///	Сұлтан Қожықов режиссермен келісіп, мен айттым: - Осы жігітті мен жағымды кейіпкер шығарғым келеді, жағымды жағын көбірек көрсеткім келед, - деп. Соған келістік. Солай болды да. Сондықтан халықтың Бекежан жағына шығатын себебі сол. Ал енді оның еткен еңбегі Төлегенге қарағанда, халыққа еткен, сіңірген еңбегі молдау. Сырлыбайдың ауылын қорғап, сырт жаудан қорғап жүрген адам. Сырлыбайдың сөзі бар, уәдесі бар «қызымды беремін» деген. Қалай енді ол көлденең көк аттыға ұстатып жібере салатын. Намыс деген бар. Бола ма, болмай ма? Сондықтан мен – Бекежанның адвокатымын.
Асанәлі Әшімов	▶	→менде / ^йекі балам болды→ //согезде ↓ /// ↑сол ^йекеуін де / жақ̊сы ͡ гөрем↓/// ↑кино ͡ да / сол театр ͡ да↓/// сол ^йекеуі – ^йекі балам ͡ ғой↓/// ↑^йекеуін ͡ де / жақ̊сы көрем ͡ ғой↓/// ↑бірін-бірі толықтырад → // толықтырып тұратын дүние ͡ ғой↓/// ↑мысалы театр ^йенді / →күндөлікті тренаж/ лабараторыйа дейм ↓// ал кино – соның қорытындысы↓///	→менде / ^йекі ͡ б̊алам ͡ болдұ →// солгезде↓/// ↑сол ^йекеуүн ͡ де / жақ̊сы ͡ гөрөм↓/// ↑кійно ͡ да сол / театр ͡ да ↑ /// ↑ сол ^йекеуү / ^йекі ͡ б̊аламғой↓/// ↑^йекеуүн ͡ де / жақ̊сы ͡ гөрөмғой↓ /// ↑бірім ͡ бірі толұқтұрады →// толұқтұрұп тұратын дүн^үйөғой ↓/// ↑ мысалы / театр →/ күндөлүктү тренаж / ^ылаб̊ораторійа деймін →// ал / кійно / ^уонұң ͡ ғорұтұндұсұ↓	Менде екі балам болды сол кезде. Сол екеуін де жақсы көрем. Кино да, сол театр да. Сол екеуі – екі балам ғой. Екеуін де жақсы көрем ғой. Бірін-бірі толықтырады, толықтырып тұратын дүние ғой. Мысалы, театр күнделікті тренаж, лаборатория дейм, ал кино – соның қорытындысы.
Асанәлі Әшімов	▶	↑кино↓/// ↑^йенді / барлық ^ұуақытта → // адамның бір кезеңі болад ↓ /// ↑ киноның жаңағы → // бірінен кейін → // бірі кетед↓/// ↑содан кейін жаңағы / тоқтап тұратын→ // кезең болад↓/// ↑сосын / қартайған кездегі → // кезең болад ↓ /// ↑ бірақ / дегенмен анда-санда → // қазір бір фил'м шықты → // аруақ деген ↓ /// ↑ халық көретін болу ͡ герек ↑ /// ↑ көрсін ↓ /// ↑ ^йенді ^уоны бір басқаша → // көзбен қарайтын → // кино деп ^йесептейм↓/// ↑ ішінде философыйасы бар → // адамның тағдыры бар ↓ /// ↑ ^уоны / солай ͡ ғарау ͡ герек ↓ /// ↑ қазіргі түсіріліп жүрген → // сериалдарға ұқ̊самайды ^уол ↓ /// ↑басқа / бұрыңғы сериалдарға ұқ̊сайд ↓ /// ↑ жаңағы / сол стил'ге келед ↓ /// ↑ бұрын ^уөзүмізді тәрбиеледі → // ^йенді біз тәрбиелейміз жастарды ↓ /// ↑заман солай↓///	кійно ↓ /// ↑^йенді / барлығ͡ ^ұуақытта → // адамның бір ͡ гезеңі ͡ б̊олады↓ /// ↑кійно ^уонұң жаңағы → // бірінеңгейін → // бірі͡ гетеді ↓ /// ↑ содаңгейін жаңағы / тоқтап тұратын→ // кезең болады↓/// ↑сосұн / қартайғаң ͡ гездегі → // кезең болады ↓ /// ↑бірақ / дегеммен анда-санда → // қәзір͡ б̊ір фійлім шықты → // арұуақ деген ↓ /// ↑ халық көрөтүн болұу ͡ герек↓ /// ↑ көрсүн↓/// ↑^йенді ^уонұ ͡ б̊ір → // басқаша ͡ гөзб̊өң ͡ ғарайтын → // кійно ͡ деп ^йесептеймін ↓ /// ↑ ішінде фійлософійасы͡ б̊ар → // адамның тағдыры͡ б̊ар ↓ /// ↑^уонұ / солай͡ ғарау ͡ герек ↓ /// ↑ қәзіргі түсүрүлүб̊ ͡ жүргөн→ // серійалдарға / ұқ̊самайды ^уол↓ /// ↑басқа / бұрұңғұ серійалдарға ͡ ұқ̊сайды ↓ /// ↑ сол ^істійлге͡ геледі↓ /// ↑бұрұн ^уөзүмүздү тәрб̊ійеледі → // ^йенді ͡ б̊із тәрб̊ійелейміж ͡ жастарды ↓/// ↑заман солай ↓ ///	Кино. Енді барлық уақытта адамның бір кезеңі болады. Киноның бірінен кейін бірі кетед. Содан кейін тоқтап тұратын кезең болады. Сосын қартайған кездегі кезең болад. Бірақ дегенмен анда-санда қазір бір фильм шықты «Аруақ» деген. Халық көретін болу керек. Көрсін. Енді оны бір басқаша көзбен қарайтын кино деп есептеймін. Ішінде философиясы бар, адамның тағдыры бар. Оны солай қарау керек. Қазіргі түсіріліп жүрген сериалдарға ұқсамайды ол. Басқа, бұрынғы сериалдарға ұқсайды. Жаңағы сол стильге келеді. Бұрын өзімізді тәрбиеледі, енді біз тәрбиелейміз жастарды. Заман солай.
Асанәлі Әшімов	▶	↑^йенді ^уол былай қазір / бала ғой әлі↓/// ↑дегенмен / ^уөнөрді жақ̊сы көред↓/// ↑бірақ бір жағынан /^уонша қаламаймын → /// ↑үйткені бұл / ^уөмір бақи /→ ^йеңбекті қалайды ғой↓/// ↑^уөмір бақи/ мемлекеттік экзамен тап̊сырасың →// халықтың алдында→// ^уөл'өлгенше↓/// ↑сондықтан сол қиналмаса дейм ͡ ғой →/ баламның↓/// ↑қиналып / көп жұмыс жасамаса → // жатпай-тұрмай / ^йештеме шықпайт↓/// ↑болғаннан кейін болу ͡ герек↓/// ↑^уодан кейін ^уол / бірінші болу ͡ герек↓/// ↑ал ^йенді →/ көптің бірі болып жүрсе ↑/ ыңғайсыз↓///	↑^йенді /^уол былай қәзір / балағой әлі↓ /// ↑дегеммен ^уөнөрдү → / жақ̊сы ͡ гөрөдү ↓ /// ↑бірақ біржағынан / ^уонша ͡ ғаламаймын→ // ^уөйткөнү ͡ б̊ұл ^уөмүрб̊ақый →// ^йеңбекті ͡ ғалайдығой↓/// ↑^уөмүрб̊ақый / мем^ілекеттік ͡ экзамен тап̊сырасың →// халықтың алдында → // ^уөл'өлгөншө↓/// ↑сондұқтан сол͡ ғыйналмаса дейміңғой →// баламның↓/// ↑қыйналып → // көб̊жұмұш͡ шасамаса → // жатпай-тұрмай → / ^йештеме шықпайды↓/// ↑болғаннаңгейін →/ болу герек ↓/// ↑ одан кейін ол/ бірінші ͡ б̊олұугөрек↓/// ↑ал ^йенді →/ көптүң бірі ͡ б̊олұб̊ ͡ жүрсө↑ // ыңғайсыз↓///	Енді ол былай қазір бала ғой әлі. Дегенмен өнерді жақсы көреді. Бірақ бір жағынан, онша қаламаймын, өйткені ол өмір бақи еңбекті қалайды ғой. Өмір бақи мемлекеттік экзамен тапсырасың халықтың алдында. Өле-өлгенше. Сондықтан сол қиналмаса деймін ғой баламның. Қиналып, көп жұмыс жасамаса, жатпай-тұрмай, ештеме шықпайды. Болғаннан кейін болу керек. Одан кейін ол бірінші болу керек. Ал енді көптің бірі болып жүрсе, ыңғайсыз.
Асанәлі Әшімов	▶	↑жастарға тілейтінім / әр^ұуақытта тілейтінім жақ̊сылыққой →// әрійне↓/// ↑халқымызды жан-жақты ^уөсірүу →// халқымызға жақ̊сылық әкелүу –// әр адамның міндеті↓/// ↑^йешқандай халықтан қалмауымыз ͡ герек↓/// ↑жан-жақты↓/// ↑^уол ^уөнөр болсын→ // әдебиет / мәдениет/ экономика / сайасат / қай саладан болмасын →// барлығы сай болу ͡ герек → // біріне-бірі↓/// ↑біреуі ^уозұп кетіп↑ // біреуі қалып кетуі болмайд↓/// ↑бәрі / ^уосы / халықтың қамы үшін →// ^йел болу ͡ герек→ // мәңгілік ^йел болу ͡ герек↓/// ↑соған жұмыс істеу ͡ герек / жастар↓// кейінгі жастар↓/// ↑намыс деген болу ͡ герек↓/// ↑^йең бастысы / намыс↓/// ↑намыс / тире талант↓/// ↑талантты адам / намысты↓/// ↑намысты адам / талантты↓/// ↑сондықтан / намыс болу ͡ герек↓/// ↑ұлттық намыс болу ͡ герек →// тілдік намыс болу ͡ герек ↓ /// ↑ ^уөзіңнің тіліңді / ұлтыңды / әдебиет-мәдениетіңді / жақ̊сы ͡ гөру ͡ герек↓/// ↑сен бәрібір / ^уонсыз болалмайсың↓/// ↑қазақ ^йекені белгілі↓/// ↑сондықтан қазақтың ^уөнерін / қазақтың дәстүрін / жақ̊сы сақтап ↑ // сондай бір тәрбиелі / жастарды жақ̊сы ͡ гөрем↓/// ↑сондай жастар ^уөссе деймін↓/// ↑сондықтан / ^йел / қазаққалқы / ұлы халық↓/// ↑сол халқыңа қызмет ^йет / балам↓///	↑жастарға тілейтінім / әр^ұуақытта жақ̊сылыққой // әрійне↓/// ↑халқымызды жан-жақты ^уөсүрүу →// халқымызға жақ̊сылығ͡ әкелүу →// әр адамның міндеті ↓/// ↑ ^йешқ̊андай ͡ ғалықтан / қалмауұмұз ͡ герек↓/// ↑жан-жақты ↓/// ↑^йол ^уөнөр ͡ б̊олсұн → // әдеб̊ійет / мәденійет / экономійка / сайасат →// қай саладам͡ болмасын → // барлығы сай ͡ б̊олұу ͡ герек →// біріне-͡ б̊ірі ↓ /// ↑ біреуү ^уозұп кетіп ↑ // біреуү қалып ͡ кетүуү ͡ б̊олмайды ↓ /// ↑ бәрі ^уосұ ͡ ғалықтың ͡ ғам'үшүн → // ^йел болұу ͡ герек →// мәңгілік ^йел болұу ͡ герек ↓ /// ↑ соған жұмұс істеу ͡ герек / жастар ↓/// ↑ кейіңгі жастар ↓/// ↑ намыстегем болұу͡ герек ↓/// ↑ ^йең бастысы / намыс ↓ /// ↑ намыс / тійре талант ↓ /// ↑ талантт'адам / намысты↓/// ↑намыст'адам / талантты↓/// ↑сондұқтан / намыс͡ полұу͡ герек↓/// ↑ұлттұқ намыс ͡ полұу ͡ герек → // тілдік намыс͡ полұу ͡ герек ↓/// ↑^уөзүңнүң тіліңді / ұлтұңдұ // әдеб̊ійет- мәденійетіңді жақ̊сы͡ гөрүу ͡ герек ↓/// ↑сем͡ бәріб̊ір / ^ыонсұз ͡ б̊ол'алмайсың ↓/// ↑ қазақ ^йекенің белгілі↓/// ↑сондұқтаң ͡ ғазақтың ^уөнөрүн → // қазақтың дәстүрүн / жақ̊сы сақтап → // сондай ͡ б̊ір тәрб̊ійелі ͡ жастарды → // жақ̊сы ͡ гөрөмүн↓/// ↑сондай жастар ^уөссө деймін↓/// ↑сондұқтан /^йел /қазаққалқы / ұлұ ͡ ғалық ↓/// ↑ сол ͡ ғалқыңа͡ ғызмет ^йет // балам↓///	Жастарға тілейтінім - әр уақытта жақсылық қой, әрине. Халқымызды жан-жақты өсіру, халқымызға жақсылық әкелу – әр адамның міндеті. Ешқандай халықтан қалмауымыз керек. Жан-жақты. Ол өнер болсын, әдебиет, мәдениет, экономика, саясат, қай саладан болмасын, барлығы сай болу керек. Біріне-бірі. Біреуі озып кетіп, біреуі қалып кетуі болмайды. Бәрі осы халықтың қамы үшін, ел болу керек, мәңгілік ел болу керек. Соған жұмыс істеу керек жастар. Кейінгі жастар. Намыс деген болу керек. Ең бастысы – намыс. Намыс тире талант. Талантты адам – намысты. Намысты адам – талантты. Сондықтан намыс болу керек. Ұлттық намыс болу керек, тілдік намыс болу керек. Өзіңнің тіліңді, ұлтыңды, әдебиет-мәдениетіңді жақсы көру керек. Сен бәрібір онсыз бола алмайсың. Қалай екені белгілі. Сондықтан қазақтың өнерін, қазақтың дәстүрін жақсы сақтап, сондай бір тәрбиелі жастарды жақсы көремін. Сондай жастар өссе деймін. Сондықтан ел, қазақ халқы – ұлы халық. Сол халқыңа қызмет ет, балам!
Асылбек Есіркепов	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз, қазір неге жұтаң тартып барады, оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Ассалаумағалейкум, құрметті радиотыңдаушылар! Əуе толқынында Қазақ радиосының “Біз қалай сөйлейміз?” хабары. Микрофон алдында журналист – Оңғар Құралов. – Кезінде жазушы, аудармашы Ісләм Жарылғапов ағамыз ұсынған кейбір сөздердің қазақша баламасы тілімізге сіңісті болып, төл сөзіміздей боп кеткендігі белгілі. Жиі айтыла беретін «балмұздақ», «аялдама» сөздерін кім жасанды немесе өрескел деп айта алады? Ал Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдары жалпы жұрттың тілдік қолданысындағы техника, білім, ғылым, медицина, әскери салаларда терминдер мен ұғымдар жаппай қазақшалана бастады. Олардың ішінде өте сәтті, ортадан жоғары дегендер де көп. «Самолетті» – «ұшақ», «вертолетті» – «тікұшақ», «таможняны» – «кеден», «проспектні» – «даңғыл», «транспортты» – «көлік», «председательді» – «төраға», «президиумды» – «төралқа» деп қолдану дағдыға айналып-ақ кетті.
Асылбек Есіркепов	▶			– Алайда кейбір терминдер әлі күнге түрі – қазақша, мағынасы бұлыңғыр болғандықтан тілдік айналымға енбей келеді немесе әрі-сәрі қалыпта қолданылады. Мәселен, жыр болған "сынып" сөзіне дау айтылшылар көп. "Бесінші сынып оқушысы" десек дұрыс. Ал "үшінші класты темекі", "сүтқоректілер класы" дегендегі "класты" әр жерде, әр түрлі аударуымыз қажет пе? Мүмкін халықаралық термин ретінде "класты" аудармай қойғанымыз жөн шығар. Бұл мәселе де ойлануды қажет етеді. Соңғы кезде телеарналардан берілетін спорт жаңалықтарында «футболды» «аяқ доп» деп айту үрдіске айналып бара жатыр. Дүниежүзі елдері "футбол" деп қолданып жүргенде, бұған дейін қалыптасып, құлақ үйренген сөзден жерінгеніміз қалай болар екен? Аударғанның жөні осы екен деп жаппай қазақшалай беру де аса көрегенділікті, мәдениеттілікті, сауаттылықты білдіре қоймас.
Асылбек Есіркепов	▶			– Сол үшін де аудармаса болмайтын, тіліміздің реңін кетіріп, шұбарлай түсетін сөздерді, ұғымдарды, терминдерді ғана қазақ тілінде сөйлеткен дұрыс па екен деп ойлаймыз?! Осы ретте тіс емдеу саласындағы кейбір сөздердің қазақша баламасын қалыптастыруға күш салып жүрген тіс дәрігері, Санжар Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің ортопедтік тістану кафедрасының ассистенті АСЫЛБЕК ЕСІРКЕПОВПЕН өткізген сұхбатымызға көңіл бөліңіздер. – Асеке, қазіргі кейінгі кезде түрлі-түрлі салалар бойынша терминдерді қазақшалау науқаны жүріп жатқаны белгілі. Аударма сөздіктер шығып, қазақша баламаларын терминком бекітіп жатыр."Стомотология" деп жүрміз ғой "Тіс емдеу" саласындағы терминдерді қазақшалап жүр дегенді естігендіктен, сізді осы "Біз қалай сөйлейміз?" деген хабарымызға шақырып отырмыз. Өзіңіз енгізіп жатқан немесе баламасын ұсынып жатқан тіс емдеу саласындағы аударған сөздеріңізді, ұсынып отырған терминдеріңізді айта кетсеңіз.
Асылбек Есіркепов	▶			– Енді мына шетел сөздері халықаралық айдармен ұлттық тілімізге өзгеріссіз енгізілді. Қазіргі кездерде де ұлттық дәрежеміз, біліміміз төмендемесін деп осыларды өзгерусіз қалдыруды жөн көретіндер де жеткілікті. Бірақ та кез-келген шетел сөзі түсінікті болсын десек, оны талқылап, дәлелдеу керек. Ал егер де ана тілінде айтылған сөз ол бірден түсінікті және оны дәлелдеуді қажет етпейді. Мысалы, біздің стоматология саласындағы «стоматология» деген сөздің өзін алатын болсақ, «стоматология» гректің «стома» - «ауыз», «логия» - «тану» деген мағына береді. Егер оны қазақшалайтын болсақ, «ауыз туралы ғылым» болар еді. Бірақ та барлық емханаларымызда «тіс емханасы», «тіс емдеу емханасы» деп жазмыз. Сол емханада немен айналысатындығы көрініп тұрады. Алғашқы кезде «стоматологияны» біз қазақшалаған кезде «Тіс емдеу факультеті» деп атадық.
Асылбек Есіркепов	▶			– Бірақ та «Стоматология» тек қана тісті емдеумен ғана айналысып қана қоймайды, онда тісті жұлу, тіс салу, тіс күту, тіс түзету басқа да салалары бар. Сол себептен тіс емдеу саласын қамтитын болғандықтан, қайтадан «стоматология» деп атап жүрміз қазіргі кезде. Дүниежүзілік стоматологтар ассоциациясының 120-ға жуық мүшелері бар. Солардың оны ғана «Стоматологиялық ассоциация» болып аталынады да, 86-сы «Дентальное ассоциация» делінеді. «Дент» деген латынның «тіс» дегені және 15-сі «Одонтологическое ассоциация» дейді. «Одонтс» деген гректің «тіс» деген мағынасын беретін сөз. Сонда қарасаңыз басқалардың барлығы «тіс» деп атап жүр, яғни, «тіс» деген сөзді пайдаланады екен. Ал біздер «ауызтану стомотологиялық ассоциациясы» деп айтып жүрміз. «Стоматология деген жаңа айтып кеткендей – ауыз туралы ғылым» болып келеді.
Асылбек Есіркепов	▶			– Сондықтан да қазір біз ммынау «стоматология» деген сөзді «тістану» деп қазақшаласақ деп ұсынып отырмын. Себебі «тану» деген сөз сөзжасамда ертеректен қолданылып жүрген қосымша. "Тану" деген мағына тек қана бір нәрсені танып, білу емес, кең ұғымды білдіреді. Егер «стоматологияға» бұлай анықтама беретін болсақ, «ауыз-қуыс органдары ауруларын зерттейтін, емдейтін» деп аталынады. «Тістану» – дегенге анықтаманы былай беретін болсақ тіс жақпен, тіс ет жүйесі және тіс төңірегіндегі ауыз қуысы тіндері ауруларын зерттейтін медицинаның бір саласы десек, бұл оның атауын да және зерттейтін аурудың аумағын да толығымен қамтып жатады. – Сіз айтып отырсыз ғой «стоматологияны» – «тістану» деп атасақ деп. Бұл бізге бәлембай жылдан бері сіңісті болып қалған, үйреніп қалған терминіміз немесе осы медицинаның бір саласы. Енді оны қазақшалған кезде стоматологияның қазақша баламасын қалай енгізбекшісіз? Қандай әдістер арқылы? Кімге ұсынасыз? Немесе осы «Тістану» деген ұғым қалайша жалпы халықтық ұғымға айналмақ?
Асылбек Есіркепов	▶			– Алдымен ендіруден бұрын әзірге мен оны ұсынып қана отырмын. Оны ендіру үшін, біріншіден, мынау өз саламызда қызмет жасап жүрген әріптестерімізге түсіндіруіміз керек осылайша. Өткен жылы Түркістандағы «Медицина білімі – мемлекеттік тіл аясында» атты конференцияда баяндама жасадым. Мақалалар жазып, келешекте тағы болатын конференцияларда айтып, түсіндіруім керек. Әр сөзді ендіру - бұл оны түсіндіріп, дәлелдеу арқылы ғана жүзеге асады. Бұл бір күнде енетін нәрсе емес шығар. Келешекте терминкомға ұсынсақ, ол жерде қаралып, егер бекітілетін болса, сүйтіп енетін шығар деп ойлаймын. – Тіс дәрігері болғандықтан осы саланың бүге-шүгесін жақсы білесіз ғой. Жалпы тіс емдеу саласындағы сөздерді, терминдерді аударып көрдіңіз бе? – Медицина университетінде қызмет істегеннен кейін онда оқу-әдістемелік құралдарды жазып жатырмыз.
Асылбек Есіркепов	▶			– Сол себептен онымен тікелей айналысуға тура келеді жұмыс бабына сәйкес, онымен тікелей айналысуға тура келеді. Талас тудыратын сөздерді талқылауға қатысамыз. Мысал ретінде адам ауыз-қуысындағы тістердің өзін алатын болсақ, олардың өздерін «алдыңғы тіс топтарына» және «бүйірлі тіс топтарына» бөлеміз. Алдыңғы тіс топтарына «күрек тістер» және қазіргі «сүйір тістер» кіреді. Күрек тістердің өздерін халықта «маңдай тістер» дейді, алғашқы екі тісті айтады, біз оларды «ортаңғы күрек тіс» және «бүйірлі күрек тіс» дейміз. Олар өздері сан жағынан төртеу болады. Сол себепті "ортаңғы күрек тіс" және "бүйірлі күрек тіс" дейміз. Ал енді мынау сүйір тіске келетін болсақ, халықта ол тіс туралы айтылатын сөз өте көп. Мысалы, «сойдақ тіс» деп те айтады, «қасқыр тіс», «ит тіс» деп айтады, «жұлқар тіс», «шошақ тіс», «үшкір тіс» дейді. Осы тіс туралы «Азу тісі балғадай» деген мағына да бар.
Асылбек Есіркепов	▶			– Бұл – "күшті, қайратты, қуатты" деген мағынаны білдіреді. Және «Азу тісі алты қарыс» деген сөз де бар". Аса күшті, мықты, зор" дегенді білдіреді. Бұл сүйір тісімізге айтылған сөз секілді. «Сойдақ тіс» деп аталуының себебі сойдиып көрініп тұрғандықтан. Ал мынау «сүйір» деп атап жүргеніміздің өзі де оның пішініне байланысты. Шошақ, үшкір деген пішіндеріне сәйкес келеді. Ал мынау «ит тіс», «қасқыр тіс» деп айтып жүргеніміз – тістер аузын ашқанда көрініп тұратындықтан айтылып жүрген сөздер. Және «жұлқар тіс» деген бар. Ол қызметіне байланысты айтылуы мүмкін. Мынау "күрек тістеріміз" тістеп, кесетін болса, "жұлқар тіс" деп атағаны – тістеп, жұлып алу қызметін атқарады. Сол себептен де қызметіне байланысты «жұлқар тіс» деп айтуға болады. Ал пішініне байланысты әзірге «сүйір тіс» деп айтып жүрміз. Мұның да әлі атауын айқындау қажет.
Асылбек Есіркепов	▶			– Енді мынау жақ тістеріне – азу тістерді жатқызамыз мысалға. Азу тістердің өзі үш топқа бөлінеді. «Кіші азу тістер», «үлкен азу тістер» және «ақыл тіс» деп үшке бөлінеді. Олар шайнау қызметін атқарады. Кей кезде «шайнау тістері» деп те атайды. – Енді өзіңіз айтып жатқан тістің түрлері атаулары бұрын халқымызда бұрыннан айтылып келе жатқанымен де, тістерді термин ретінде бекіді ме? Жалпы, қазақ тілінде сөйлейтін мамандар тістерді осы күйінде сіз айтпақшы«күрек тіс» деп, «азу тіс» деп қолдана ма? – Қазіргі кезде күрек тістерді «күрек тіс» деп толығымен айтамыз және ол өзінің атқаратын қызметі мен пішініне сәйкестеу келіп тұр. Азу тістер де солай. «Кіші азу тіс», «үлкен азу тіс», «ақыл тіс» деп атап, термин ретінде солай айту сіңісіп кетті. Ал мынау «сүйір тіске» туралы бұған әлі толығымен тоқтала қойған жоқпыз деп ойлаймын.
Асылбек Есіркепов	▶			– Себебі атаулары өте көп. Қайсысы сәйкес келетінін анықтау керек. Атқаратын қызметіне қарай «жұлқар тіс» деген де келіп тұр. Пішініне қарай «сүйір тіс» деген де келеді. Бірақ соның біріне тоқталу қажет деп ойлаймын. – Ал бұдан басқа осы стоматология саласында, тіс емдеу саласында бұдан басқа да қазақшалауды қажет ететін сөздер бар деп есептейсіз бе? – Иә. Себебі, бір сөзді бірнеше түрлі, әркім әртүрлі атап жүрген сөздер көп. Мысалы, осы тіске қатысты айтатын болсақ, орысша «дефект» деген сөз бар. Оны біз «ақау», «кемістік» деп айтып жүрміз. Егер біздің салада пайдаланатын болсақ, мысалы тіс қатарының бүтіндігі бұзылған кезде атаймыз. «Тіс сауытының ақауы», «тіс қатарының ақауы немесе кемістігі» деп атап жүрміз. Меніңше, қазақта бұрыннан айтылып жүрген, сөз құрамында бар «кетік» деген сөз бар.
Асылбек Есіркепов	▶			– Ол «кетік» деген сөз бір заттың бұрышының немесе бүтіндігінің бұзылып, опырылып қалғандығын білдіреді немесе бос орынды білдіреді. Ал біз «Кетік» деген кезде бірден түсінеміз, ол аузында тісінің жоқтығын көрсетеді. Сол себептен, «тіс сауытының кетігі» деп, «тіс қатарының кетігі» деп атасақ, бұл да ғылыми терминге айналар еді. Әзірге оны да ұсынып, айтып жүрміз аздап. – Қазіргі кезде «кетік» деген сөздің орнына қандай сөз қолданылып жүр? – Қазіргі кезде кетіктің орнына «Ақау» немесе «кемістік» дейді. Ал «ақау» деген сөзді біздің салада пайдалану ыңғайсыздау шығар деп ойлаймын. Ал «кемістік» дегенді, мысалы, таңдай қатты таңдай, жұмсақ таңдай кемістіктері болғанда атауға болады. Бет әл петінде кемісік болған кезде "бет кемістігі" деп атауға болады. Ал Тіске қатысты «тіс қатарының кетігі» немесе «тіс сауытының кетігі» деп атасық.
Асылбек Есіркепов	▶			– «Ақау» деген бұл жерге келмейтін сияқты. "Ақау "деген "брак" деген сізге келетін секілді машиналардың «Көліктердің ақауы бар» деп атауға болады . Немесе «Порог» деген сөзді «ақау» деп атауға болады, немесе «Порог сердьце» «жүректің ақауы» деп. Латын тілінде «дефектус» деген сөз орысшалаған кезде «из ян, недостаток, недочеть» деген мағынаны білдіреді екен. Ал біз стоматология саласында «ақау»,«кемістік» деп қолданып жүрміз. «Аномалия» деген және «деформация» деген сөздерді пайдаланамыз. «Аномалия» – гректің «отклонение» деген мағынасын беретін сөз. Оны біз «ауытқу» дейміз. Ал енді «деформацияны» да екеуі ұқсас болғандықтан оны да «ауытқу» деп атап жүр. Сол себепті осы екі сөзді де бөліп, ажыратып алған жөн. Латын тіліндегі «деформация» деген – «пішіні өзгеру» деген мағынаны білдіреді.
Асылбек Есіркепов	▶			– Оны біздің салада «пішін бұзылу» деп бір сөзбен айтсақ дұрыс болады. «Аномалия» деген анықтамасында қызметінен, қалыпты жағдайынан ауытқыған нәрсені айтамыз. Адам организмінің даму сатысындағы қалыпты жағдайдан ауытқығанды «аномалия» деп айтады. Ал «деформация» бұл толығымен қалыптасып болғаннан кейінгі патологиялық жағдайларға байланысты өзгерулерді айтады. Сол себептен бұл «пішін бұзылу» деп айтқан дәлірек келетін сияқты. Қорыта айтқанда, ана тілімізде медицина ғылымын дамыту үшін халық ішінде қолданылып жүрген сөздерді термин ретінде пайдаланып, егер жоқ болатын болса, олардың баламаларын тауып, атауын дәл беретін сөздерді енгізу қажет деп ойлаймын. – Ал, Асеке, бүгінгі айтып берген әңгіменінізге көптен көп рахмет, бізге әрине әр салада өзіміздің қазақтың төл сөздерін пайдалана отырып терминдер жасайтын азаматтар қажет-ақ.
Асылбек Есіркепов	▶			– Әсіресе, әскери сала болсын, техника, медицина болсын, түрлі салалар бойынша әр сала өз мамандары қазақшаламаса, оны журналистер немесе тілшілер қауымы оны дендеп, бойлап, еніп оны аудара бермеуі де мүмкін. Сондықтан сіздер сияқты әр саланың өз мамандары әрбір сөзді, әрбір терминді соның ұғымын жете түсініп, өзінің іс-тәжірибесі арқылы пайдалана отырып соны қазақша баламасын тауып жатса, бұл өте құптарлық нәрсе. Сондықтан да сіздің мына бастамаңызға сәттілік тілейміз! – Мінеки осымен Қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" айдарымен берілген хабарын аяқтаймыз. Оған тіс дәрігері Санжар Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің ортопедтік тістану кафедрасының ассистенті АСЫЛБЕК ЕСІРКЕПОВ қатысты. Хабарды әзірлеген журналист – Оңғар Құралов. Ал оны көркемдеген – Шоқан Тоқжол. Әуе толқынында келесі кездескенше, сау-сәлемет болыңыздар. 2004 жыл
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ менен кейін әкемнің інісі → // әкемнің аты нұршайық → // әкемнің інісі ныйғат деген кісі → // әскерге алынды ↓ /// ↑ бір үйдөн үшөуміс → / аттандық ↓ /// ↑ ^йерекше ^йесте қалғаным → // шешем ауұрұп жатыр ^йед ↓ /// ↑ біз → / шана-шана болып → // пар-пар аттың ұшұн шегіп ауұлұмыздан шыға берген ұуақытта → // алғашында ауұлдың ішін аралап → // әр үйге кіріп-шығып қоштасып → // сүйтіп ^йенді мектептің жанынан жолға ы: аудан ^уорталығына қарай шыға бергең ͡ гезде жәңәғы үйде ауұрып жатқан шешем алдымыздан шықты ↓ ///	↑менеңгейін әкемнің͡ інісі → // әкемнің͡ аты͡ нұршайық → // әкемнің͡ інісі ныйғат ͡ тегең͡ гісі → // әскерг'алынды ↓ /// ↑ бір үйдөн үшөумүз ͡ аттандық↓/// ^й ерек̊ше ^й есте͡ ғалғаным → // шешем ауұрұб̊ ͡ жатыр ͡ еді ↓ /// ↑ біз → / шана-шана ͡ б̊олұп → // парпар аттың ұшұн ͡ жегіб̊ // ауұлұмұздан шыға ͡ б̊ерген ^ұуақытта → // алғашынд 'ауұлдұң ͡ ішін аралап → // әр үйгө ͡ гіріп̊͡ шығып → / қоштасып → // сөйтүп ^йенді / мектептің ͡ жанынан жолға / аудан ^уорталығына ͡ ғарай шыға͡ б̊ергеңгезде → // жаңағ'үйдө / ауұрұп ͡ жатқан шешем алдымыздан шықты ↓ ///	Менен кейін әкемнің інісі, әкемнің аты Нұршайық, әкемнің інісі Ниғат деген кісі, әскерге алынды. Бір үйден үшеуміз аттандық. Ерекше есте қалғаным, шешем ауырып жатыр еді. Біз, шана-шана болып, пар-пар аттың ұшын шегіп ауылымыздан шыға берген уақытта, алғашында ауылдың ішін аралап, әр үйге кіріп-шығып қоштасып, сөйтіп енді мектептің жанынан жолға ы-ы-ы аудан орталығына қарай шыға берген кезде, жаңағы, үйде ауырып жатқан шешем алдымыздан шықты.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ алдымыздан шыққанда зымырап кележатқан ^йекі парат → // ы: үлкен ^йенді мықты параттар͡ ғой → // ^йекеуі де ауұзымен қыстеп тұрған парат → // зымыратып кележатқаң ͡ гезде ана кісі алдан шыға келд ↓ /// сол ͡ гезде мен қорықтым // ойпырмай шешемді таптап кетеді͡ ау мына аттар деп↓///	↑ алдымыздан шыққанда / зым^ырап кележатқан ^йекі пар ͡ ат → // үлкөн / ^йенді мықты пар ͡ аттарғой → // ^йекеуү͡ де ауұзұмең ͡ ғыстеп тұрғам͡ пар ͡ ат → // зым^ыратып кележатқаң͡ гезде / анагісі алданын шыға͡ гелді↓ /// ↑солгезде / мең͡ ғорұқтұм↓/// ↑^уойпырмай / шешемді таптап кетед'ау / мын'аттар деп↓ ///	Алдымыздан шыққанда зымырап келе жатқан екі пар ат, ы-ы-ы үлкен енді мықты пар аттар ғой, екеуі де аузымен қыстеп тұрған пар ат, зымыратып келе жатқан кезде ана кісі алдан шыға келді. Сол кезде мен қорықтым: - Ойпырмай, шешемді таптап кетеді-ау, мына аттар, - деп.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ неге ^йекенін білмеймін шешем ^йекі қолұн жайып → // жаңағы аттардың алдына тұра қалған ұуақытта → // аттар ^йекеуі бірдей лоқ ^йетіп тоқтай ͡ ғалт ↓ /// ↑ сүйтіп шешемді баспай аман қалд ↓ /// ↑ шешемнің айтқаны / қалқам сен → // соғыстан аман келесің → // бірәқ → / әкең келеме / әғәң келе ͡ ме ^уоны білмеймін → // сен келесің жолұң болсұн → // қалқам деді ↓ /// ↑ мінекій → / күні бүгүнше көзалдыма ^уосы сурет келет ͡ те ͡ тұрат ↓ /// ↑ жыйн:л дейтін каманда болад → // ^уол тоқтаңдар ^у ос'арада демаласыңдар деген сөз ↓ /// ↑ сол жайау-жалпылы жүрүп келе жатқан → // шәршәп келе жатқан адамдар жата-жата қалат → // ал мен ^уотырағалып // немне / зат қап̊шығымнан аб̊айды сұурұп алып → // аб̊айды ^уоқұй бастаушы ^йедім ↓ ///	↑ нег'екенім͡ білмеймін / шешем ^йекі ͡ ғолұн ͡ жайып → // жаңағ'аттардың алдына тұра͡ ғалған ^ұуақытта → // аттар ^йекеуү͡ б̊ірдей ^ұлоқ ^йетіп / тоқтай͡ ғалды↓/// ↑сөйтүп̊ ͡ шешемді͡ б̊аспай / амаң͡ ғалды ↓ /// ↑ шешемнің айтқаны → / қалқам сен → / соғұстан амаң͡ гелесің → // бірақ → / әкең ͡ геле͡ ме → / ағаң ͡ геле͡ ме / ^уонұ͡ б̊ілмеймін → // сең͡ гелесің / жолұң͡ болсұн → // қалқам деді↓/// ↑мінекей → // күнү͡ б̊үгүншө͡ гөзалдыма / ^уосұ сүурөт келеді͡ де тұрады ↓ /// ↑ жыйна:л дейтін команда͡ б̊олады → // ^уол тоқтаңдар / ^уос'арада демаласыңдар деген сөз ↓ /// ↑ сол жайау͡ жалпылы жүрүп кележатқан → // шаршап кележатқан адамдар / жата͡ жата͡ ғалады → // ал мен ^уот^ұра ͡ ғалыб̊ / немене / зат қап̊шығымнан // аб̊айды сұуұрұб̊͡ алып → // аб̊айды ^уоқұй ͡ бастауш'едім↓ //	Неге екенін білмеймін шешем екі қолын жайып, жаңағы аттардың алдына тұра қалған уақытта, аттар екеуі бірдей лоқ етіп тоқтай қалды. Сөйтіп шешемді баспай аман қалды. Шешемнің айтқаны: «- Қалқам сен, соғыстан аман келесің, бірақ, әкең келе ме, ағаң келе ме оны білмеймін, сен келесің жолың болсын, қалқам», - деді. Мінеки, күні бүгінше көз алдыма осы сурет келеді де тұрады. "Жинал" дейтін команда болады, ол тоқтаңдар осы арада демаласыңдар деген сөз. Сол жаяу-жалпылы жүріп келе жатқан, шаршап келе жатқан адамдар жата-жата қалады, ал мен отыра қалып, немене, зат қапшығымнан Абайды суырып алып, Абайды оқи бастаушы едім.
Әзілхан Нұршайықов	▶	жігіттерге → / әй жігіттер / бергеңдерші / мынау тоғжанның суретін тыңдаңдаршы дейтін ^йедім ↓ /// ↑ сонда тоғжанды жазушының суреттеген жері / ^йекі құлағында шолпысы сылдырлап → // ^йекі құлағында сырғасы бар деп керемет айтатын жері баредіғой → // соны айтқан ұуақытта жігіттер осы жанданып → // рахаттанып кететін ↓ /// ↑ ^уой шіркін-әй → // ^уой тоғжан-ай десетін ^йед ↓ /// ↑ сүйтіп ^уолар шаршағандарын ұмұтып кететін ^йед ↓ /// соғыстан келгеннен кейін мен ^уосұ сол аб̊айдың кітәбын жоғалтпай алып келіп мен үунійверсійтетке түсем ↓ ///	↑ жігіттерге → // әй жігіттер / бері͡ геліңдерші → // мынау тоғжанның сұурөтүн тыңдаңдаршы дейтін͡ едім ↓ /// ↑ сонда тоғжанды / жазұушұнұң сүурөттөгөн жері / ^йекі͡ ғұлағында шолпұсұ сылдырлап → // ^йекі͡ ғұлағында сырғасы͡ б̊ар деп / керемет айтатын жері͡ б̊ар͡ едіғой → // сон'айтқан ^ұуақытта жігіттер жанданып → // ^ырақаттанып кететін↓/// ↑^уой шіркін͡ ай↑// ^уой тоғжан͡ ай десетін ^йеді↓/// ↑ сөйтүп ^уолар / шаршағандарын ұмұтұп кететін ^йеді↓/// ↑соғұстаң͡ гелгеннең ͡ гейін мен / ^уосұ / сол аб̊айдың͡ гітәб̊ын жоғалтпай / алып͡ келіп / мен унійверсійтетке түсөмін↓///	- Жігіттерге, әй жігіттер, бері келіңдерші, мынау Тоғжанның суретін тыңдаңдаршы, - дейтін едім. Сонда Тоғжанды жазушының суреттеген жері, екі құлағында шолпысы сылдырлап, екі құлағында сырғасы бар деп керемет айтатын жері бар еді ғой, соны айтқан уақытта жігіттер осы жанданып, рахаттанып кететін: - Ой шіркін-ай, ой Тоғжан-ай, - десетін еді. Сөйтіп олар шаршағандарын да ұмытып кететін еді. Соғыстан келгеннен кейін мен осы сол Абайдың кітабын жоғалтпай алып келіп, мен университетке түсемін.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ мұқтар әуезов үунійверсійтетте сабақ береді ^йекен ↓ /// ↑ бір сабақтан мұқаңа сол кітәпты көрсеттім → // кітәпты көрсеткеннен кейін кітәп ә: кім қатты тебіренді → // мұқаң марқұм → // қатты тебіреніп / өй / қарағым әзілқан / біздің үйдөн соғысқа ішкім барған жоқ деп жүрсем → // мен барғам жоқ → // басқа мылтық арқалап майданға ішкім барған жоқ ед→ // тегі біздің үйдөн барған адамдар бар ^йекеңғой // ^уол кім аб̊ай ^й екеңғой → // тоғжан ^йекеңғой деп сүйдеді ↓ /// ↑ атамыз жамбыл ақынға деген // ^уөлең жаздым ↓ ///	мұхтар әуөзов / унійверсійтетте саб̊ақ͡ переді ^йекен ↓ /// ↑ бір саб̊ақтан мұқаңа / сол͡ гітәпты͡ гөрсөттүм → // кітәпты͡ гөрсөткөннеңгейін / кітәп / кім ͡ ғатты теб̊іренді ↓ /// ↑ мұқаң марқұм → // қатты теб̊іреніп → // ↑ өй ͡ ғарағым ͡ әзілхан / біздің үйдөн соғұсқа / ^йешкім ͡ барған жоғ ͡ деб̊ жүрсөм → // мем͡ барғам͡ жоқ → // басқа мылтығ͡ арқалап / ^ймайдаңға͡ ешкім б̊арған ͡ жоқ ед→ // тегі͡ б̊іздің үйдөм͡ барған адамдар͡ б̊ар ^йекеңғой // ^уол͡ гім / аб̊ай ^йекеңғой → // тоғжан ^йекеңғой деп̊͡ сүйдөдү ↓ /// ↑ атамыж͡ жамбыл ақыңға деген ^уөлөң жаздым ↓ ///	Мұхтар Әуезов университетте сабақ береді екен. Бір сабақтан Мұқаңа сол кітапты көрсеттім, кітапты көрсеткеннен кейін, кітап ә-ә-ә кім, қатты тебіренді, Мұқаң марқұм, қатты тебіреніп: «Өй, Қарағым Әзілхан, біздің үйден соғысқа ешкім барған жоқ деп жүрсем, мен барғам жоқ, басқа мылтық арқалап майданға ешкім барған жоқ еді, тегі біздің үйден барған адамдар бар екен ғой, ол кім - Абай екен ғой, Тоғжан екен ғой, - деп сүйдеді. «Атамыз Жамбыл ақынға» деген өлең жаздым.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ ^ұұуа ↑ қәдірл'атажан↓/// ↑ұл'жолға'аттаңған → // ұлдарыңыз / сен^іңіз↓/// ↑жауд'айаусұз / қырамыз → // ↑ таұусұлмаса дем^іміз → // деп жәкеңе / ^йең соңұнда / ант͡ перген ^йедік ↓ /// ↑бұл͡ ғатқа брыйгаданың жақ̊сы таңдаул'адамдары → // менем͡ бастап қол͡ ғойдұқ → // ^йең соңұнда брыйгаданың / коммисары сақтағам͡ бәйіш қол͡ ғойдұ↓ /// ↑^уосұ͡ ғатқа жәкең жауап жіб̊ерді // жүжжасаған жүрөктөн деген↓/// ↑жәкеңнің ^уөлөңү͡ б̊ізге жазғаң͡ ғатында͡ б̊ылай айақталған͡ еді ↓ ///	↑ ^ұуа ↑ қәдірл'атажан↓ /// ↑ұл'жолға'аттаңған → // ↑ ұлдарыңыз / сен^іңіз↓ /// ↑жауд'айаусұз / қырамыз → // ↑ таусұлмаса дем^іміз → // деп жәкеңе / ^йең соңұнда / ант͡ перген ^йедік ↓ /// ↑ бұл͡ ғатқа брыйгаданың жақ̊сы таңдаул'адамдары → // менем͡ бастап қол͡ ғойдұқ → // ^йең соңұнда брыйгаданың͡ гомыйссары сақтағам͡ бәйіш қол͡ ғойдұ ↓ /// ↑ ^уосұ͡ ғатқа жәкең жауаб̊ жіб̊ерді // жүжжасаған жүрөктөн деген↓ /// ↑жәкеңнің ^уөлөңү͡ б̊ізге жазғаң͡ ғатында͡ б̊ылай айақталған͡ еді ↓ ///	- Уа, қадірлі атажан.Ұлы жолға аттанған,Ұлдарыңыз сеніңіз. Жауды аяусыз қырамыз,Таусылмаса деміміз,- деп Жәкеңе ең соңында ант берген едік. Бұл хатқа бригаданың жақсы таңдаулы адамдары, менен бастап қол қойдық, ең соңында бригаданың коммисары Сақтаған Бәйіш қол қойды. Осы хатқа Жәкең жауап жіберді «Жүз жасаған жүректен» деген. Жәкеңнің өлеңі бізге жазған хатында былай аяқталған еді.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑^ұұуа / қарағым балалар ↓ // ↑ ^йер бұлденбей не ͡ дейін → // ↑ ^йереуүлді майданда → ↑ үстөм болсұн мерейің ↓ // ↑ жауды жеңіп талқандап → // ↑ келгеніңде көрейін → // ↑ қәһәрманым // күнім деп → // ↑ беттеріңнен өб̊ейін ↓ // деп жамбылдың қатын біз строй-стройда тұрұп ^уоқып тыңдадық ↓ /// ↑ сонда жаңағы тыңдап тұрған жігіттердің бәрі жылап → // ^йегіліп тұрды ↓ /// ↑ ^уөзүнің үйүнен → / ^уөзінің әкесінен келген қат сыйақты болған ^йед ↓ /// ↑ мінекій жәкеңнің қатының әсері керемет күшті болды ↓ /// ↑ бізге күш-қуат жігер берді ↓ ///	↑^ұуа ↑ қарағым͡ балалар →// ↑^йер͡ б̊ұлдембей не ͡ дейін → // ↑ ^йереуүлдү майданда→ // ↑үстөм͡ болсұн мерейің↓ /// ↑жаудұ жеңіп талқандап → // ↑ келгеніңде͡ гөрөйүн → // ↑ қахарманым → / күнүм деп → // ↑беттеріңнен ^уөб̊өйүн ↓ деп // жамбылдың͡ ғатын / біс͡ строй͡ стройда тұрұп // ^уоқұп тыңдадық ↓ /// ↑ сонда / жаңағы тыңдап тұрған жігіттердің бәрі жылап → // ^йег^іліп тұрдұ↓ /// ↑^уөзүнүң үйүнөн / ^уөзүнүң әкесінең͡ гелгең͡ ғатčыйақты ͡ б̊олған͡ еді↓ /// ↑мінекей жәкеңнің͡ ғат^ының әсері / керемет күштү͡ б̊олдұ ↓ /// ↑ бізге͡ гүш-құуат͡ шігер͡ б̊ерді ↓ ///	-Уа, қарағым балалар! Ер бұлденбей не дейін? Ереуілді майданда, Үстем болсын мерейің. Жауды жеңіп талқандап, Келгеніңде көрейін. Қаһарманым, күнім деп, Беттеріңнен өбейін, - деп Жамбылдың хатын біз строй-стройда тұрып біз оқып тыңдадық.. Сонда жаңағы тыңдап тұрған жігіттердің бәрі жылап, егіліп тұрды. Өзінің үйінен, өзінің әкесінен келген хат сияқты болған еді. Мінеки Жәкеңнің хатының әсері керемет күшті болды. Бізге күш-қуат, жігер берді.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ бәукең келген күні → // бәукеңе бардым ↓ /// ↑ бәукеңе барып едім ↓ /// ↑ бәукең → / былай қабағын түйүп қарсы алд ↓ /// ↑ немене → / ^уол мақаланы саған мен жазып беруім керек ͡ пе деп ақырды ↓ /// ↑ сосын / кругом деп айғай салды↓ /// ↑мен жалп беріп сол жаққа қарай бұрыла бергенімде → // бәуке / дәт дедім ↓ /// ↑ бұл / дәт деген сөз қазақтың бір тамаша сөзі → // ^йекінің бірінің аұузұнан түсе бермейтін ^йескі сөз → // қәдірлі сөз ↓ /// ↑ соны бәукең білгіш адамғой → // сол сөзді ^йестігенге көңілі жібіді ͡ ме маған → // дәтің болса айтқын деді ↓ /// ↑ жаңағыдай айғай салмай → // жұмсақ жылы дауұспен айтты ↓ ///	↑ бәукөң ͡ гелгеңгүнү → // бәукөңө͡ б̊ардым↓ /// ↑ бәукөңө͡ б̊арып͡ едім→ // бәукөң / былай͡ ғаб̊ағын түйүп қарс'алды↓ /// ↑ немене → / ^уол мақаланы саған мен жазыпперүуүм͡ герек͡ пе͡ деб̊ ақырды↓ /// ↑сосұң ͡ грұугом деп / айғай͡ салды ↓ /// мен жалпперіп / сол жаққа͡ ғарай / бұрұла͡ б̊ергенімде → // бәукө → / дәт дедім ↓ /// ↑ бұл дәт ͡ теген ͡ сөз // қазақтың бір тамаша сөзү → // ^йек^інің бір^інің аузұнан түсө͡ б̊ермейтін // ^йескі сөз → // қәдірлі сөз ↓ /// ↑ сонұ б̊әукөң / білгіш͡ адамғой → // сол сөздү ^йестігеңге / көңүлү ͡ жіб̊іді͡ ме // маған → / дәтің болса / айтқын деді ↓ /// ↑ жаңағыдай айғай͡ салмай → // жұмсағ͡ жылы дауұспен айтты ↓ ///	Баукең келген күні, Баукеңе бардым. Баукеңе барып едім, Баукең былай қабағын түйіп қарсы алды. - Немене, ол мақаланы саған мен жазып беруім керек пе? - деп ақырды. Сосын: - Кругом! - деп айғай салды. Мен жалп беріп сол жаққа қарай бұрыла бергенімде: - Бәуке, дат, - дедім. Бұл «дат» деген сөз қазақтың бір тамаша сөзі, екінің бірінің аузынан түсе бермейтін ескі сөз, қадірлі сөз. Соны Баукең, білгіш адам ғой, сол сөзді естігенге көңілі жібіді ме маған: - Датың болса айтқын, - деді. Жаңағыдай айғай салмай, жұмсақ жылы дауыспен айтты.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ бәуке / мен теріс қарап тұрмғой өзіңізге қарауға ұрұқ̊сат ^йетіңіз бұрұлуға дедім↓ /// ↑бұрұлғын деді ↓ /// ↑ бәукең ылғый айтқын → // келгін→ / барғын → / деп сөйлейтін ^йед ↓ /// ↑бұрұлғын дегенге мен жалт бұрылдымдағы ы: қойнымдағы жазып әкелген төрт бет қағазымды сұуұрып алып → // айағымды сарт деп басып // бәукеңнің апарып қолына бердім ↓ /// ↑ бәукең бірінші бетін ақтарып ^уоқып шықты → // ^й екінші бетін ^уоқый бастаған ұуақытта әлгі салпыйған е: → // ^йедірейіп тұрған мұртұ ^уорнына түсті салпыйып → // үшінші бетін ^уоқып болған ұуақытта // жаңағы кірпідей тікірейіп тұрған шәш бәрі жымпиды ͡ да ͡ ғалды ↓ /// ↑ төртінші бетті ^уоқып болғаннан кейін ^уол ͡ гісі барды ͡ да ↑ // это серезна деді ↓ ///	↑ бәукө / мен теріс қарап тұрмұңғой // ^уөзүңүзгө қарауға / ^ұрұқсат ^йет^іңіз͡ б̊ұрұлұуға дедім → // бұрұлғұн деді ↓ /// ↑ бәукөң ылғый // айтқын → / келгін → / барғын деп // сөйлөйтүн͡ еді ↓ /// ↑бұрұлғұн // дегенге мен жалт͡ пұрұлдұмдағы // қойнұмдағы жазыб̊ ͡ әкелген төртпет қағазымды / сұуұрұп͡ алып → // айағымды сарт деп / басып →// бәукеңнің апарып қолұна͡ б̊ердім↓ /// ↑бәукөң бірінші͡ б̊етін ақтарып / ^уоқұп̊͡ шықты → // ^йекінші͡ б̊етін ^уоқұй ͡ б̊астаған ^ұуақытта // әлгі салпыйған → // ^йед^ірейіп ͡ тұрған мұртұ / ^уорнұна түстү төмен салпыйып → // үшүншү͡ б̊етін ^уоқұп болған ^ұуақұтта // кірпідей тік^ірейіп тұрған шәш / бәрі жымпыйды͡ да͡ ғалды ↓ /// ↑ төртүншү͡ б̊етті ^уоқұпполғаннаң ͡ гейін // ^уолгісі͡ тұрды͡ да↑ / это сер'езно деді ↓ ///	- Бауке, мен теріс қарап тұрмын ғой, өзіңізге қарауға рұқсат етіңіз, бұрылуға, - дедім. - Бұрылғын, - деді. Баукең ылғи айтқын, келгін, барғын деп сөйлейтін еді. Бұрылғын дегенге мен жалт бұрылдым дағы ы-ы-ых қойнымдағы жазып әкелген төрт бет қағазымды суырып алып, аяғымды сарт деп басып, Баукеңнің апарып қолына бердім. Баукең бірінші бетін ақтарып оқып шықты, екінші бетін оқи бастаған уақытта әлгі салпиған е-е-е едірейіп тұрған мұрты орнына түсті төмен салпиып, үшінші бетін оқып болған уақытта, жаңағы, кірпідей тікірейіп тұрған шаш бәрі жымпиды да қалды. Төртінші бетті оқып болғаннан кейін ол кісі тұрды да: - Это серьезно, - деді.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ мынау тұрған жомартпек → // мынау тұрған меңтай → // мынау тұрған Тана → // мынау тұрған заман → // мынау тұрған майра ↓ /// ↑ жәғдәйім келмегеннең͡ гейін → // біргүні қыздарыма айттым → // қыздарымның бәрі мені жақ̊сы ͡ гөретін → // бәрімен сырлас ^йедім → // дос ^йедім қыздарменен тегіс ↓ /// ↑ сосын қыздарға айттым // ал қыздар мен ^уоқуды тастап кеткім келет ↑ Неге ↑ ^уосылай͡ да ^уосылай жағдайым аұуұр → // тұрмұсұм нәшәр ↓ /// ↑ сондықтан ^йелге барып біржерге қызмет істесем → // деген ^уойдамын дедім ///	↑ мынау тұрған жомартпек → // мынау тұрған меңтай → // мынау тұрған тана → // мынау тұрған заман → // мынау тұрған майра ↓ /// ↑ жағдайым ͡ гелмегеннең ͡ гейін → // біргүнү қыздарым'айттым → // қыздарымның бәрі мені жақ̊сы͡ гөрөтүн → // бәр^імен сырлас ^йедім → // дос ^йедім қыздарменен тегіс↓ /// ↑сосұң ͡ ғыздарғ'айттым // ал͡ ғыздар / мен ^уоқұудұ / тастап ͡ кеткім͡ геледі ↓ /// ↑ неге ↑ /// ↑^уосұлай͡ да͡ осұлай жағдайым аұуұр → // тұрмұсұм нашар↓ /// ↑сондұқтан ^йелге͡ б̊арыппір / жерге қызмет істесем // деген ^уойдамын дедім↓ ///	Мынау тұрған Жомартбек, мынау тұрған Меңтай, мынау тұрған Тана, мынау тұрған Заман, мынау тұрған Майра. Жағдайым келмегеннен кейін, бір күні қыздарыма айттым, қыздарымның бәрі мені жақсы көретін, бәрімен сырлас едім, дос едім қыздарменен тегіс. Сосын қыздарға айттым: - Ал қыздар мен оқуды тастап кеткім келеді... Неге? - Осылай да осылай жағдайым ауыр, тұрмысым нашар. Сондықтан елге барып бір жерге қызмет істесем деген ойдамын, - дедім.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ сонда қыздар баж ^йете түстү ↓ /// ↑^уойбай аға → / ^уөзге кетс̆е ͡ де сіз кетпеңіз → // ^уөзге бітірмесе ͡ де → / үунійверсійтетті сіз бітіріңіз → // біз сізге көмектесеміз дед ↓ /// ↑ қалай көмектесесіңдер ↑ /// ↑ күнсайын біз үйүмүзге шақырамыздағы → // әрғайсымыз бір тойдырып жібереміз сізді ↓ /// ↑ қазақтың бір тойғаны шала байығаны дегені → // отыз рет тойып шыққаннан кейін → // қайтадан тағ бастаймыз → // сөйтіп барып сіз үунійверсійтетті бітіресіз → // біз көмектесеміз сізге дейді↓ /// ↑^уолар айтқанын ^уорұндады → // сүйтіп барып мен университетті пітірдім → // университетті пітіргеннен кейін үлкен-үлкен қызметтерде болдым ↓ ///	↑сонда ͡ ғыздар͡ б̊аж ^йете түстү → // ↑^уойб̊ай аға → / ^уөзгө кетčе͡ де / сіз͡ гетпеңіз → // ^уөзгө͡ б̊ітірмесе͡ де → / үунійверсійтетті сіз͡ б̊іт^іріңіз → // біссізге͡ гөмөктөсөмүз деді ↓ /// ↑ қалай͡ гөмөктөсөсүңдер↑ /// ↑ күн͡ сайым͡ біз үйүмүзгө шақ^ырамыздағы → // әрғайсымыз͡ б̊ір / тойдұрұб̊ ͡ жіб̊ереміс͡ сізді ↓ /// ↑ қазақтың бір тойғаны / шала͡ б̊айығаны дегені → // ^уотұз͡ гіс^ілерден тойұп̊͡ шыққаннаң ͡ гейін → // қайтадан͡ тағы͡ б̊астаймыз → // сөйтүп͡ парып̊͡ сіз үунійверсійтетті͡ б̊іт^іресіз → // біз͡ гөмөктөсөмүс͡ сізге дейді ↓ /// ↑ ^уолар айтқанын ^уорұндады → // сөйтүп͡ парып мен үунійверсійтетті͡ б̊ітірдім → // үунійверсійтетті͡ б̊ітіргеннең͡ гейін / үлкөн-үлкөң͡ ғызметтерде͡ б̊олдұм ↓ ///	Сонда қыздар баж ете түсті: - Ойбай аға, өзге кетсе де сіз кетпеңіз, өзге бітірмесе де, университетті сіз бітіріңіз, біз сізге көмектесеміз, - деді. - Қалай көмектесесіңдер? - Күн сайын біз үйімізге шақырамыз дағы, әрқайсымыз бір тойдырып жібереміз сізді. Қазақтың бір тойғаны шала байығаны дегені, 30 рет тойып шыққаннан кейін, қайтадан тағы бастаймыз, сөйтіп барып сіз университетті бітіресіз, біз көмектесеміз сізге, - дейді. Олар айтқанын орындады, сөйтіп барып мен университетті бітірдім, университетті бітіргеннен кейін үлкен-үлкен қызметтерде болдым.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ ^уосы қызметтерде жүргенде ^уойландым → // ^йегер менің қолымда дійпломым болмаса → // мен бұл қызметтердің қарасын да көрмес ^йедім͡ ау ↓ /// мені ^уосы қызметке жеткізген кешегі қыздар ^йеді͡ ау → // ^уотұз қыз ^йеді-ау солар ы: жартысын жарып → // бүтінін бөліп беріп деген сыйақты сүйтүп мені асырап шығып ^йед ↓ /// ↑ сол қыздарға алғысымды қалай білдірем деп жүрүп→ // ^уойланып-^уойланып / мәхәббат қызық мол жылдар деген раман жаздым ↓ ///	↑ ^уосұ қызметтерде жүргөндө / ^уойландым → // ^йегер менің͡ ғолұмда дыйп^ыломұм болмаса → // мен / бұл͡ ғызметтердің͡ ғарасын͡ да͡ гөрмөс ^йедім͡ ау ↓ /// ↑ мені /^у осұ ͡ ғызметке жеткізген // кешегі ͡ ғыздар ^йеді͡ ау → // ^уотұз ͡ ғыз ^йеді͡ ау // солар жартысын жарып → // бүтүнүм͡ бөлүп беріп деген сыйақты // сөйтүп мені / ас^ырап̊͡ шығыб̊ ͡ еді ↓ /// ↑ сол͡ ғыздарға / алғысымды ͡ ғалай білдірем деп͡ жүрүп ↑ // ^уойланып ^уойланып / махаб̊ат қызығ͡ мол жылдар деген ^ыроман жаздым ↓ ///	Осы қызметтерде жүргенде ойландым, егер менің қолымда дипломым болмаса, мен бұл қызметтердің қарасын да көрмес едім-ау. Мені осы қызметке жеткізген кешегі қыздар еді-ау, 30 қыз еді-ау солар ы-ы-ы жартысын жарып, бүтінін бөліп беріп деген сияқты, сөйтіп мені асырап шығып еді. Сол қыздарға алғысымды қалай білдірем деп жүріп, ойланып-ойланып «Махаббат қызық мол жылдар» деген роман жаздым.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ ^уол раманның бас кейіпкерлері ^й етіп ^уөзіміздің қыздарды алдым → // кейбіреулерің аттарын ^уөзгерттім↓/// ↑сүйтіп барып раман шықты↓ /// ↑раман шыққаннан кейін → / мен ^уол ых: раманды үлкен атақты дүнүйе болат → // деп ^уойлағаным жоқ ↓ /// ↑ менің бар мақ̊сатым / текқана анау қыздардың маған деген ^йеңбегін қарызын ^уөтеу ^йед ↓ /// ↑ сол тұрғыда жазып шыққан раманым → // ы: атақты болып кетті↓ ///	↑ ^уол ^ыроманның бас кейіпкерлері ^йетіп // ^уөзүмүздүң͡ ғыздард'алдым → // кейб̊іреулерінің аттарын ^уөзгөрттүм ↓ /// ↑ сөйтүп͡ парып ^ыроман шықты ↓ /// ↑ ^ыроман шыққаннаңгейін → / мен ^уол ^ыроманды / үлкөн атақты дүн^үйе б̊олады деп // ^уойлағаным жоқ ↓ /// ↑ менің бар мақ̊сатым текқана / анау͡ ғыздардың маған деген ^йеңбегінің͡ ғар^ызын ^уөтөу ^йеді↓ /// ↑сол тұрғұда жазып̊͡ шыққан ^ыроманым → // атақты͡ б̊олұп ͡ кетті ↓ ///	Ол романның бас кейіпкерлері етіп өзіміздің қыздарды алдым, кейбіреулерінің аттарын өзгерттім. Сөйтіп барып роман шықты. Роман шыққаннан кейін, мен ол ых-ых романды үлкен атақты дүние болады деп ойлағаным жоқ. Менің бар мақасатым, тек қана анау қыздардың маған деген еңбегін, қарызын өтеу еді. Сол тұрғыда жазып шыққан романым ы-ы-ы атақты болып кетті.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ күні бүгіңге шейін сол раманды ^уоқығандар → // мені көшеде танымайтын адамдар амандасад /// ↑ қарағым → / сен мені қайдан білесің деймғой ↓ /// ^уойй ағай → // мәхәббат қызық мол жылдарды ^уоқыдыққой дейд ↓ /// ↑ мәхәббат қызық мол жылдар / раманының кейіпкерлерімен достық қатынасым үзілген жоқ ↓ /// ↑ ал тек қәзір ^йенді сол мәхәббат қызық мол жылдар кейіпкерден қәзір → // тек ^йекі-ақ адамғана ғалдық ↓ /// ↑ ^уоның біреуі Меңтай нұрғамыйла → / кентау қаласында тұрат /// ↑ ^йекіншісі ^йербол деген →/ сол ^йекеуіғана → // ал ^уөңгелері майра да қайтыс боп кетті ↓ /// Жәйкүл де қайтыс боп кетті ↓ /// ↑ жомартпек те қайтыс боп кетті ↓ /// ↑ бә:рі қайтыс боп кетті ↓ /// ↑ ә…	↑ күнү͡ б̊үгүңгө͡ шейін сол ^ыроманды ^уоқұғандар → // мені͡ гөшөдө тан^ымайтын адамдар амандасады ↓ /// ↑қарағым → / сен мені / қайдам͡ білесің дейміңғой ↑ /// ↑ ^уой: ағай → // махаб̊ат қызығ͡ мол жылдарды ^уоқұдұққой дейді ↓ /// ↑ махаб̊ат қызығ͡ мол жылдар ^ыроманының͡ гейіпкерлерімен достұқ ͡ қат^ынасым үзүлгөн͡ жоқ ↓ /// ↑ ал тек қәзір ^йенді сол махаб̊ат қызығ͡ мол жылдар кейіпкердең͡ ғәзір → // тек / ек'ақ адамғана͡ ғалдық ↓ /// ^уонұң біреуү меңтай нұрғамыйла → // кентау͡ ғаласында тұрады ↓ /// ↑ ^йекіншісі / ^йерб̊ол деген → // сол ^йекеу'ғана → // ал ^уөңгөлөрү / майра͡ да ͡ ғайтыс͡ поп кетті ↓ /// жәйкүл͡ де͡ ғайтыс͡ поп кетті /// ↑ жомартпек͡ те қайтыс͡ поп ͡ кетті ↓ /// ↑ бәрі͡ ғайтыс͡ поп ͡ кетті ↓ ///	Күні бүгінге шейін сол романды оқығандар, мені көшеде танымайтын адамдар амандасад. - Қарағым, сен мені қайдан білесің,- дейм ғой? - Оой ағай: «Махаббат қызық мол жылдарды» оқыдық қой, - дейді. «Махаббат қызық мол жылдар» романының кейіпкерлерімен достық қатынасым үзілген жоқ. Ал тек қазір енді сол «Махаббат қызық мол жылдар» кейіпкерден қәзір, тек екі-ақ адам ғана қалдық. Оның біреуі Меңтай Нұрғамила, Кентау қаласында тұрады. Екіншісі Ербол деген, сол екеуі ғана, ал өңгелері Майра да қайтыс боп кетті. Жәйкүл де қайтыс боп кетті. Жомартбек те қайтыс боп кетті. Бәрі қайтыс боп кетті.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ сәғынасың → / сәғынасың ^уойлайсың ↓ /// ↑ ^йескі достардан айрылу деген қыйынғой ↓/// ↑ кәртійген сайын досың азайат → // досың азайады ^йекен ↓ /// ... ↑ сені алдыңғы ых: кейінгі жас ұрпақтар танымайт ↓ /// ↑ сені таныйтын ұрпақтар → / кетіп қалғаннаң ͡ гейін → // сен ^йел көшіп айдалада көштүң ^у орнында айдалада жұртта жүріп қалған сыйақты болып сезінед ^йекенсің ↓ /// ↑ қәзіргі жұурналыйстыйканың бар жағынан ^уөсіп кетті → // технійка жағынан → // гәзеттердегі мазмұны жағынан → // сосын гәзеттердің мақалаларындағы ^уөткірлігі, өжеттігі жағынан → // бұрұннан әлдеғайда ^уөстү ↓ ///	↑сағ^ынасың → // сағ^ынасың ^уойлайсың↓ /// ↑^йескі достардан ай^ырылұу дегең ͡ ғыйыңғой ↓ /// ↑ кәртійген͡ сайын / досұң азайады → // досұң азайады ^йекен ↓ /// ↑ сені / алдыңғы кейіңгі жас ұрпақтар тан^ымайды ↓ /// ↑ сені таныйтын ұрпақтар →/ кетіп қалғаннаңгейін → // сен ^йел ͡ гөшүб̊ ͡ айдалада →// көштүң ^уорнұнда / жұртта қалған сыйақты болұп̊ сез^інед'екенсің ↓ /// ↑ қәзіргі жұурналійстійканың / бар жағ^ынан ^уөсүп кетті → // технійка жағ^ынан → // гәзеттердегі мазмұнұ жағ^ынан → // сосұн гәзеттердің мақалаларындағы ^уөткүрлүгү, өжөттүгі жағ^ынан → // бұрұннан әлдеғайда ^уөстү↓ ///	Сағынасың, сағынасың ойлайсың. Ескі достардан айрылу деген қиын ғой. Кәртейген сайын досың азаяды, досың азаяды екен ... Сені алдыңғы ых-ы-ы-ы кейінгі жас ұрпақтар танымайды. Сені танитын ұрпақтар, кетіп қалғаннан кейін, сен ел көшіп айдалада көштің орнында айдалада жұртта жүріп қалған сияқты болып сезінеді екенсің. Қазіргі журналистиканың бар жағынан өсіп кетті, техника жағынан, газеттердегі мазмұны жағынан, сосын газеттердің мақалаларындағы өткірлігі, өжеттігі жағынан, бұрыннан әлдеқайда өсті.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ бұл жағынан алып қарағанда → // мен қәзіргі жұурналыйстің оның ы: / бұрұн жазушылар атақты болатын → // қазір жазұушылардың үн-түнсіз қалды ↓ /// ↑ жазұушылардың атағы төмендеп кеттідағы // жұурналыйстердің атағы қәзір аспанға шығып ^утұр ↓ /// ↑ үйткені → / ^уолар халықпенен жійі-жійі араласад ↓ /// ↑ барлық жерлерде болып / болған ^уоқыйғаларды газетке қолма-ғол жазып ^уотырад ↓ /// ↑ мінекій сондықтан кәзіргі жұурналыйстердің рөлі күшөйді ↓ ///	↑ бұл жағ^ынан алып қарағанда // мең ͡ ғәзіргі жұурналійстен онұң / бұрұн жазұушұлар атақты ͡ б̊олатын → // қәзір жазұушұлар үн-түнсүз͡ ғалды ↓ /// ↑ жазұушұлардың атағы төмөндөп кетті͡ дағы // жұурналійстердің атағы қәзір / аспаңға шығып ^утұр ↓ /// ↑ ^уөйткөнү → // ^уолар халықпенен жійі-жійі араласады ↓ /// ↑барлығ ͡ жерлерде болып / болған ^уоқыйғаларды → // гәзетке қолма-ғол жазып ^уотұрады /// ↑ мінекей сондұқтаң ͡ ғәзіргі жұурналійстердің ^үрөлү ͡ гүшөйдү ///	Бұл жағынан алып қарағанда, мен қазіргі журналистің оның ы-ы-ы, бұрын жазушылар атақты болатын, қазір жазушылардың үн-түнсіз қалды. Жазушылардың атағы төмендеп кетті дағы, журналистердің атағы қазір аспанға шығып тұр. Өйткені, олар халықпенен жиі-жиі араласады. Барлық жерлерде болып, болған оқиғаларды газетке беттеріне қолма-қол жазып отырады. Мінеки сондықтан қазіргі журналистердің рөлі күшейді.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ қызбаллар көбейіп кетті → // қызбаллардың барлығы → // мына қыздар қызық қалыққой → // ^йең ͡ алдымен → / ^йеркектердің → / ұлдардың шалб̊арын тартып алд ↓ ///↑^уодан кейін ұлдардың қызметін тартып алд↓ /// ↑қәзір мектептерде талай барып жүрмүн → // бұрұн мектептердің дійректірлері ^йеркек адамдар болушы ^йед → // ... қәзір бә:рі қәптаған келіншектер → / әйелдер ↓ /// ↑ сол сыйақты қәзір жұурналыйстыйкада ͡ да қәптаған қыздар → // ал ұлдар ^уөт'аз ↓ /// ↑ мәселен / егемен қазақ̊станның ішінде шүуілдәп отырғән қыздар → // сосын бәсқә нәрселерде де солай ↓ /// ↑ мен мұны теріс демим → // бұл біздің қыздарымыздың білімінің жетілгендігін, ^у ^уөрөсінің бійіктегендігін көрсетет ↓ /// ^уоның үстіне қыздар деген → // әйел деген ^йеңбекші қалық↓ /// ↑^йеркектердің көп̊шілігі → // бірсыпырасы жалқаулау болады ↓ /// ↑ ал жалқау болу кәзіргі зәманға жәрәспайды ↓ /// ↑ кәзіргі зәманға әғіп тұрғән зәманмен ілесе білетін айақты алысты бірдей басатын адамдар керек → // ^уол әйелдер қәуімі болып ^уотыр деп ^уойлайм ↓ ///	↑ қызб̊алалар ͡ гөб̊өйүп кетті → // қызб̊алалардың барлығы / мына ͡ ғыздар / қызық ͡ қалыққой → // ^йең͡ алдымен → / ^йеркектердің → / ұлдардың шалб̊арын тартыб̊ ͡ алды ↓ /// ↑^уодаңгейін ұлдардың ͡ ғызметін тартыб̊ ͡ алды↓ /// ↑қәзір мектептерде талай барыб̊ ͡ жүрмүн → // бұрұн мектептердің дійректорлары ^йеркег ͡ адамдар ͡ б̊олұуш'еді → // қәзір ͡ б̊әрі ͡ ғаптағаң ͡ геліншектер → // әйелдер ↓ /// ↑сол сыйақты қәзір жұурналыйстыйкада͡ да / қаптағаң ͡ ғыздар → // ал ұлдар ^уөт'аз↓ /// ↑мәселен ^йегемең ͡ ғазағыстанның ішінде шұуұлдап ^уотұрғаң ͡ ғыздар → // сосұм ͡ басқа нәрселерде͡ де ͡ солай ↓ /// ↑ мен мұнұ теріс ͡ темеймін → // бұл біздің ͡ ғыздарымыздың біл^імінің жетілгендігін → // ^уөрөсүнүң бійіктегендігің ͡ гөрсөтөдү↓ /// ↑^уонұң үстүнө ͡ ғыздар деген → // әйел деген ^йеңбек̊ші ͡ ғалық↓ /// ↑^йеркектердің ͡ гөп̊шүлүгү → // бірсыпырасы жалқаулау ͡ б̊олады ↓ /// ↑ ал жалқау ͡ б̊олұу ͡ ғәзіргі замаңға жараспайды ↓ /// ↑ қәзіргі замаңға // ағып тұрған заманмен ілесе ͡ б̊ілетін // айақт'алысты бірдей басатын адамдар͡ герек → // ^уол әйелдер ͡ ғауұмұ ͡ б̊олұп ^уотұр деп ^уойлаймын ↓ ///	Қыз балалар көбейіп кетті, қызбалалардың барлығы, мына қыздар қызық халық қой, ең алдымен, еркектердің, ұлдардың шалбарын тартып алды. Одан кейін ұлдардың қызметін тартып алды. Қазір мектептерде талай барып жүрмін, бұрын мектептердің директорлері еркек адамдар болушы еді ... қазір бәрі қаптаған келіншектер, әйелдер. Сол сияқты қазір журналистикада да қаптаған қыздар, ал ұлдар өте аз. Мәселен «Егемен Қазақстанның» ішінде шуілдәп отырған қыздар, сосын басқа нәрселерде де солай. Мен мұны теріс демеймін, бұл біздің қыздарымыздың білімінің жетілгендігін, өрөсінің биіктегендігін көрсөтеді. Оның үстіне қыздар деген, әйел деген еңбекші халық. Еркектердің көпшілігі, бірсыпырасы жалқаулау болады. Ал жалқау болу қазіргі заманға жараспайды. Қазіргі заманға ағып тұрған заманмен ілесе білетін аяқты алысты бірдей басатын адамдар керек, ол әйелдер қауымы болып отыр деп ойлаймын.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ қәзір мен күндөлүктү ^йекі ͡ гүндөлүк жүргүземін ↓ /// ↑ бірінші күндөлүгүм → // кәдүуіскү тұрмұс күндөлүгі ↓ /// ↑ тұрмұс күндөлігі дегеніміз / ә: кәдуіскі / күн͡ сайым болған ^уоқыйға → // әлеүуметтік маңызы ͡ б̊ар /// ↑ сонұ соң ^уөзүме байланысты → // әлеүуметке байланысты ^уоқыйғалардың тұрмұс күндөлүгі ↓ /// ↑^уодан ^уол күндөлүктен қәзір менің жазып жүргөн жүзотұз қалың дәптер болдұ бір͡ жүз͡ отұз↓ /// ↑^й екінші жазатын күндөлүгім ә... әдеб̊ій күндөлүк↓ /// ↑әдеб̊ій күндөлүкке өзүмнүң ^у ойларым → // пікірлерім сосұн ^уөзүм шығарған мақалдар → / мәтелдер → / афорыйзмдер соған тіркеледі ↓ ///	↑ қәзір мен / күндөлүктү ^йекі ͡ гүндөлүг͡ жүргүзөмүн ↓ /// ↑ бірінші ͡ гүндөлүгүм → // тұрмұс күндөлүгү ↓ /// ↑тұрмұс күндөлүгү дегеніміз / кәдүуүскі күнсайым ͡ болған ^уоқыйға → // әлеумөттүг ͡ маң^ызы ͡ б̊ар /// ↑ сонысоң өзүмө ͡ б̊айланысты → // әлеуметке ͡ б̊айланысты ^уоқыйғалардың тұрмұс күндөлүгү ↓ /// ^уодан ^уол ͡ гүндөлүктен ͡ ғәзір менің жазыб̊ ͡ жүргөн // жүз ^уотұз ͡ ғалың дәптер болдұ // жүз ^уотұз↓ /// ↑^йекінші жазатың ͡ гүндөлүгүм / әдеб̊ій ͡ гүндөлүк↓ /// ↑әдеб̊ій ͡ гүндөлүккө / ^уөзүмнүң ^уойларым → / пікірлерім сосұн ^уөзүм шығарған мақалдар → / мәтелдер → / афорійзмдер соған тіркеледі ↓ ///	Қазір мен күнделікті екі күнделік жүргіземін. Бірінші күнделігім, тұрмыс күнделігі. Тұрмыс күнделігі дегеніміз, ә-ә-ә кәдуіскі, күн сайын болған оқиға, әлеуметтік маңызы бар, сонысоң өзіме байланысты, әлеуметке байланысты оқиғалардың тұрмыс күнделігі. Одан ол күнделіктен қазір менің жазып жүрген 130 қалың дәптер болды 130. Екінші жазатын күнделігім әдеби күнделік. Әдеби күнделікке өзімнің ойларым, пікірлерім сосын өзім шығарған мақалдар, мәтелдер, аффоризмдер соған тіркеледі.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ бұл ^йекінші күндөлүгімнің бірінші томұ қырық....баспа табаққа жұуық болып басылып шықты↓/// ↑ ^уөлке баспасынан шықты ^йекі мыңыншы жылы ↓ /// ↑ ал ^йенді сонұң ^йекі томұ қәзір баспаға әзір тұр → // комп'үтөрге бастырып қойдұм → // бірақ ^уонұ қәзір бастырып шығарұуға көмөк беретін → // қаражат беретін демеуші жоқ ↓ ///	↑ бұл ^йекінші ͡ гүндөлүгүмнүң бірінші томұ / қырық паспатабаққа жұуұқ ͡ полұп ͡ пас^ылып̊ ͡ шықты /// ↑ ^уөлкө ͡ б̊аспасынан шықты // ^йекімыңыншы жылы ↓ /// ↑ ал ^йенді сонұң ^йекі томұ / қәзір баспағ'әзір тұр → // компүтөрге ͡ б̊астырып ͡ қойдұм → // бірағ ^уонұ / әзір ͡ б̊астырып̊ ͡ шығарұуға ͡ гөмөк ͡ перетін → // қаражат ͡ перетін демеушүт ͡ жоқ ↓ ///	Бұл екінші күнделігімнің бірінші томы қырық баспа табаққа жуық болып басылып шықты. Өлке баспасынан шықты 2000 жылы. Ал енді соның екі томы қазір баспаға әзір тұр, компьютерге бастырып қойдым,бірақ оны қазір бастырып шығаруға көмек беретін, қаражат беретін демеуші жоқ.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ бірмыңыны қалыйма апаларың көзі тірісінде → / картатека жасап берген ^йед ↓ /// ↑ал ^уодан кейін кітәптарға картатека жасауға менің жағдайм жетпейд → // ұуақытым жоқ → // қолым тіймейд деген сыйақты мынау үйүліп тұрған → // мынау тұрған кітәптар ^уосы қолтаңбасы бар кітәптар ↓ /// ↑ сосын ана жақта бір шкаф толы кітап тұр ↓ /// ↑ мінекій кәзіргі маған жыйналған қолтаңбаның саны қәзір мың бешшүзден асты ↓ /// ↑ ал мұны мен сұрап алып жатқаным жоқ → // әргімдер ^уөздері сыйлаған ↓ /// ↑қәзіргі дәрежеге жетүуіме сол кісінің ^йерен ^йеңбегінің әрқәсында мен ^уосы дәрежеме жетіп ^йедім ↓ /// ↑сол адамды мен / қалай ұмытайын↓ ///	↑ бірмыңына / қалыйма апаларың ͡ гөзү͡ тірісінде → // картотека жасап͡ перген͡ еді ↓ /// ↑ ал ^уодаң ͡ гейің ͡ гітәптарға ͡ гартотека жасауға менің жағдайым жетпейді → // ^ұуақытым жоқ → / қолұм тіймейді деген сыйақты / мынау / үйүлүп тұрған → // мынау тұрғаң ͡ гітәптар / ^уосұ ͡ ғолтаңбасы͡ б̊ар ͡ гітәптар /// ↑ сосұн ана ͡ жақта / б̊ір шкаф͡ толұ ͡ гітәп тұр↓ /// ↑мінекей ͡ ғәзіргі маған жыйналғаң ͡ ғолтаңбаның саны // қәзір мың бешшүздөн асты ↓ /// ↑ ал мұнұ мен / сұраб̊ ͡ алыб̊ жатқаным жоқ → // әргімдер ^уөздөрү сыйлаған ↓ /// ↑қәзіргі дәрежеге жетүуүмө // солгісінің ^йерен ^йеңбегінің арқасында // мен ^уосұ дәрежеме жетіб̊ ͡ едім ↓ /// ↑сол адамды / мең ͡ ғалай ұмұтайын↓ ///	Бір мыңына Қалима апаларың көзі тірісінде, картатека жасап берген еді. Ал одан кейін кітаптарға картатека жасауға менің жағдайым жетпейді, уақытым жоқ, қолым тимейді деген сияқты мынау үйіліп тұрған, мынау тұрған кітаптар осы қолтаңбасы бар кітаптар. Сосын ана жақта бір шкаф толы кітап тұр. Мінеки қазіргі маған жиналған қолтаңбаның саны қазір 1500 ден асты. Ал мұны мен сұрап алып жатқаным жоқ, әркімдер өздері сыйлаған. Қазіргі дәрежеге жетуіме сол кісінің ерен еңбегінің арқасында мен осы дәрежеме жетіп едім... Сол адамды мен қалай ұмытайын.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ сол адам туралы сол төрт жыл жылап ^уотырып жаздым↓ /// ↑ менен басқа ^йенді ^уөзүнің әйелі туралы кітәп жазғандар бар ↓ /// ↑ ^уол асанәлі әшім жазды / тәғы-тәғы басқалар етпеген болар → // бірақ көб ^йемес ↑ // ^уөзүнің әйелі туралы жазған↓ /// ↑қазақта мақал бар →// жаман эркек әйелін мақтайды деген ↓ /// ↑ ^уол ^йенді мақал болса бола берсін → // ^уөзім жаман болсам болайын → // бірәқ әйелімнің жақ̊сылығын жасырмайын деп → // ұлтқа үлгі босын → // ұрпаққа ^уөнөге босын деп → // сол кісінің маған деген мәхәббаты → // эркекке / ^йерге / ^йер азаматқа деген махаббаты → // ^йелге деген → / көршіге → / досқа деген сүйіспеншілігі / сыйластығының барлығын → // ұлттұқ қасиетке жататан жақ̊сы қасиеттерінің барлығын →// ^уосы кісінің бойынан таб̊ылып ^йеді → // тауұп ^йедім → // сол тапқанымды қағазға түсірүуге тырыстым ↓ ///	сол адамды / мең ͡ ғалай ұмұтайын ↑ /// ↑ сол адам тұуралы // сол төрт жыл жылап ^уотұрұб̊ ͡ жаздым ↓ /// ↑ менем ͡ басқа ^йенді / ^уөзүнүң әйелі тұуралы жазғаң ͡ гітәб̊ ͡ жазғандар͡ б̊ар ↓ /// ^уолар асанәлі әшім жазды // тағы-тағы ͡ б̊асқалар ^йетпеген болар // б̊ірақ көб̊͡ емес ↓ /// ↑ ^уөзүнүң әйелі тұуралы жазған → // қазақта мақал͡ б̊ар → // жаман ^йеркек / әйелін мақтайды деген ↓ /// ↑ ^уол ^йенді мақал болса ͡ б̊ола͡ б̊ерсін → // ^уөзүм жамам ͡ болсам ͡ болайын → // бірақ / әйелімнің жақ̊сылығын жасырмайын деп → // ұлтқа / үлгү ͡ б̊олсұн → // ұрпаққа ^уөнөгө ͡ б̊олсұн деп → // солгісінің маған деген махаб̊аты // ^йеркекке ^йерге / ^йер азаматқа деген махаб̊аты → // ^йелге деген → // көршүгө → / досқа деген сүйүспөншүлүгі / сыйластығының барлығын → // ұлттұқ қәсійетке / жаттан жақ̊сы қәсійеттерінің барлығы / ^уосұгісінің бойұнан таб̊ылып ^йеді → // тауұб̊͡ едім → // сол тапқанымды қағазға түсүрүуге тырыстым↓ ///	Сол адам туралы сол 4 жыл жылап отырып жаздым. Менен басқа енді өзінің әйелі туралы кітап жазғандар бар. Ол Асанәлі Әшім жазды, тағы-тағы басқалар етпеген болар, бірақ көп емес өзінің әйелі туралы жазған. Қазақта мақал бар: «Жаман еркек әйелін мақтайды» деген. Ол енді мақал болса бола берсін, өзім жаман болсам болайын, бірақ әйелімнің жақсылығын жасырмайын деп, ұлтқа үлгі болсын, ұрпаққа өнеге болсын деп, сол кісінің маған деген махаббаты, еркекке, ерге, ер азаматқа деген махаббаты, елге деген, көршіге, досқа деген сүйіспеншілігі, сыйластығының барлығын, ұлттық қасиетке жататын жақсы қасиеттерінің барлығын осы кісінің бойынан табылып еді, тауып едім, сол тапқанымды қағазға түсіруге тырыстым.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑алдыменен ^уойлайтыным / ^йелім аман болса ^йекен → // қәзаққалқы аман болса ^йекен → // қазақ ұлтұ аман болса ^йекен ↓ /// ↑ қәзір мінекій үлкен ы: сайасат жүрүп жатыр → // ұлттардың ^уөшіп кетуі мүмкін → // жойылып кетуі мүмкін → // деген үлкен сайасат әңгімелер айтылып жатырғой → // соның бәрінен қазаққалқы аман-есен ^уөтіп → // мәңгі сақталып қалса ^йекен деп тілеймін ↓/// ↑ ^йең үлкен арманым ^уосы ↓ /// ↑ ^уодан басқа // мына басқа тіршілік жағынан арманым жоқ ↓/// ↑бала-шағам ͡ бар → // немерелерім ͡ бар → / шөберелерім ͡ бар / сондықтан халқыма адал ^йеңбек ^йеттім // қызметім ͡ бар → // қызметім болды ↓ ///	алдыменен ^уойлайтыным↑ ^йелім амам͡ болс'екен → // қазақ͡ халқы / амам͡ болс'екен → // қазағ͡ ұлтұ амам͡ болс'екен → /// ↑ қәзір мінекей үлкөн сайасат / жүрүб̊ ͡ жатыр → // ұлттардың ^уөшүп кетүуү ͡ мүмкүн → // жойұлұп кетүуү ͡ мүмкүн → // деген үлкөн сайасат / әңгімелер айтылып͡ жатырғой → // сонұң бәр^інен / қазаққалқы аман-есен ^уөтүп → // мәңгі сақталып қалс'екен деп тілеймін /// ↑ ^йең͡ үлкөн арманым ^уосұ → /// ↑^уодам ͡ басқа // мына ͡ б̊асқа тіршілік͡ жағ^ынан арманым жоқ /// ↑ балашағам ͡ бар → // немерелерім ͡ бар → // шөб̊өрөлөрүм ͡ бар → // сондұқтаң ͡ ғалқым'адал ^йеңбек ͡ еттім → // қызметім ͡ бар → / қызметім ͡ болдұ ↓ ///	Алдыменен ойлайтыным, елім аман болса екен, қазақ халқы аман болса екен, қазақ ұлты аман болса екен. Қазір мінеки үлкен ы-ы-ы саясат жүріп жатыр, ұлттардың өшіп кетуі мүмкін, жойылып кетуі мүмкін, деген үлкен саясат әңгімелер айтылып жатыр ғой, соның бәрінен қазақ халқы аман-есен өтіп, мәңгі сақталып қалса екен деп тілеймін. Ең үлкен арманым осы. Одан басқа, мына басқа тіршілік жағынан арманым жоқ. Бала-шағам бар, немерелерім бар, шөберелерім бар, сондықтан халқыма адал еңбек еттім, қызметім бар, қызметім болды.
Әзілхан Нұршайықов	▶	↑ сосын халықтың ықыласы бар менде → // ^уосының бәрі мен үшін үлкен бақыт → // ^йең ͡ үлкен бақыт менің кеше ^уұл'отан соғысында жетіжүссексен алты ͡ гүн зеңбірікпен жауды жәйпап жүріп / аман ^йесен қәлғаным → // ^йекінші үлкен бақытым ^у өзімнің жән-жәрыма тоғұжжыл ғашық болғаң ͡ ғызыма үйленіп → // ^йелүутөрт жыл бірге бақытты ^уөмүр сүргенім → // үшінші бақытым бала-шәғаларым → // немерелерім үрүм-бұтақ ^уөсіріп / ұлтымның ^уөсүуіне үлес қосқаным → // мінекій ^уосылардың бәрін қорыта келгенде / мен текқана ұлтұм аман болса ^йекен деп / сонығана тілеймін ↓ ///	↑ сосын / халықтың ық^ыласы ͡ б̊ар менде → // ^уосұнұң бәрі / менүшүн үлкөм ͡ бақыт → // ^йең үлкөм ͡ бақыт // менің кеше ^уұл'отан соғұсұнда / жетіжүс͡ сексеналты͡ гүн / зеңбірікпен жаудұ жайпаб̊ ͡ жүрүб̊ // аман-есең ͡ ғалғаным → // ^йекінші / үлкөн бақытым // ^уөзүмнүң жан-жар^ыма // тоғұжжыл ғашық ͡ полғаң͡ ғыз^ыма / үйлөнүп → // ^йелүу ͡ төртшыл бірге / б̊ақытт'өмүр сүргөнүм → // үшүншү ͡ б̊ақытым ͡ балашағаларым → / немерелерім үрүм-бұтақ ^уөсүрүб̊ ͡ ұлтұмнұң ^уөсүуүнө / үлөс қосқаным → // мінекей ^уосұлардың бәрің ͡ ғорұта͡ гелгенде // мен текқана / ұлтұм амам ͡ болса ^йекен деп сонұғана тілеймін↓ ///	Сосын халықтың ықыласы бар менде, осының бәрі мен үшін үлкен бақыт, ең үлкен бақыт менің кеше Ұлы Отан соғысында 786 күн зеңбірікпен жауды жайпап жүріп аман-есен қалғаным, екінші үлкен бақытым өзімнің жан-жарыма, 9 жыл ғашық болған қызыма үйленіп, 54 жыл бірге бақытты өмір сүргенім, үшінші бақытым бала-шағаларым, немерелерім үрім-бұтақ өсіріп, ұлтымның өсуіне үлес қосқаным, мінеки осылардың бәрін қорыта келгенде, мен тек қана ұлтым аман болса екен деп соны ғана тілеймін.
Әлихан Смайылов	▶	↑^йең біріншіден // ^іресей біздің үлкен / көрші мем^ілекет↓/// ↑біздің сауда-экономійкалық серіктес мемлекет → // сондықтан / біз бұл мемлекетпен → // ары ͡ ғарай ынтымақтастықты ұлғайтамыз↓/// ↑^ііресеймен бірге → / бізде тарійхій және сауда-экономійкалық байланыстарымыз → / ^уөте тығыз↓///	↑^йең біріншіден // ^іресей біздің үлкөң ͡ гөршү ͡ мем^ілекет ↓/// ↑біздің сауд'економійкалық̊ ͡ серіктес мем^ілекет //→ сондұқтам ͡ біз ͡ б̊ұл мем^ілекетпен //→ ары͡ ғарай ынтымақтастықты / ұлғайтамыз ↓/// ↑^іресеймем͡ бірге →/ бізде тарійхій және сауд'економійкалық ͡ пайланыстарымыз →/ ^уөтө ͡ тығыз↓///	Ең біріншіден, Ресей біздің үлкен көрші мемлекет. Біздің сауда-экономикалық серіктес мемлекет, сондықтан біз бұл мемлекетпен ары қарай ынтымақтастықты ұлғайтамыз. Ресеймен бірге бізде тарихи және сауда-экономикалық байланыстарымыз өте тығыз.
Әлихан Смайылов	▶	↑^іресейде болған // әртүрлі жағдай // әрине → / бізге ^уөзінің әсерін тигізеді↓/// ↑мысалы / биылғы жылдың басында →// геосайасій ^уоқыйғалар ^уорын алды↓/// ↑бұл мәселелер / бізге // тікелей әсерін көрсетіп ватыр↓/// ↑сондықтан біз / тійісті дағдарысқа қарсы / іс-шаралар кешенін қабылдадық / жыл соңына дейін //→нақты шараларымыз бар↓// ^уол жүйелі және жедел шаралар↓/// ↑ мысалы/ ұлттық банкпен бірлескен шаралар шеңберінде →// біс теңгенің айырбас бағамын тұрақтандырұу бойынша →// бірғатар шешімдер қабылдадық↓/// ↑мысалы / теңгелік депозиттерді қолдау →// мемлекеттен / шетел валүутасын шығарұуға / шектеу қойұу // мәселен↓/// ↑соның арқасында / казір ^уөздеріңіз көріп ^уотырсыздар→// теңгенің айырбас бағамы →// салыстырмалы тұрақты болып атыр↓///	↑^іресейде͡ б̊олған // әртүрлү жағдай // әрійне /→ бізге ^уөзүнүң әсерін тійгізеді↓/// ↑мысалы / быйыл жылдың басында →// геосайасый ^уоқыйғалар ^уорұн алды↓/// ↑бұл мәселелер / бізге // тікелей әсерің͡ гөрсөтүб̊͡ жатыр↓/// ↑сондұқтам ͡ біз / тійісті дағдарысқа ͡ ғарсы / ішшаралар ͡ гешенің ͡ ғаб̊ылдадық / жыл соң^ұна ͡ дейін //→нақты шараларымыз ͡ б̊ар↓// ^уол жүйөлү және жедел шаралар↓/// ↑мысалы / ұлттұқ͡ паңкпем ͡ бірлескен шаралар шеңберінде →// біз теңгенің айырб̊ас͡ пағамын тұрақтандырұу͡ б̊ойұнша →// бірғатар шешімдер͡ ғаб̊ылдадық↓/// ↑мысалы / теңгелік депозійттерді͡ ғолдау →// мем^ілекеттен / шетел вал^үутасын шығарұуға / шектеу͡ ғойұу// мәселен↓/// ↑сонұң арқасында / қәзір ^уөздөрүңіз ͡ гөрүп ͡ отұрсұздар →// теңгенің айырб̊ас ͡ пағамы// →салыстырмалы тұрақты͡ б̊олұп ͡ жатыр↓///	Ресейде болған әртүрлі жағдай әрине, бізге өзінің әсерін тигізеді. Мысалы, биылғы жылдың басында геосаяси оқиғалар орын алды. Бұл мәселелер бізге тікелей әсерін көрсетіп ватыр. Сондықтан біз тиісті дағдарысқа қарсы іс-шаралар кешенін қабылдадық. Жыл соңына дейін нақты шараларымыз бар, ол – жүйелі және жедел шаралар. Мысалы, Ұлттық банкпен бірлескен шаралар шеңберінде біз теңгенің айырбас бағамын тұрақтандыру бойынша бірқатар шешімдер қабылдадық. Мысалы, теңгелік депозиттерді қолдау, мемлекеттен шетел валютасын шығаруға шектеу қою мәселен. Соның арқасында қазір өздеріңіз көріп отырсыздар, теңгенің айырбас бағамы салыстырмалы тұрақты болып отыр.
Әлихан Смайылов	▶	↑инфлійаційаға қарсы →// кешенді шаралар жоспарын қабылдадық↓/// ^йенді барлық жерде↑ // инфлійаційа казір ^уорын алыб ^уотыр →// бірақ дегенмен біз / күнделікті түрде маниторинг жүргізіп ↑ // тійісті шараларды қабылдап ^уотырмыз↓/// ↑сонымен бірге мынау → / сауда-саттыққа байланысты →//лагыйстійкалық мәселелер тұуындап ватыр↓/// ↑мысалы / соңғы бір мысал келтірейін →// мынау / ктк мұнай құбыры бойынша →// новороссийсктегі аудан соты // сол ктк-ның жұмысына шектеу ͡ ғойып →// бір айға / бесінші шілде гүні // алтыншы шілде гүні →// біз ^уөзіміздің жаңағы / ^іресейлік әріптесіміз →// үкімет төрағасымен байланысып ↑// солгүні біз бұл мәселені шештік↓/// ↑ктк құбырының жұмысы / штаттық ^ірежіймде жүрүуде↓// ішқандай шектеу→ / мұнайдың экспортына қойылған жоқ↓///	↑ійнфілатčыйаға͡ ғарсы // →кешенді шаралар жоспарың͡ ғаб̊ылдадық↓/// ^йенді ͡ б̊арлығ ͡ жерде↑ // ійнфілатčыйа ͡ ғәзір ^уорұн алып ͡ ^уотұр →// бірағ ͡ дегеммем ͡ біз / күндөлүктү ͡ түрдө монійторійңг жүргүзүп ↑// тійісті шараларды͡ ғаб̊ылдап ^уотұрмұз↓/// ↑сонұмембірге мынау →/ сауда-саттыққа ͡ б̊айланысты →// логійстійкалығ ͡ мәселелер тұуұндаб ͡ жатыр↓/// ↑мысалы / соңғұ͡ б̊ір мысал͡ гелтірейін →// мынау / ктк мұнай ғұб̊ұрұ͡ б̊ойұнша // →новороссійсктегі / аудан сотұ // сол ктк-ның жұмұсұна шектеу ͡ ғойұп →// бір айға / бесінші шілде ͡ гүнү // алтыншы шілде ͡ гүнү →// біз^уөзүмүздүң жаңағы / ^іресейліг ͡ әріптесіміз →// үк^үмет төрағасымем͡ байланысып ↑// солгүнү͡ б̊із // бұл мәселені шештік↓/// ↑ктк құб̊ұрұнұң жұмұсұ /штаттығ ^ірежіймде жүрүудө↓// ^йешқ̊андай шектеу →/ мұнайдың эк̊спортұна / ғойұлған ͡ жоқ↓///	Инфляцияға қарсы кешенді шаралар жоспарын қабылдадық. Енді барлық жерде инфляция қазір орын алыб отыр, бірақ дегенмен, біз күнделікті түрде мониторинг жүргізіп, тиісті шараларды қабылдап отырмыз. Сонымен бірге мынау сауда-саттыққа байланысты логистикалық мәселелер туындап ватыр. Мысалы, соңғы бір мысал келтірейін, мынау КТК мұнай құбыры бойынша Новороссийсктегі аудандық соты сол КТК-ның жұмысына шектеу қойып, бір айға 5-шілде күні, 6-шілде күні біз өзіміздің жаңағы ресейлік әріптесіміз үкімет төрағасымен байланысып, сол күні біз бұл мәселені шештік. КТК құбырының жұмысы штаттық режимде жүруде, ешқандай шектеу мұнайдың экспортына қойылған жоқ.
Әлихан Смайылов	▶	^уөнеркәсіп ^уөндірісіне келетін болсақ↑// біс / арнайы ^уотандық кәсіпорындарды →// және импортты алмастырұу бойынша // инвестиційалық жобаларды іске͡ асырұу→// және экспортты ұлғайтұуға // арнайы бағдарлама қабылдадық↓/// сол бағдарламаның шеңберінде →// жетіжүзден астам инвестиційалық жобалар // іске ͡ асырылады↓/// сол жобалардың негізінде →// біздің импорттың көлемі // төрт мійлард долларға дейін азайады↓// және экспорттың көлемі // тоғыз мійлард долларға ^уөседі деген / болжамдамыз↓/// сонымен бірге / кәсіпкерлікті дамыұту бойынша→// бірғатар нақты шаралар / іске͡ асырылұуда↓/// халықтың табысын арттыруға // арнайы бағдарлама қабылданды →// ы: сондай-сондай мәселелер // күнделікті біздің ^уөкіметтің // жұмысы деп айтуға болады↓///	^уөнөргәсіп^уөндүрүсүнө ͡ гелетім ͡ болсақ↑// біз / арнайы ^уотандық кәсіпорұндарды →// және іймпортты алмастырұу ͡ б̊ойұнша // ійнвестітčійалығ ͡ жоб̊аларды / іск'ас^ырұу→// және эк̊спорттұ ͡ ұлғайтұуға // арнайы͡ б̊ағдарлама͡ ғаб̊ылдадық↓/// сол бағдарламаның шеңберінде →// жетіжүздөн астам ійнвестітčійалығ ͡ жоб̊алар // іск'ас^ырылады↓/// сол жоб̊алардың негізінде//→ біздің іймпорттұң͡ гөлөмү // төрт мійллійард долларға ͡ дейін ͡ азайады↓// және эк̊спорттұң ͡ гөлөмү // тоғұз мійллійард долларға ^уөсөдү ͡ деген / болжамдамыз↓/// сонұмембірге/ кәсіпкерлікті дамытұу͡ б̊ойұнша→// бірғатар нақты шаралар / іск'ас^ырылұуда↓/// халықтың таб̊ысын арттырұуға // арнайы͡ б̊ағдарлама͡ ғаб̊ылданды // сондай-сондай мәселелер // күндөлүктү͡ б̊іздің ^уөкүмөттүң // жұмұсұдеб̊ ͡ айтұуға ͡ б̊олады↓///	Өнеркәсіп өндірісіне келетін болсақ, біз арнайы отандық кәсіпорындарды және импортты алмастыру бойынша инвестициялық жобаларды іске асыру және экспортты ұлғайтуға арнайы бағдарлама қабылдадық. Сол бағдарламаның шеңберінде 700-ден астам инвестициялық жобалар іске асырылады. Сол жобалардың негізінде біздің импорттың көлемі 4 миллиард долларға дейін азаяды және экспорттың көлемі 9 миллиард долларға өседі деген болжамдамыз. Сонымен бірге кәсіпкерлікті дамыту бойынша бірқатар нақты шаралар іске асырылуда. Халықтың табысын арттыруға арнайы бағдарлама қабылданды. Сондай-сондай мәселелер күнделікті біздің өкіметтің жұмысы деп айтуға болады.
Әлихан Смайылов	▶	↑^йең біріншіден / айту герек // бұл / инфлійаційаның қарқыны →// ^уөсу мәселесі ^уол →/ дүниежүзінде болып жатқан жағдай↓/// ↑мысалы / амерійка құрама штаттарында бағаларының ^уөсүуі →// сегізбүтінсегіз працентті құрап ^уотыр↓/// ^йеуроодақ мемлекеттерінде инфлійаційаның деңгейі →// сегізбүтін ^уоннаналты працентті құрап ^уотыр↓/// ↑көршілес ^йелдерде де→/ бағаның ^уөсүуі ^уорын алып ^уотыр↓///	↑^йең біріншіден / айтұу ͡ герек // бұл / ійнфілатčыйаның ͡ ғарқыны// →^уөсүу мәселесі ^уол / →дүн^үйөжүзүндө͡ б̊олұб̊ жатқан жағдай↓/// ↑мысалы / амерійка͡ ғұрама штаттарында ͡ б̊ағаларының ^уөсүуү→// сегізб̊үтүнсегіз процентті͡ ғұрап͡ ^уотұр↓/// ^йеур'одағ ͡ мем^ілекеттерінде ійнфілатčыйаның деңгейі →// сегізб̊үтүн ^уоннаналты процентті ͡ ғұрап ^уотұр↓/// ↑көршүлөс ^йелдерде ͡ де→/ бағаның ^уөсүуү ^уорұн алып ^уотұр↓///	Ең біріншіден, айту керек, бұл инфляцияның қарқынды, өсу мәселесі ол дүниежүзінде болып жатқан жағдай. Мысалы, Америка Құрама Штаттарында бағаларының өсуі 8,8 процентті құрап отыр. Еуроодақ мемлекеттерінде инфляцияның деңгейі 8,6 процентті құрап отыр. Көршілес елдерде де бағаның өсуі орын алып отыр.
Әлихан Смайылов	▶	біріккен ұлттар ұйымының қасындағы→ // азық-түлүк ұйымының деректері бойынша // дүниежүзінде →/ азық-түліктердің бағалары →// бір жылдың ішінде ^уотыстөрт працентке ^уөсіп ^уотыр↓ /// бұл дүниежүзінде →/ болып жатқан жағдай↓// неге десеңіз / ^уол мынау →// пандемійадан басталды↓/// содаңгейін / міне // әртүрлі геосайаси жағдайлар болып жатыр↓/// әр мемлекет /әртүрлі шектеулер қойып жатыр // логистикалық проблемалар бар↓/// ↑^уосының негізінде //дүниежүзінде бағалар ^уөсуде↓/// ↑бізде де инфлійаційаның деңгейі кәзір // ^уонтөрт жарым працентті құрады↓/// ↑бірақ дегенмен / біс // бұл бағалардың негізсіз ^уөсуіне жол бермеу үшін // және бағаларды арғарай төмендету үшін→ // біс арнайы / инфлійаційаға қарсы іс-қимыл жоспарын қабылдап→// жылдың басынан бері іске асырудамыз↓/// ↑^уоның ^йең бірінші / жүйелі →шара // ^уол / ішкі нарықты толығымен→ ішкі азық-түлікпен //^у отандық ^уөніммен қамтамасыз ^йету↓///	біріккен ұлттар ұйұмұнұң ͡ ғасындағы→ //азық-түлүг ͡ ұйұмұнұң деректері ͡ б̊ойұнша// дүн^үйөжүзүндө/→ азық-түлүктөрдүң бағалары →// бір жылдың ішінде ^уотұзтөрт процентке ^уөсүп ͡ отұр↓ /// бұл дүн^үйөжүзүндө / →болұб̊ ͡ жатқан ͡ жағдай↓// неге ͡ десеңіз / ^уол мынау →// пандемійадам͡ басталды↓/// содаңгейін / міне // әртүрлү геосайасый жағдайлар // болұб̊ ͡ жатыр↓/// әр мем^ілекет / әртүрлү шектеулер ғойұб̊͡ жатыр // логійстійкалық проблемалар ͡ б̊ар↓/// ↑^уосұнұң негізінде // дүн^үйөжүзүндө б̊ағалар ^уөсүудө↓/// ↑бізде ͡ де / ійнфілатčыйаның деңгейі ͡ ғәзір // ^уонтөрт ͡ шарым процентті͡ ғұрады↓/// ↑бірақ / дегеммен біз // бұл бағалардың негіссіз ^уөсүуүнө / жолбермеу͡ үшүн // және б̊ағаларды / ары ͡ ғарай төмөндөтүу͡ үшүн → // біз арнайы / ійнфілатčыйаға͡ ғарсы / іс-қыймыл жоспарың͡ ғаб̊ылдап→// жылдың басынам͡ бері / іск'асырұудамыз↓/// ↑^уонұң ^йең бірінші / жүйөлү ͡ шара // ^уол / ішкі нарықты толұғұмен→ ішкі / азық-түлүкпөн // ^уотандық ^уөнүммөн // қамтамасыз ͡ ^йетүу↓///	Біріккен Ұлттар Ұйымының қасындағы азық-түлік ұйымының ы-ы деректері бойынша, дүние жүзінде азық-түліктердің бағалары бір жылдың ішінде 34 процентке өсіп отыр. Бұл дүние жүзінде болып жатқан жағдай, неге десеңіз, ол мынау пандемиядан басталды. Содан кейін, міне, әртүрлі геосаяси жағдайлар болып жатыр. Әр мемлекет әртүрлі шектеулер қойып жатыр. Логистикалық проблемалар бар, осының негізінде дүниежүзінде бағалар өсуде. Бізде де инфляцияның деңгейі қазір 14 жарым процентті құрады, бірақ дегенмен біз бұл бағалардың негізсіз өсуіне жол бермеу үшін және бағаларды ары қарай төмендету үшін біз арнайы инфляцияға қарсы іс-қимыл жоспарын қабылдап, жылдың басынан бері іске асырудамыз. Оның ең бірінші жүйелі шара ол ішкі нарықты толығымен ішкі азық-түлікпен қамтамасыз ету.
Әлихан Смайылов	▶	↑^уол үшін біз / жыл басынан бері→// мына ауыл шаруашылығына көрсететін →// қаржылай көмекті / ^йекі ^йесе ұлғайтып↑ / мысалы / мына көктемдегі ^йегіс пен→ / мынау күздегі / жинау жұмыстарына ↑// біс / қаржыны жетпіс милардтан жүзқырық милардқа дейін жеткіздік↓/// ↑форвардтық сатып алу шараларына→// ^уоған да ^{й< /small>}екі ^йесе→ / қырық милардтан сексен милардқа дейін ұлғайттық↓///	↑^уол үшүм біз / жыл басынам͡ бері→// мына / ауұлшарұуашылығына көрсөтөтүн →// қаржылай ͡ гөмөктү / ^йек'есе ͡ ұлғайтып ↑/ мысалы / мына ͡ гөктөмдөгү ^йегіс пен →/ мынау͡ гүздөгү жыйнау ͡ жұмұстарына ↑// біз / қаржыны жетпіс мійллійардтан жүзғырығ ͡ мійллійардқа дейін жеткіздік↓/// ↑форвардтық сатыб̊͡ алұу шараларына→// ^уоған ͡ да ^йек'есе→/ қырығ ͡ мійллійардтан / сек̊сен мійллійардқа ͡ дейін ұлғайттық↓///	Ол үшін біз жыл басынан бері мына ауыл шаруашылығына көрсететін қаржылай көмекті екі есе ұлғайтып, мысалы, мына көктемдегі егіс пен мынау күздегі жинау жұмыстарына біз қаржыны 70 миллиардтан 140 миллиардқа дейін жеткіздік. Форвардтық сатып алу шараларына оған да екі есе 40 миллиардтан 80 миллиардқа дейін ұлғайттық.
Әлихан Смайылов	▶	↑жалпы / биыл ауыл шаруашылығына деген қаражаттың көлемі →// үшшүз мійлардтай болатын боса↑// біз бійуджетті нақтылаған кезде →// көктемде / ^уоны ^йекі ^йесе ұлғайттық мысалы↓/// ↑сол қаржы / ^уотандық ^уөнімді ^уөндіруге →// ^уоң ықпалын береді↓/// ↑сонымен бірге // біс / апта сайын ^уөкіметте селектрлік режимде→ // бұл мәселені ^уөңірлермен талқылаймыс↓// тағы да бірнеше → / жедел шаралар қабылдаудамыс↓/// ↑^уол / біріншіден // мынау сауда-саттыққа байланысты→ / кейбір кедергілерді жойұу // ^йекіншіден →/ мынау тұрақтандыру қорларына→// қосымша қаражат бөліп↓// сол қорларды толығымен құрұу↑// ^уөңірлерде айналым схемасы деген арнайы тәсіл бар↓// соның нәтижесінде →/ ^уотандық ^уөнім шығарушылар → // біздің сауда жүйелеріне // тұрақты баға мен / тиісті азық-түлікті қамтамасыз ^йетеді↓///	↑жалпы / быйыл / ауұлшарұуашылығына дегең ͡ ғаражаттың͡ гөлөмү →// үшшүз мійллійардтай болатым͡ болса↑// біз͡ б̊үуджөттү нақтылағаң ͡ гезде →// көктөмдө / ^уонұ ^йек'есе ұлғайттық / мысалы↓/// ↑сол ͡ ғаржы / ^уотандық ^уөнүмдү ^уөндүрүугө →// ^уоң ықпалым ͡ береді↓/// ↑сонұмембірге // біз / апта ͡ сайын ^уөк^үметте селектрліг ^ірежімде→ // бұл мәселені ^уөңүрлермен талқылаймыз↓// тағы ͡ да ͡ б̊ірнеше →/ жедел шаралар ͡ ғаб̊ылдаудамыз↓/// ↑^уол / біріншіден // мынау сауда-саттыққа ͡ б̊айланысты→ / кейб̊ір ͡ гедергілерді ͡ жойұу // ^йекіншіден →/ мынау тұрақтандырұу͡ ғорларына→// қосұмша͡ ғаражатпөлүп↑// сол ͡ ғорларды толұғұмең ͡ ғұрұу↓// ^уөңүрлөрді айналым ^ысхемасы деген арнайы тәсіл ͡ б̊ар↓// сонұң нәтійжесінде →/ ^уотандық ^уөнүм ͡ шығарұушұлар →// біздің сауда жүйөлөрүне // тұрақты ͡ б̊аға мен / тійісті азық-түлүктү қамтамасыз ^йетеді↓///	Жалпы, биыл ауыл шаруашылығына деген қаражаттың көлемі 300 миллиардтай болатын болса, біз бюджетті нақтылаған кезде, көктемде, оны екі есе ұлғайттық, мысалы. Сол қаржы отандық өнімді өндіруге оң ықпалын береді. Сонымен бірге, біз апта сайын өкіметте селектрлік режимде бұл мәселені өңірлермен талқылаймыз. Тағы да бірнеше жедел шаралар қабылдаудамыз. Ол, біріншіден, мына сауда-саттыққа байланысты кейбір кедергілерді жою. Екіншіден, мынау тұрақтандыру қорларына қосымша қаржат бөліп, сол қорларды толығымен құру өңірлерде, айналым схемасы деген арнайы тәсіл бар. Соның нәтижесінде отандық өнім шығарушылар біздің сауда жүйелеріне тұрақты баға мен тиісті азық-түлікті қамтамасыз етеді.
Әлихан Смайылов	▶	↑сонымен бірге / монополійаға қарсы реттеу шараларын күшейтүудеміс↓/// ↑былтыр тағы да / біз // заңнамаға арнайы →/ мынау сауда үстемесі →// ^уомбеспраценттен аспау керек // деген норманы қабылдадық↓/// ↑сол үстеме →// әрбір сауда ^уорталығында / сауда жерінде↓/// ↑^уол әлеуметтік маңызы бар // тауарларға қатысты шығар↓/// ↑әлеуметтік маңызы бар →/ тауарларға ғана қатысты →// солардың сауда үстемесі ^уомбес праценттен аспау герек↓/// ↑сол норманы →/ біс моныйторингін күшейтүудеміз↓/// ↑^уосының барлығы // біз ^уойлаймыз →/ бағаларды тұрақтандырұуына // ^уөз^уоң ықпалын / береді деп↓ ///	↑сонұмембірге / монополыйаға͡ ғарсы / ^іреттеу шараларың ͡ гүшөйтүудөмүз↓/// ↑былтыр тағы ͡ да ͡ б̊із //заңнамаға / арнайы → / мынау сауда / үстөмөсү →// ^уомбес проценттен аспау͡ герек // деген норманы ͡ ғаб̊ылдадық↓/// ↑сол үстөмө →// әрб̊ір сауда ^уорталығында / сауда жерінде↓/// ↑^уол әлеумөттүг ͡ маңызы ͡ б̊ар // тауарларға ͡ ғатысты шығар↓/// ↑әлеумөттүг ͡ маңызы͡ б̊ар →/ тауарларға ͡ ғана͡ ғатысты →// солардың сауда͡ үстөмөсү ^уомбес проценттен аспау ͡ герек↓/// ↑сол норманы →/ біз монійторыйңгің͡ гүшөйтүудөмүз↓/// ↑^уосұнұң барлығы // біз ^уойлаймыз →/ бағаларды тұрақтандырұуұна // ^уөз ^уоң ықпалын / береді деп↓ ///	Сонымен бірге монополияға қарсы реттеу шараларын күшейтудеміз. Былтыр тағы да біз заңнамаға арнайы мынау сауда үстемесі 15 проценттен аспау керек деген норманы қабылдадық. Сол үстеме әрбір сауда орталығында сауда жерінде. Әлеуметтік маңызы бар тауарларға ғана қатысты, солардың сауда үстемесі 15 проценттен аспау керек. Сол норманы біз мониторингін күшейтудеміз. Осының барлығы, біз ойлаймыз, бағалардың тұрақтандыруына өз оң ықпалын береді деп.
Әлихан Смайылов	▶	↑иә / индустрыйалық инноваційалау бағдарлама шеңберінде→// ^уол ^йенді ^йекімың ^уоныншы жылдан бері келе жатқан бағдарлама→// бірмыңжетіжүздей жоба іске асырылды↓/// ↑соның нәтижесінде / жүзелүу мыңнан астам →//тұрақты жұмыс^у орны ашылды↓/// ↑соның арқасында /^уөңдеу ^уөнеркәсіптің үлесі→// экономикамызда ^уомбір праценттен /^уонтөрт працентке дейін ұлғайды↓/// ↑сонымен бірге ^уөңдеу ^уөнеркәсібінің ^уөнімі→/ алты ^йесе ^уөсіп↑// ^уонжеті трійлөн теңгені құрады↓///	↑ійә / ійндұустрыйалдығ ͡ ійноватčійалау ͡ б̊ағдарлама шеңберінде→// ^уол ^йенді ^йекімың ^уонұншұ жылдам ͡ бері / келе ͡ жатқам ͡ бағдарлама→// бірмыңжетіжүздөй жоба / іске асырылды↓/// ↑сонұң нәтійжесінде / жүзөлүу мыңнан астам →//тұрақты жұмұс ^уорн'ашылды ↓/// ↑сонұң ͡ арқасында /^уөңдөу ^уөнөргәсіптің үлөсү→// экономыйкамызда ^уомбір проценттен /^уонтөрт процентке ͡ дейін ұлғайды↓/// ↑сонұмембірге ^уөңдөу ^уөнөргәсіб̊інің ^уөнүмү→/ алт'есе ^уөсүп↑// ^уонжеті т^ірійллійон теңгені ͡ ғұрады↓///	Иә, индустриалдық инновациялау бағдарлама шеңберінде, ол, енді, 2010 жылдан бері келе жатқан бағдарлама, 1700-дей жоба іске асырылды. Соның нәтижесінде 150 мыңнан астам тұрақты жұмыс орны ашылды. Соның арқасында өңдеу өнеркәсіптің үлесі экономикамызда 11 проценттен 14 процентке дейін ұлғайды. Сонымен бірге, өңдеу өнеркәсібінің өнімі 6 есе өсіп, 17 триллион теңгені құрады.
Әлихан Смайылов	▶	↑^уөңдеу ^уөнеркәсібінің экспорты / бірде жеті ^йесеге ^уөсіп // жиырма мійлард долларды құрады↓///^уөңдеу ^уөнеркәсібіне салынған инвестиційаның көлемі // төрт ^йесе артты↓/// дәл ^уосы жұмысты біз / ары ғарай күшейтуіміз қажет↓/// ↑сондықтан / біс / арнайы индустрійа айасында →// бағдарламаны қабылдадық↓/// сол бағдарлама шеңберінде →// жетіжүзден астам / инвестиційалық жобалар іске асады↓/// ↑^уолардың / бірінші кезегінде ^уол → / импыртты төмендету↓// сол / жетіжүзден астам инвестиційалық жобаны →/ іске асырудың нәтижесінде →// импорттың көлемі төрт мійлард долларға төмендейді↓// және экспортты ұлғайту↑// тоғыз мійлард долларға →/ экспорт ұлғайат деген болжамдамыз↓/// ↑^уосы жұмұстың / нәтижесінде →// ^уөңдеу ^уөнеркәсібінің экономикадағы үлесі ↑//^уодан бетер көтеріледі↓/ ^уомбес працентті құрайтын болады↓///	↑^уөңдөу ^уөнөргәсіб̊̊інің эк̊спортұ /^йесеге ^уөсүп // жыйырма мійллійард ͡ долларды құрады↓/// ↑^уөңдөу ^уөнөргәсіб̊іне салыңған ійнвестітčійаның ͡ гөлөмү // төрт ^йес'артты ↓/// дәл ^уосұ жұмұстұ ͡ б̊із / ары ͡ ғарай ͡ гүшөйтүуүмүз ͡ ғажет↓/// ↑сондұқтам ͡ біз / арнайы ійндұустрыйа айасында //бағдарламаны ͡ ғаб̊ылдадық↓/// ↑сол бағдарлама шеңберінде →//жетіжүздөн астам / ійнвестітčійалығ ͡ жоб̊алар / іск'асады ↓/// ↑^уолардың / бірінші ͡ гезегінде ^уол →/іймпортты ͡ төмөндөтүу↓// сол / жетіжүздөн ͡ астам / ійнвестітčійалығ ͡ жоб̊аны →/іск'асырұудұң нәтійжесінде →// іймпорттұң ͡ гөлөмү / төрт мійллійард долларға төмөндөйдү↓// және эк̊спорттұ ͡ ұлғайтұу↑// тоғұз мійллійард долларға →/ ек̊спорт ұлғайады дегем ͡ болжамдамыз↓/// ↑^уосұ жұмұстұң нәтійжесінде →// ^уөңдөу ^уөнөргәсіб̊інің экономыйкадағы ͡ үлөсү ↑// ^уодам ͡ бетер ͡ гөтөрүлөді↓/ ^уомбес процентті ͡ ғұрайтым ͡ болады↓///	Өңдеу өнеркәсібінің экспорты 1,7 есеге өсіп, 20 миллиард долларды құрады. Өңдеу өнеркәсібіне салынған инвестицияның көлемі 4 есе артты. Дәл осы жұмысты біз ары қарай күшейтуіміз қажет, сондықтан біз арнайы индустрия аясында бағдарламаны қабылдадық. Сол бағдарлама шеңберінде 700-ден астам инвестициялық жобалар іске асады. Олардың бірінші кезегінде ол импортты төмендету, сол 700-ден астам инвестициялық жобаны іске асырудың нәтижесінде импорттың көлемі 4 миллиард долларға төмендейді және экспортты ұлғайту, 9 миллиард долларға экспорт ұлғаяды деген болжамдамыз. Осы жұмыстың нәтижесінде өңдеу өнеркәсібінің экономикадағы үлесі одан бетер көтеріледі, 15 процентті құрайтын болады.
Әлихан Смайылов	▶	↑біс мынау / ғарыштық мониторинг тәсілі арқылы→ // жердің пайдаланылуын бақылаймыс↓/// ↑бұл норма былтыр →// ^уотандық заңнамаға ^еенгізілген↓/// ↑^уосы ғарыштық маниторингтің нәтижесінде // қырық мійлон гектар →/ пайдаланбай жатыр деген ақпаратқа →// қолұмыз жетіп ^уотыр↓/// ↑^уоның тоқ̊санбес праценті жайылым жерлер →// ал ^йенді / жайылым жерлерінің тап̊шылығы бар ^йекені бәрімізге мәлім↓// бірақ та ^уоларды / ^йенді қайтару мәселесі →// бір күнде шешілетін мәселе ^йемес↓/// ↑неге десеңіз/ канституційамызда жеке меншік құқықтары қорғалған↓/// сондықтан сол пайдаланбайтын жерлерді қайтару мәселесі →// тек сот тәртібімен шешіледі↓///	↑біз мынау / ғарыштығ ͡ монійторійңк͡ тәсілі ͡ арқылы → // жердің пайдаланылұуұм͡ бақылаймыз↓/// ↑бұл норма / б̊ылтыр //→^уотандық заңнамаға ^йеңгізілген↓/// ↑^уосұ ғарыштығ ͡ монійторійңктің нәтійжесінде // қырығмійллійоң ͡ гектар →/ пайдаламбай ͡ жатыр деген ақпаратқа // →қолұмұжжетіп ^уотұр↓/// ↑^уонұң тоқ̊самбес проценті жайылым жерлер→// ал ^йенді / жайылым жерлерінің тап̊шылығы͡ б̊ар ^йекені ͡ б̊әрімізге мәлім↓// бірақ ͡ та ^уолард'енді / қайтарұу мәселесі →// біргүндө шешілетін мәселе ^йемес↓/// ↑неге десеңіз / констійтұусійамызда жекеменшік құқұқтары ͡ ғорғалған↓/// сондұқтан / сол пайдаламбайтын жерлерді / қайтарұу ͡ мәселесі →// тек / сот тәртіб̊імен шешіледі↓///	Біз мынау ғарыштық мониторинг тәсілі арқылы жердің пайдаланылуын бақылаймыз. Бұл норма былтыр отандық заңнамаға енгізілген. Осы ғарыштық мониторингтің нәтижесінде 40 миллион гектар пайдаланбай жатыр деген ақпаратқа қолымыз жетіп отыр. Оның 95 проценті жайылымдық жерлер, ал енді, жайылым жерлерінің тапшылығы бар екені бәрімізге мәлім, бірақ та оларды енді қайтару мәселесі бір күнде шешілетін мәселе емес. Неге десеңіз, Конституциямызда жеке меншік құқықтары қорғалған, сондықтан сол пайдаланбайтын жерлерді қайтару мәселесі тек сот тәртібімен шешіледі.
Әлихан Смайылов	▶	↑біз / ^уосы жұмысты / арнайы бақылауда ұстап // казір арнайы камиссійаны құрұп // биыл бұл жұмысты жандандырамыз↓/// ↑былтыр мысалы / пайдаланбайтын жерлердің төртжүзмың гектары / қайтарылған болса // биыл біз бұны / бес мійлон гектарға дейін жеткіземіз↓/// ↑йағіни / ^уонекі ^йесе биыл / қайтарылатын жердің көлемі ұлғайады // және сол жерлерді нақты пайдаланатын // ауылшаруашылық ^уөнімін шығаратын ^уотандық кәсіпкерлерге беру керек↓/// ↑сондықтан бұл ^уөте маңызды сұрақ↓///	↑біз / ^уосұ жұмұстұ арнайы / б̊ақылауд'ұстап // қәзір арнайы ͡ гомійсійаны ͡ ғұрұп // быйыл / бұл жұмұстұ жандандырамыз↓/// ↑былтыр мысалы / пайдаламбайтын жерлердің төртжш̆үз мың гектары / қайтарылғам͡ болса // быйыл біз ͡ б̊ұнұ / бес мійллійоң ͡ гектарға ͡ дейін жеткіземіз↓/// ↑йәғ^іній ^уонекі ^йесе ͡ б̊ыйыл / қайтарылатын жердің͡ гөлөм'ұлғайады // және сол жерлерді нақты пайдаланатын // ауұлшарұуашылық ^уөнүмүн шығаратын // ^уотандық кәсіпкерлерге͡ б̊ерүу͡ герек↓/// ↑сондұқтан / бұл ^уөтө маңызды сұрақ↓///	Біз осы жұмысты арнайы бақылауда ұстап, қазір арнайы комиссияны құрып, биыл бұл жұмысты жандандырамыз. Былтыр, мысалы, пайдаланбайтын жерлердің 400 мың гектары қайтарылған болса, биыл біз бұны 5 миллион гектарға дейін жеткіземіз, яғни, 12 есе биыл қайтарылатын жердің көлемі ұлғаяды және сол жерлерді нақты пайдаланатын ауылшаруашылық өнімін шығаратын отандық кәсіпкерлерге беру керек. Сондықтан бұл өте маңызды сұрақ.
Әлихан Смайылов	▶	↑жалпы / ауылшаруашылығына мемлекеттік көмек көрсету →// субсійдійа беру→// ^уол / дүниежүзіндегі бар тәжірибе↓/// ↑бұған себеп болатыны // ^уол → / сол ауылшаруашылық ^уөнімінің шығарылымының ^йерекшеліктері↓/// ↑мысалы /ауылшаруашылығына салынатын инвестиційа →// ұзақ мерзімде қайтады↓/// ↑сосын / әртүрлі тәуекелдерге байланысты→// мысалы / жаңағы ^уөсімдік / жануарлардың ауруларына байланысты→// ауа райына байланысты→// әртүрлі себептерге байланысты →// сондықтан / барлық мемлекеттер →/ ^уөздерінің ауылшаруашылығын қолдайды↓///	↑жалпы / ауұлшарұуашылығына мем^ілекеттік көмөк ͡ көрсөтүу//→ сұубсійдійа ͡ б̊ерүу→// ^уол / дүн^үйөжүзүндөгү ͡ б̊ар тәжірійб̊е↓/// ↑бұған себ̊еп͡ полатыны // ^уол →/ сол ауұлшарұуашылық ^уөнүмүнүң шығарылымының ^йерек̊шеліктері↓/// ↑мысалы /ауұлшарұуашылығына салынатын ійнвестітčійа →// ұзағмерзімде қайтады↓/// ↑сосұн / әртүрлү тәуөкелдерге ͡ б̊айланысты→// мысалы / жаңағы ^уөсүмдүк / жанұуарлардың аурұуларына ͡ б̊айланысты→// ауарайына ͡ б̊айланысты→// әртүрлү себ̊ептерге͡ б̊айланысты →// сондұқтан / барлығ ͡ мем^ілекеттер →// ^уөздөрүнің ауұлшарұуашылығың͡ ғолдайды↓///	Жалпы ауыл шаруашылығына мемлекеттік көмек көрсету – субсидия беру. Ол дүниежүзіндегі бар тәжірибе. Бұған себеп болатыны ол сол ауыл шаруашылық өнімінің шығарылымының ерекшеліктері. Мысалы, ауыл шаруашылығына салынатын инвестиция ұзақ мерзімде қайтады, сосын әртүрлі тәуекелдерге байланысты. Мысалы, жаңағы өсімдік, жануарлардың ауруларына байланысты, ауа райына байланысты, әртүрлі себептерге байланысты. Сондықтан барлық мемлекеттер өздерінің ауыл шаруашылығын қолдайды.
Әлихан Смайылов	▶	↑біріншіден / жаңағыдай инвестиційалық тартымдылықты / қамтамасыз ^йету үшін→// ^йекіншіден / ауыл шаруашылығында тұрақты жұмыс істеп→// тұрақты жалақы төлеу үшін→// мынау ауылдық жерлерде→ // қырығекі працент халық тұратынын ^йескеретін болсақ↑// ауылшаруашылық саласы→// әлеуметтік маңызы бар сала деп→/ айтуға болат↓/// ↑сондықтан сол / ауылшаруашылық саласының тұрақты жұмыс істеуі↑// ^уол / әлеуметтік маңызы бар сұрақ↓/// ↑сондықтан әрбір мемлекет→ //^уөзінің ауылшаруашылығын // қаржылай көмек береді↓// және басқа да тәсілдермен →// тиісті жеңілдіктерді береді↓/// ↑біз де / сондай тәжірибені қолданудамыс↓// ^у оның үстіне біз казір айтылғандай↑// бұл көмекті көбейтібатырмыз↓///	↑біріншіден / жаңағыдай ійнвестітčійалық тартымдылықты / қамтамасыз ͡ етүу ͡ үшүн→// ^йекіншіден / ауұлшарұуашылығында тұрақты жұмұс істеп // тұрақты жалақы төлөу ͡ үшүн→// мына / ауұлдұқ жерлерде→ // қырығекі процент халық тұратынын ^йескеретім ͡ болсақ↑// ауұлшарұуашылық̊ ͡ саласы→// әлеумөттүг ͡ маңызы ͡ б̊ар сала деп→/ айтұуға ͡ б̊олады↓/// ↑сондұқтан сол / ауұлшарұуашылық̊ ͡ саласының / тұрақты жұмұс ͡ істеуү↑// ^уол / әлеумөттүг ͡ маңызы͡ б̊ар сұрақ↓/// ↑сондұқтан әрб̊ір мем^ілекет →//^уөзүнүң ауұлшарұуашылығына /қаржылай / көмөк͡ переді↓// және ͡ б̊асқа ͡ да тәсілдермен→ // тійісті жеңілдіктерді ͡ б̊ереді↓/// ↑біз ͡ де / сондай тәжірійб̊ені ͡ ғолданұудамыз↓// ^уонұң үстүнө ͡ б̊із ͡ ғәзір айтылғандай↑// бұл ͡ гөмөктү көб̊ейтіб̊ ͡ жатырмыз↓///	Біріншіден, жаңағыдай инвестициялық тартымдылықты қамтамасыз ету үшін. Екіншіден, ауыл шаруашылығында тұрақты жұмыс істеп, тұрақты жалақы төлеу үшін мынау ауылдық жерлерде 42 процент халық тұратынын ескеретін болсақ, ауыл шаруашылық саласы әлеуметтік маңызы бар сала деп айтуға болады. Сондықтан сол ауыл шаруашылық саласының тұрақты жұмыс істеуі, ол әлеуметтік маңызы бар сұрақ. Сондықтан әрбір мемлекет өзінің ауыл шаруашылығына қаржылай көмек береді және басқа да тәсілдермен тиісті жеңілдіктерді береді. Біз де сондай тәжірибені қолданудамыз, оның үстіне біз қазір айтылғандай бұл көмекті көбейтіп жатырмыз.
Әлихан Смайылов	▶	↑су мәселесі // біздің ^йеліміз үшүн → // әрқашан да / ^уөзекті мәселенің бірі болып табылады↓/// ↑сондықтан бұл мәселе бойынша // біс арнайы →/ жұмыс жүргізудеміз↓/// ↑мына / біздің көршілес ^йелдермен → // тиісті камиссійалар жұмыс тобы құрылған↓/// ↑біз мысалы ^йеврезэс па // басқа ^йекіжақты кездесуде ма → // әрқашанда әріптестерімізбен кездесіп // бұл мәселені бөлек талқылаймыз↓/// ↑мысалы / быйыл біз мынау // сырдарійа ^уөзенінің бассейні бойынша → // төрт ^йелдің арасындағы келісімге қол қойдық↓/// ↑^уол / қазағыстан / ^уөзбекстан / тәжікстан және қырғызстан мемлекеттерімен бірге → / қол қойдық↓/// ↑соның нәтижесінде біз // қазір шардара →/ су қоймасына // бес мійлард текше метр // суды жинадық↓/// ↑сосын мына көктемде біс // көксарай су қоймасына →// сегізжүзелу мійлон / текше метр суды жинадық // жыл басында↓// көксарай су қоймасы // құрғақ ^йеді → // жалпы / былтырғымен салыстырғанда →біз /осы ^йекі су қоймасына → // үшжүзқырық мійлон текше метр су // артығымен жинап ^уотырмыз↓/// ↑йәғіній сырдәрійә ^уөзенінің жағдайы быйыл // былтырғыға қарағанда жақ̊сы↓///	↑сұу мәселесі // біздің ^йел^іміз ͡ үшүн →// әрқашан ͡ да /^уөзөктү мәселенің бірі ͡ б̊олұп ͡ таб̊ылады↓/// ↑сондұқтан / бұл мәселе ͡ б̊ойұнша // біз арнайы /→ жұмұс ͡ жүргүзүудөмүз↓/// ↑мына біздің / көршүлөс ^йелдермен →// тійісті ͡ гомійсійалар жұмұстоб̊ұ ͡ ғұрұлған↓/// ↑біз мысалы ^йевразес ͡ пе // басқа ^йекіжақты ͡ гездесүуде ͡ ме // →әрқашан әріптестерімізб̊ең ͡ гездесіп // бұл мәселені / б̊өлөк талқылаймыз↓/// ↑мысалы / быйыл б̊із мынау // сырдарійа ^уөзөнүнүң бассейіні ͡ б̊ойұнша →// төрт ^йелдің арасындағы / келісімге ͡ ғол ͡ ғойдұқ↓/// ↑^уол / қазағыстан / ^уөзб̊егістан / тәжігістан және қырғызыстан мем^ілекеттерімем ͡ бірге →/ қол͡ ғойдұқ↓/// ↑сонұң нәтійжесінде ͡ б̊із// қәзір шардара →/ сұу͡ ғоймасына // бес мійллійард тек̊ше метір // сұудұ жыйнадық↓/// ↑сосұн мына͡ гөктөмдө͡ б̊із // көк̊сарай сұуғоймасына →// сегіжжүз ^йелүу мійллійон / тек̊ше мет^ір сұудұ жыйнадық // жыл ͡ б̊асында↓// көк̊сарай сұу͡ ғоймасы // құрғақ ^йеді →// жалпы / былтырғымен салыстырғанда → біз /^уосұ ^йекі сұуғоймасына →// үшшүзғырығ ͡ мійллійон тек̊ше мет^ір сұу // артығымен жыйнап ^уотұрмұз↓/// ↑йәғ^іній сырдарійа ^уөзөнүнүң жағдайы ͡ б̊ыйыл // былтырғыға͡ ғарағанда жақ̊сы↓///	Су мәселесі біздің еліміз үшін әрқашан да өзекті мәселенің бірі болып табылады. Сондықтан бұл мәселе бойынша, біз арнайы жұмыс жүргізудеміз. Мына біздің көршілес елдермен тиісті комиссиялар жұмыс тобы құрылған. Біз, мысалы, ЕврАзЭС па, басқа екіжақты кездесуде ма, әрқашан әріптестерімізбен кездесіп, бұл мәселені бөлек талқылаймыз. Мысалы, биыл біз мынау Сырдария өзенінің бассейні бойынша, төрт елдің арасындағы келісімге қол қойдық. Ол Қазақстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Қырғызстан мемлекеттерімен бірге қол қойдық. Соның нәтижесінде біз қазір Шардара су қоймасына бес миллиард текше метр суды жинадық. Сосын мына көктемде біз Көксарай су қоймасына 850 миллион текше метр суды жинадық. Жыл басында Көксарай су қоймасы құрғақ еді. Жалпы, былтырғымен салыстырғанда, біз осы екі су қоймасына 340 миллион текше метр су артығымен жинап отырмыз, яғни жағдай былтырғыға қарағанда жақсы.
Әлихан Смайылов	▶	↑сонымен бірге мынау // шу және талас ^уөзендері бойынша да біз // көрші қырғызстан башшыларымен→// тиісті келісімге қол қойып // тиісті кестені қабылдадық↓/// ↑казір / біздің ^уотандық тауар ^уөндірушілер →// сол суды бекітілген кестемен // алыботыр↓/// ↑биылғы жылға қарағанда //→ казіргі жағдай жаман ^йемес↓// сонымен бірге мынау / жайық ^уөзені бойынша да // былтырғыдан салыстырғанда →// төртжүзотыз милон текше метр су / көп келіп ^уотыр→ жайық ^уөзенімен↓/// ↑біз ресей тарапымен де // тиісті келісім жұмыстарын жүргізіп //→ тиісті келісімге келдік↓/// ↑жалпы айтқанда // мынау биыл лидаційалық кезеңге байланысты →//сумен қамтамасыз ^йету жағдай →// былтырғыға қарағанда жақ̊сы↓// және бұл мәселе ^йерекше назарда↓///	↑сонұмембірге / мынау // шұу және талас ^уөзөндөрү͡ б̊ойұнша ͡ да ͡ б̊із / көршү ͡ ғырғысстам ͡ башшыларымен→// тійісті ͡ гелісімге ͡ ғол ͡ ғойұп // тійісті͡ гестені͡ ғаб̊̊ылдадық↓/// ↑қәзір / біздің ^уотандық тауар ^уөндүрүушүлөр →// сол сұудұ͡ б̊екітілгең ͡ гестемен // алып ^уотұр↓/// ↑быйылғы жылға͡ ғарағанда →// қәзіргі жағдай жаман ^йемес↓// сонұмембірге мынау / жайық ^уөзөнү͡ б̊ойұнша ͡ да // былтырғыдан салыстырғанда →// төртжш̆үзотұз мійллійон тек̊ше мет^ір сұу / көп келіп ^уотұр↓/// ↑жайық ^уөзөнүмөн↓ // біз ^іресей тарапымен ͡ де // тійісті͡ гелісім жұмұстарын жүргүзүп→// тійісті͡ гелісімге ͡ гелдік↓/// ↑жалп'айтқанда // мынау ͡ б̊ыйыл ^ілійдасійалық ͡ кезеңге ͡ б̊айланысты →// сұумөң ͡ ғамтамасыз ͡ етүу жағдайы →// былтырғыға ͡ ғарағанда жақ̊сы↓// және б̊ұл мәселе ^йерек̊ше назарда↓///	Сонымен бірге мынау Шу және Талас өзендері бойынша да біз көрші Қырғызстан басшыларымен тиісті келісімге қол қойып, тиісті кестені қабылдадық. Қазір біздің отандық тауар өндірушілер сол суды бекітілген кестемен алып отыр. Биылғы жылға қарағанда, қазір жағдай жаман емес. Сонымен бірге мынау Жайық өзені бойынша да, былтырғыдан салыстырғанда 430 миллион текше метр су көп келіп отыр. Жайық өзенімен. Біз Ресей тарапымен де тиісті келісім жұмыстарын жүргізіп, тиісті келісімге келдік. Жалпы айтқанда, мынау биыл лидациялық кезеңге байланысты сумен қамтамасыз ету жағдайы былтырғыға қарағанда жақсы және бұл мәселе ерекше назарда.
Әлихан Смайылов	▶	↑жұмыспен қамту мәселесі // және халықтың табысын арттыру мәселесі // ^йең негізгі мәселе→// біздің алдымызда тұрған↓/// сондықтан / мемлекет басшысы тап̊сырмасы бойынша→// халықтың табысын арттыру бойынша→// арнайы жиырмабесінші жылға дейінгі бағдарлама қабылданды↓/// ↑сол бағдарлама шеңберінде //→ жиырмабесінші жылға дейін біз / ^йекімійлон адамды →// жұмыс ^уорнымен қамтуымыз керек↓/// ↑соның ішінде // төртжүз мың адамды биыл біс / сонымен бірге мемлекет тарапынан субсидійаланатын →// әлеуметтік жұмыс ^уорындарының көлемін ұлғайттық↓///	↑жұмұспең͡ ғамтұу мәселесі // және халықтың ͡ таб̊ысын ͡ арттырұу мәселесі // ^йең негізгі мәселе →// біздің алдымызда тұрған↓/// сондұқтан / мем^ілекет ͡ пашшысы тап̊сырмасы ͡ б̊ойұнша→// халықтың таб̊ысын ͡ арттырұу ͡ б̊ойұнша→// арнайы жыйырмаб̊есінші͡ жылға͡ дейіңгі͡ б̊ағдарлама ͡ ғаб̊ылданды↓/// ↑сол бағдарлама шеңберінде →// жыйырмаб̊есінші жылға ͡ дейім ͡ біз / ^йекі мійллійон адамды →/ жұмұс ^уорнұмең͡ ғамтұуұмұз ͡ герек↓/// ↑сонұң ішінде // төртш̆үз мың адамды ͡ б̊ыйыл біз / сонұмембірге мем^ілекет тарапынан сұубсыйдыйаланатын →// әлеуметтік ͡ жұмұс ͡ орұндарының / көлөмүн ͡ ұлғайттық↓///	Жұмыспен қамту мәселесі және халықтың табысын арттыру мәселесі. Ең негізгі мәселе, біздің алдымызда тұрған, сондықтан мемлекет басшысы тапсырмасы бойынша, халықтың табысын арттыру бойынша, арнайы 25-ші жылға дейінгі бағдарлама қабылданды. Сол бағдарлама шеңберінде 25-ші жылға дейін біз 2 миллион адамды жұмыс орнымен қамтуымыз керек. Соның ішінде 400 мың адамды биыл, біз сонымен бірге мемлекет тарапынан субсидияланатын әлеуметтік жұмыс орындарының көлемін ұлғайттық.
Әлихан Смайылов	▶	↑мынау айтатын болсақ // мысалы мынау → / жастар практикасы // әлеуметтік жұмыс ^уорындары →// қоғамдық жұмыспен қамтылұу мәселері →// біс быйыл қаржыландыруын көбейтіп ^уотырмыз↓/// ↑быйыл мысалы / жүзмың тійісті / жаңағы айтылғандай →// жұмыс ^уорнына біз // қосымша жетпішжеті мійлард теңгені бөліп ^уотырмыз↓/// ↑сонымен бірге / мынау алғашқы жұмыс ^уорны деген жастарға арналған →бағдарламаны біз ұлғайтып↑// және сол бөлетін қаражатын көбейтіп↑// және ^уоның шарттарын жақ̊сартып ^уотырмыз↓///	↑мына / айтатым ͡ болсақ // мысалы мынау / →жастар пырактійкасы // әлеумөттүг ͡ жұмұс ͡ орұндары →// қоғамдығ ͡ жұмұспең͡ ғамтылұу мәселері //→біз ͡ б̊ыйыл ͡ ғаржыландырұуұң ͡ гөб̊өйтүп ^уотұрмұз↓/// ↑быйыл мысалы / жүзмың тійісті / жаңағ'айтылғандай // →жұмұс ^уорнұна͡ б̊із // қосұмша жетпішшеті мійллійард теңгені ͡ б̊өлүп ^уотұрмұз↓/// ↑сонұмембірге / мынау / алғашқ̊ы͡ жұмұс͡ орнұ деген / жастарғ'арналған →бағдарламаны / б̊із ұлғайтып↑// және сол бөлөтүң ͡ ғаражатын ͡ гөб̊өйтүп↑// және ^уонұң шарттарын жақ̊сартып ^уотұрмұз↓///	Мынау айтатын болсақ, мысалы, мынау жастар практикасы әлеуметтік жұмыс орындары, қоғамдық жұмыспен қамтылу мәселері, біз биыл қаржыландыруын көбейтіп отырмыз. Биыл, мысалы, 100 мың тиісті жаңағы айтылғандай жұмыс орнына біз қосымша 77 миллиард теңгені бөліп отырмыз. Сонымен бірге, мынау «Алғашқы жұмыс орны» деген жастарға арналған бағдарламаны біз ұлғайтып және сол бөлетін қаражатын көбейтіп және оның шарттарын жақсартып отырмыз.
Әлихан Смайылов	▶	↑сонымен бірге тағы да бір → / ^уөте маңызды жоба // ^уол мынау →/ жамбыл ^уобылысында біс ^уонтоғызыншы жылы пилоттық жоба іске асырғанбыз→// ^уол ^уөте төмен / ^йекіжарім працентпен берілетін несійе→ауылдық жерлерде жеке кәсіпкерлерге →// үйшаруашылықтарына берілетін несійелер↓/// ^уомбір ауылдық ^уокругте жасалынды↓// жаңағы пійлоттық жоба↑/// ↓соның нәтижесінде →// атаулы / әлеуметтік көмек алатын // адамдардың саны →// ^уосы / ^уомбір ^уокругте алпысбес працентке төмендеді↓/// ↑және жұмыссыздық деңгейі // ^уотызалты працентке төмендеді →// және табыстар / халықтың табыстары жүзалпыс працентке ^уөсті↓/// ↑^уосы / пійлоттық жобаның нәтижесін /біз көрүп ^уотұрып →// казір ^уосы бағдарламаны→// ^уосы жобаны біз барлық ^уөңірде іске асырамыз деген / жоспарымыз бар→// және әрбір ^уобылысқа келесі жылы →// мысалы ^уоммилард теңгеден бөлеміз↓// сосын тиісті тәсілдер / механизмдер / іске асқаннаң гейін // біз бұл қаражатты ұлғайтамыз↓///	↑сонұмембірге / тағы ͡ да ͡ б̊ір / →^уөтө ͡ маңызды жоб̊а // ^уол ͡ мынау / →жамбыл ^уоблұсұнда ͡ б̊із ^уонтоғұзұншы жылы / пыйлоттұғ ͡ жоба / іск'асырғамбыз→// ^уол / ^уөтө ͡ төмөн / ^йекіжарым процентпем ͡ берілетін несійе→ауұлдұғ ͡ жерлерде жеке͡ гәсіпкерлерге →// үйшарұуашылықтарына͡ б̊ерілетін несійелер↓// ^уомбір ауұлдұқ ^уокрұугтө жасалынды↓// жаңағы пыйлоттығ ͡ жоб̊а↑/// сонұң нәтійжесінде →// атаулұ / әлеумөттүк көмөг ͡ алатын // адамдардың саны →// ^уосұ / ^уомбір ^уокрұугте / алпыспес процентке төмөндөдү↓/// ↑және жұмұссұздұғ ͡ деңгейі // ^уотұзалты процентке төмөндөдү →// және таб̊ыстар / халықтың таб̊ыстары жүзалпыспес процентке ^уөстү↓/// ↑^уосұ / пыйлоттығ ͡ жоб̊аның нәтійжесін / біз ͡ гөрүп ^уотұрұп →// қәзір ^уосұ ͡ б̊ағдарламаны→// ^уосұ жоб̊аны б̊із / б̊арлығ ͡ ^уөңүрде / іске ͡ асырамыз ͡ деген / жоспарымыз͡ б̊ар→// және / әрб̊ір ^уоблұсқа / келесі͡ жылы →// мысалы ^уоммійллійард теңгедем ͡ бөлөмүз↓// сосұн / тійісті тәсілдер / механійзмдер / іск'асқаннаң ͡ гейін // біз ͡ б̊ұл ͡ ғаражатт'ұлғайтамыз ↓///	Сонымен бірге, тағы да бір өте маңызды жоба, ол мынау Жамбыл облысында 2019 жылы пилоттық жоба іске асырғанбыз. Ол – өте төмен 2,5 процентпен берілетін несие. Ауылдық жерлерде жеке кәсіпкерлерге, үй шаруашылықтарына берілетін несиелер. 11 ауылдық округте жасалынды жаңағы пилоттық жоба. Соның нәтижесінде атаулы әлеуметтік көмек алатын адамдардың саны осы 11 округте 65 процентке төмендеді. Және жұмыссыздық деңгейі 36 процентке төмендеді және табыстар, халықтың табыстары, 165 процетке өсті. Осы пилоттық жобаның нәтижесін біз көріп отырып қазір осы бағдарламаны, осы жобаны біз барлық өңірде іске асырамыз деген жоспарымыз бар және әрбір облысқа келесі жылы, мысалы, 10 миллиард теңгеден бөлеміз. Сосын тиісті тәсілдер, механизмдер іске асқаннан кейін біз бұл қаражатты ұлғайтамыз.
Әлихан Смайылов	▶	↑бұл бағыт бойынша // ^йең бастысы / жылдың басынан бері→ / ^йең төменгі ^йембекақы мөлшерлемесі // алпысмың теңгеге дейін көтерілді↓// қырықекімың бесжүз болатын алдында↓/// ↑^уол бірбүтіноннан алты милон адамға // тікелей табыстарына ^уоң әсерін берді ↓// ^йекіншіден / мемлекет басшысының тап̊сырмасы бойынша→// ^йекіміңжиырмасыншы жылдан бастап // алтыжүзмың педагогтарға / жалақыларын жиырмабес працентке көбейтіп →келе жатырмыз↓/// ↑медициналық қызметкерлерге / ^уол ^йекіжүзелу мың адам // үш жылдың ішінде жалақылары→// ^йекі ^йесе ^уөсетін болады↓///	↑бұл бағытпойұнша // ^йең ͡ бастысы / жылдың басынам͡ бері→ //^йең төмөңгү ^йеңбекақы мөлшөрлөмөсү // алпысмың теңгеге ͡ дейің ͡ гөтөрүлдү↓// қырығекі мың / бешшүз ͡ б̊олатын алдында↓/// ↑^уол бірб̊үтүноннан алты мійллійон адамға // тікелей таб̊ыстарына ^уоң әсерім ͡ берді //↓ ^йекіншіден / мем^ілекет ͡ пашшысының тап̊сырмасы ͡ б̊ойұнша→// ^йекімыңжыйырмасыншы жылдам ͡ бастап // алтыжүзмың педагогтарға / жалақыларын жыйырмаб̊ес процентке ͡ гөб̊өйтүп →кележатырмыз↓/// ↑медійсійналық ͡ қызметкерлерге / ^уол ^йекіжүзөлүу мың адам // үшшылдың ішінде жалақылары→// ^йек'есе ^уөсөтүм ͡ болады↓///	Бұл бағыт бойынша, ең бастысы, жылдың басынан бері ең төменгі еңбекақы мөлшерлемесі 60 мың теңгеге дейін көтерілді. 42 500 болатын алдында. Ол 1,6 миллион адамға тікелей табыстарына оң әсерін берді. Екіншіден, мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша 2020 жылдан бастап, 600 мың педагогтарға жалақыларын 25 процентке көбейтіп келе жатырмыз. Медициналық қызметкерлерге, ол 250 мың адам, үш жылдың ішінде жалақылары екі есе өсетін болады.
Әлихан Смайылов	▶	↑сонымен бірге басқа да / бійуджет саласында істейтін қызметкерлерге→// алтыжүзелу мың адамға // қосымша жыл сайын →// жыйырма працентке жалақылары индексаційаланып / көтеріліп ^уотұр↓// ^уол йәғіній / беш жылдың ішінде //^йекі ^йесе ^уөсет деген сөз↓/// ↑сонымен бірге / біс бірбүтін ^уоннан сегіз мың жеке кәсіпорындармен →// тійісті келісімсөздерді жүргізіп↑// ^уолар / ^уөздерінің қызметкерлеріне //^уорташа алғанда↑/ жыйырма ^уотыз працентке // жалақыларын көтереді деген шешімдеріне // қол жеткіздік↓///	↑сонұмембірге / б̊асқа ͡ да / бүуджөт čаласынд'істейтің ͡ ғызметкерлерге→// алтыжүзөлүу ͡ мың адамға // қосұмша жылсайын →// жыйырма процентке жалақылар ійндек̊сацыйаланып / көтөрүлүп ^уотұр↓// ^уол йәғ^іній / бешшылдың ішінде //^йек'есе ^уөсөдү деген сөз↓/// ↑сонұмембірге / біз б̊ірб̊үтүн ^уоннан сегізмың жеке͡ гәсіпорұндармен →//тійісті ͡ гелісімсөздөрдү жүргүзүп↑// ^уолар ^уөздөрүнүң͡ ғызметкерлеріне //^уорташ'алғанда↑/ жыйырма-отұз процентке // жалақыларың͡ гөтөрөдү ͡ деген шешімдеріне // қол жеткіздік↓///	Сонымен бірге, басқа да бюджет саласында істейтін қызметкерлерге, 650 мың адамға, қосымша жыл сайын 20 процентке жалақылары индексацияланып көтеріліп отыр. Ол, яғни, 5 жылдың ішінде екі есе өседі деген сөз. Сонымен бірге, біз 1,8 мың жеке кәсіпорындармен тиісті келісімсөздерді жүргізіп, олар өздерінің қызметкерлеріне орташа алғанда 20-30 процентке жалақыларын көтереді деген шешімдеріне қол жеткіздік.
Әлихан Смайылов	▶	↑сонымен бірге / ^уосы жұмыстың нәтійжесінде →// жалпы халықтың табыстары // артады деп ^уойлаймыс↓/// ↑соның үстіне / жаңағы айтылғандай →// көптеген инвестиційалық жобаларды // іске асырамыс↓// барлық инвестиційалық жобалардың→ // саны үш мыңнан асады↓// бірақ соның ішінде // жетіжүзден астам ірі инвестиційалық жобалар→// сол жердегі жұмыс ^уорындары / ашылатын болса↑// халықтың табысына // оң әсерін береді деп ^уойлаймыс↓///	↑сонұмембірге / ^уосұ жұмұстұң͡ нәтійжесінде // жалпы ͡ халықтың таб̊ыстары // артады ͡ деп ^уойлаймыз↓/// ↑сонұң ͡ үстүнө / жаңағ'айтылғандай //→ көптөгөн ійнвестітčійалығ ͡ жоб̊аларды // іск'ас^ырамыз↓// барлығ ͡ ійнвестітčійалығ ͡ жоб̊алардың //сан'үш мыңнан асады↓// бірақ̊ ͡ сонұң͡ ішінде // жетіжүздөн астам ірі ійнвестітčійалық͡ жоб̊алар→// сол жердегі жұмұс ^уорұндары / ашылатым ͡ болса↑// халықтың таб̊ысына //^уоң әсерім ͡ береді деп ^уойлаймыз↓///	Сонымен бірге, осы жұмыстың нәтижесінде жалпы халықтың табыстары артады деп ойлаймыз. Соның үстіне жаңағы айтылғандай, көптеген инвестициялық жобаларды іске асырамыз. Барлық инвестициялық жобалардың саны бір үш мыңнан асады, бірақ соның ішінде 700-ден астам ірі инвестициялық жобалар, сол жердегі жұмыс орындары ашылатын болса, халықтың табысына оң әсерін береді деп ойлаймыз.
Әлихан Смайылов	▶	↑негізін айтатын болсақ→// мемлекет жылжымайтын мүлік нарығының бағаларын / реттемейді↓// бірақ біс тиісті моныйторійнг жүргізүудеміс↓/// ↑сол нарықтың бағаларының ^уөсүуүне // не ^уөспеүуіне тікелей ықпал ^йететін →// мынаұу/ құрылыс материалдары →// мемлекет сол құрұлыс материалының бағаларының ^уөспеуүне →// тиісті шаралар қабылдау керек↓/// ↑біс // мысалы // жүжжеті инвестиційалық жобаны казір іске асырамыз↓// ^уолардың / бес жылдың ішінде // ^уолардың көлемі бір трилөн теңгеге дейін жетеді↓/// ↑сол инвестиційалық жобалар // жаңағы ^уотандық құрұлыс материалдарын / шығаруға бағытталған↓// соның нәтижесінде→ / біс ішкі нарықта импортқа тәуелді болмасақ↑// ^уөзіміздің ^уотандық құрылыс материлдарын →// керекті көлемде шығаратын болсақ↑// тұрғын үй бағаларының тұрақтануына→ // тікелей әсерін тигіземіс↓// біс / бұл бағыт бойынша →// арнайы жұмыс жүргізудеміс↓///	↑негізін айтатым ͡ болсақ→// мем^ілекет / жылжымайтын мүлүг ͡ нарығыным ͡ бағаларын / ^іреттемейді↓// бірақ ͡ піз тійісті монійторійңг жүргүзүудеміз↓/// ↑сол нарықтың бағаларының ^уөсүуүнө // не ^уөспөуүнө тікелей ықпал ^йететін →// мынау / құрұлұс матерійалдары →// мем^ілекет құрұлұс матерійалының бағаларының ^уөспөуүнө →// тійісті шаралар ғаб̊ылдау͡ герек↓/// ↑біз // мысалы // жүжжөті ͡ ійнвестітčійалығ ͡ жоб̊аны қәзір іск'асырамыз↓// ^уолардың / бешшылдың ͡ ішінде // ^уолардың͡ гөлөмү ͡ б̊ір трійллійон теңгеге ͡ дейін жетеді↓/// ↑сол ійнвестітčійалығ ͡ жоб̊алар // жаңағы ^уотандық құрұлұс матерійалдарын шығарұуға ͡ б̊ағытталған↓// сонұң нәтійжесінде →/ біз ішкі нарықты / іймпортқа тәуөлдү ͡ б̊олмасақ↑// ^уөзүмүздүң ^уотандық құрұлұс матерійалдарын →// керекті ͡ гөлөмдө шығаратым ͡ болсақ↑// тұрғұнүй ͡ б̊ағаларының тұрақтанұуұна→ // тікелей әсерін тійгіземіз // біз / бұл бағыт ͡ пойұнша // арнайы жұмұш ͡ шүргүзүудөмүз↓///	Негізін айтатын болсақ, мемлекет жылжымайтын мүлік нарығының бағаларын реттемейді, бірақ та біз тиісті мониторинг жүргізудеміз. Сол нарықтың бағаларының өсуіне не өспеуіне тікелей ықпал ететін мынау құрылыс материалдары. Мемлекет сол құрылыс материалының дарын бағаларының өспеуіне тиісті шаралар қабылдау керек. Біз, мысалы, 107 инвестициялық жобаны қазір іске асырамыз. Олардың 5 жылдың ішінде олардың көлемі 1 триллион теңгеге дейін жетеді. Сол инвестициялық жобалар жаңағы отандық құрылыс материалдарын шығаруға бағытталған, соның нәтижесінде біз ішкі нарықта импортқа тәуелді болмасақ, өзіміздің отандық құрылыс материлдарын керекті көлемде шығаратын болсақ, тұрғын үй бағаларының тұрақтануына тікелей әсерін тигіземіз, біз бұл бағыт бойынша арнайы жұмыс жүргізудеміз.
Әлихан Смайылов	▶	↑мемлекет басшысының шешімі бойынша →// бізде / үш ^уобылыс ашылды↓// ұлытау / абай және жетісүу ^уобылыстары →// бірақ ^уолардың ұйымдастырұу жұмыстары→ // әлі де жүргізілүуде↓/// ↑^уосы ұйымдастырұу жұмыстары →// толығымен біткеннең ͡ гейін барып↑// ^уолар арнайы кешенді / әлеүуметтік экономикалық дамұу жоспарларын дайындап↑// ^уөкіметте бекітетін болады↓/// ↑әрійне/ бұл ^уоблыстар жаңадан ашылғаннан гейін→// ^уоларға ^йерекше көңіл бөліп↑// ^йерекше қосымша көмек көрсетүу герек↓// сондықтан / ^уосындай кешенді жоспарлар қабылданады↓/// ↑^уосы ^уоблыстарды құрұу шешімінің ^уөзі //^уосы / ^уоблыстарда тұратын халыққа →// әлеуметтік-экономикалық / жағдайын жақ̊сартұуға / ^уоң ықпалын беріп ^уотыр↓// ^уөкіметтің тарапынан қаржы бөлүніп↑// ^уосы ^уоблыстардағы // дамұуына қосымша ықпал берүу ͡ герек↓///	↑мем^ілекет ͡ пашшысының / шешімі͡ б̊ойұнша →// бізде / үш ^уоблұс ашылды↓// ұлұтау / аб̊ай және жетісұу ^уоблұстары →// бірақ ^уолардың ұйұмдастырұу жұмұстары→ //әлі ͡ де жүргүзүлүудө↓/// ↑^уосұ / ұйұмдастырұу жұмұстары // →толұғұмем ͡ біткеннең ͡ гейім͡ барып↑// ^уолар арнайы͡ гешенді / әлеумөттүг ͡ экономыйкалығ͡ дамұу жоспарларын дайындап // ^уөкүмөттө ͡ б̊екітетім ͡ болады↓/// ↑әрійне / бұл ^уоблұстар жаңадан ашылғаннаң ͡ гейін→// ^уоларға ^йерек̊ше͡ гөңүл͡ бөлүп↑// ^йерек̊ше ͡ ғосұмша͡ гөмөк͡ көрсөтүу ͡ герек↓// сондұқтан / ^уосұндай ͡ гешенді жоспарлар ͡ ғаб̊ылданады↓/// ↑^уосұ ^уоб^ұлұстарды ͡ ғұрұу шешімінің ^уөзү // ^уосұ / ^уоб^ұлұстарда тұратың ͡ ғалыққа →// әлеумөттүг ͡ экономыйкалығ ͡ жағдайын жақ̊сартұуға / ^уоң ықпалым ͡ беріп ^уотұр↓// ^уөкүмөттүң тарапынан / қаржы ͡ б̊өлүнүп↑// ^уосұ ^уоб^ұлұстардағы // дамұуұна / қосұмша / ықпал ͡ б̊ерүу ͡ герек↓///	Мемлекет басшысының шешімі бойынша бізде 3 облыс ашылды: Ұлытау, Абай және Жетісу облыстары, бірақ олардың ұйымдастыру жұмыстары әлі де жүргізілуде. Осы ұйымдастыру жұмыстары толығымен біткеннен кейін барып, олар арнайы кешенді әлеуметтік-экономикалық даму жоспарларын дайындап, өкіметте бекітетін болады. Әрине, бұл облыстар жаңадан ашылғаннан кейін оларға ерекше көңіл бөліп, ерекше қосымша көмек көрсету керек. Сондықтан осындай кешенді жоспарлар қабылданады. Осы облыстарды құру шешімінің өзі, осы облыстарда тұратын халыққа әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартуға оң ықпалын беріп отыр. Өкіметтің тарапынан қаржы бөлініп, осы облыстардағы дамуына қосымша ықпал беру керек.
Әлихан Смайылов	▶	↑ійә / бұл мәселе // қазір ^йембек және халықты әлеүуметтік қорғаұу мійнійстрлігі →// арнайы зерделеп жатыр↓/// ↑тійісті қоғамдық/ ^уөкілдерімен // бірнеше кездесүу ^уөткізілді↓/// ↑бұл жерде / бір айтатын мәселе →// адамдар ^йерте шығатын болса↑// ^уонда зейнетақыныңда мөлшері сәйкесінше // төмен болады↓/// ↑сондықтан бұны / ^йескерүу ͡ герек↓// бірақ дегеммен / ^уосындай қоғамда // пікір болғаннан гейін↑// ^уоны / әрине ↓/ жан-жақты талдап↑// зерттеу қажет↓/// ↑казір арнайы / жұмыс тобы құрылып // жаңағы айтылған ^йеңбек және әлеуметтік қорғау мійнійстрлігінің шеңберінде →// бұл мәселе зерттеліп жатыр↓/// ↑соның нәтижесін / салалық мійнійстрлік →// сосын тиісті ақпарат берет деп ^уойлаймын↓///	↑ійә / бұл мәселе // қәзір ^йеңбег ͡ және / халықты ͡ әлеумөттүк ͡ қорғау мійнійстрлігі →// арнайы зерделеб̊͡ жатыр↓/// ↑тійісті͡ ғоғамдық / ^уөкүлдөрімен // бірнеше ͡ гездесүу ͡ өткүзүлді↓/// ↑бұлжерде / бір айтатын мәселе →// адамдар ^йерте шығатын ͡ болса↑// ^уонда зейнетақының ͡ да мөлшөрү сәйкесінше // төмөм͡ болады↓/// ↑сондұқтам ͡ бұнұ / ^йескерүу ͡ герек↓// бірақ / дегеммен / ^уосұндай ͡ ғоғамда // пікір ͡ б̊олғаннаң ͡ гейін↑// ^уонұ / әрійне / жан-жақты талдап↑// зерттеу ͡ ғажет↓/// ↑қәзір арнайы / жұмұс͡ тоб̊ұ ͡ ғұрұлұп // жаңағ'айтылған ^йеңбек / және / әлеумөттүк ͡ қорғау мійнійстрлігінің шеңберінде →// бұл мәселе зерттеліб̊ ͡ жатыр↓/// ↑сонұң нәтійжесін / салалығ͡ мійнійстрлік →// сосұн / тійіст'ақпарат ͡ переді деп ^уойлаймын↓///	Иә, бұл мәселе қазір Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі арнайы зерделеп жатыр. Тиісті қоғамдық өкілдерімен бірнеше кездесу өткізілді. Бұл жерде бір айтатын мәселе адамдар ерте шығатын болса, онда зейнетақының да мөлшері сәйкесінше төмен болады. Сондықтан бұны ескеру керек, бірақ дегенмен осындай қоғамда пікір болғаннан кейін оны әрине, жан-жақты талдап, зерттеу қажет. Қазір арнайы жұмыс тобы құрылып, жаңағы айтылған Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігінің шеңберінде бұл мәселе зерттеліп жатыр. Соның нәтижесін салалық министрлік сосын тиісті ақпарат береді деп ойлаймын.
Әлихан Смайылов	▶	↑казір біс / электр құуатының балансын дайындадық↓// және біс көріп ^уотырмыз↓// болашағымызда сол электр құуатында // тап̊шылық ^уорын алады деп көріп ^уотырмыз↓/// ↑сондықтан / атом электр станційасын құрмай↑// біз бұл мәселені шеше алмаймыз↓/// ↑электр энергійамен толығымен экономикамызды / қамытпасақ↑// ары ͡ ғарай даму /^уөте қиын болады↓/// ↑сондықтан бұл мәселе бойынша / шешім қабылданды↓// ^уорны ^уөзүңіз айтқандай белгіленді↓// ^йенді энергетика мійнійстрлігі / тиісті технологійаларды /дүниежүзіндегі бар / ^уозық технологійаларды →/ қарастырып жатыр↓/// ↑америка құрама штаттары / француз →/ ^уоңтүстік корейа / және ^уорыстардың технологійаларын →/ казір зерделеп / қарап жатыр↓/// ↑жалпы бұл жоба // халықаралық жоба болады↓/// ↑йәғіній бірнеше мемлекеттерден →/ әртүрлі технологійалар тартылатын болады↓/// ↑сосын барып тійісті шешім қабылданады↓///	↑қәзір ͡ б̊із / элект^ір ͡ ғұуатының балансын дайындадық↓// және біз ͡ гөрүп͡ отұрмұз↓// болашағымызда сол элект^ір ͡ ғұуатында // тап̊шылығ ͡ орұн ͡ алады ͡ деп көрүп ^уотұрмұз↓/// ↑сондұқтан / атом элект^ір ͡ ^ыстансасың ͡ ғұрмай↑// біз ͡ б̊ұл мәселені шеш'алмаймыз ↓/// ↑ элект^ір энергійамен толұғұмен экономійкамызды / қамытпасақ↑// ары ͡ ғарай ͡ дамұу /^уөтө ͡ ғыйым ͡ болады↓/// ↑сондұқтам ͡ бұл мәселе ͡ б̊ойұнша / шешім ͡ ғаб̊ылданды↓// ^уорнұ ^уөзүңүз айтқандай ͡ б̊елгіленді↓// ^йенді энергетійка мійнійстрлігі / тійісті технологійаларды // дүн^үйөжүзүндөгү / б̊ар / ^уозұқ технологійаларды →/ қарастырыб̊ ͡ жатыр↓/// ↑амерійка͡ ғұрама ͡ штаттары / француз →/ ^уоңтүстүк корейа / және ^уорұстардың технологійаларын →/ қәзір зерделеп / қараб̊ ͡ жатыр↓/// ↑жалпы / б̊ұл жоб̊а // халықаралығ ͡ жоб̊а ͡ б̊олады↓/// йәғ^іній бірнеше мем^ілекеттерден →/ әртүрлү технологійалар тартылатым ͡ болады↓/// ↑сосұм ͡ барып тійісті шешім ͡ ғаб̊ылданады↓///	Қазір біз электр қуатының балансын дайындадық және біз көріп отырмыз, болашағымызда сол электр қуатының тапшылық орын алады деп көріп отырмыз. Сондықтан атом электр станциясын құрмай, біз бұл мәселені шеше алмаймыз. Электр энергиямен толығымен экономикамызды қамытпасақ, ары қарай даму өте қиын болады. Сондықтан бұл мәселе бойынша шешім қабылданды, орны өзіңіз айтқандай белгіленді. Енді Энергетика министрлігі тиісті технологияларды, дүниежүзіндегі бар озық технологияларды, қарастырып жатыр. Америка Құрама Штаттары, француз, Оңтүстік Корея және орыстардың технологияларын қазір зерделеп қарап жатыр. Жалпы, бұл жоба халықаралық жоба болады, яғни, бірнеше мемлекеттерден әртүрлі технологиялар тартылатын болады, сосын барып тиісті шешім қабылданады.
Әлихан Смайылов	▶	↑мынау қаржылық аудійтті / алатын болсақ↑// былтыр мемлекеттік аудійтпен қамтылған→/ қаржының көлемі үш ^йесе ^уөсті↓// сонымен бірге мынау анықталған қаржылық бұзұушылықтардың көлемі →// жетпішжеті працентке төмендеді↓/// ↑йәғіній жалпы аудійттің көлемі / ұлғайғанмен→// бұзушылықтардың көлемі төмендеді деген сөз // жалпы қаржылық дисциплина жоғарылады деген сөз // мемлекеттік ^уоргандардағы↓/// ↑^уол бірінші мәселе// ^йекінші мәселе →/ жаңағы ұлттық қордан алынатын қаржы мәселесі→// ^уол расында да / үлкен маңызды мәселе↓///	↑мынау͡ ғаржылығ ͡ аудійтты / алатым ͡ болсақ↑// былтыр мем^ілекеттіг ͡ аудійтпең͡ ғамтылған→/ қаржының͡ гөлөмү / үш ^йесе ͡ өстү↓// сонұмембірге мына / анықталған қаржылық͡ пұзұушұлұқтардың ͡ гөлөмү →// жетпішшеті процентке төмөндөдү↓/// ↑йәғ^іній / жалп'аудійттің͡ гөлөмү / ұлғайғаммен↓// бұзұушұлұқтардың͡ гөлөмү төмөндөдү деген сөз // жалпы қаржылығ͡ дійсциплійна жоғарылады деген сөз // мем^ілекеттік ^уоргандарда↓/// ↑^уол бірінші мәселе / ^йекінші мәселе →// жаңағы / ұлттұқ ͡ қордан алынатың ͡ ғаржы мәселесі // ^уол ^ырасында ͡ да / үлкөн маңызды мәселе↓///	Мынау қаржылық аудитті алатын болсақ, былтыр мемлекеттік аудитпен қамтылған қаржының көлемі 3 есе өсті. Сонымен бірге, мынау анықталған қаржылық бұзушылықтардың көлемі 77 процентке төмендеді, яғни, жалпы аудиттің көлемі ұлғайғанмен, бұзушылықтардың көлемі төмендеді деген сөз. Жалпы, қаржылық дисциплина жоғарылады деген сөз мемлекеттік органдарда. Ол - бірінші мәселе. Екінші мәселе - жаңағы ұлттық қордан алынатын қаржы мәселесі. Ол, расында да, үлкен маңызды мәселе.
Әлихан Смайылов	▶	↑біс бұл мәселені шешүу үшін →// біріншіден / кантрциклдық тәсілді заңнамаға ^йенгіздік↓// йәғіній / ұлттық қордан алынатын қаражат→// ұлттық қорға түсетін қаражаттан көп болмаұу герек↓// бір / ^йекіншіден / мемлекеттік бійуджеттің шығыстарының ^уөсуіне шектеүу қойұу // келесі / ^уол республикалық бійуджеттің жергілікті бійуджеттердің ^уөз түсімдерін // йәғіній салық түсімдерін ұлғайту↓/// ↑мысалы / биыл / республикалық бійуджеттің ^уөз түсімдері →// йәғіній ұлттық қордан алынатын қаражатты алмағанда→// қырық працентке ^уөсуде↓/// ↑^уол біріншіден / жаңағы цыйфрландырұу →// салықтық және кедендік әкімшілендірүудің сапасын → / көтерүу сыйақты жұмыстың нәтижесінде // және эканомиканың ^уөсүуіне // әрійне / байланысты↓/// ↑сондықтан / быйылғы жылға қарағанда →// келесі жылы ұлттұқ қордан тартылатын кепілдірілген трансферттердің көлемі // ^йек'есе төмендейді↓///	↑біз͡ б̊ұл мәселені ͡ шешүу͡ үшүн →// біріншіден / контрційкілдік тәсілді заңнамаға ^йеңгіздік↓// ↑йәғ^іній / ұлттұқ қордан алынатың ͡ ғаражат→// ұлттұқ қорға түсөтүң ͡ ғаражаттаң ͡ гөп͡ полмау͡ герек↓// бір / ^йекіншіден / мем^ілекеттік ͡ пійуджеттің шығыстарының ^уөсүуүнө шектеу ͡ ғойұу // келесі / ^уол / ^іреспүублійкалық͡ пійуджеттің жергілікті͡ б̊ійуджеттердің ^уөз түсүмдерін // йәғ^іній салық түсүмдерін ͡ ұлғайтұу↓/// ↑мысалы / быйыл / ^іреспүублійкалық ͡ пүуджеттің ^уөз түсүмдері →// йәғ^іній ұлттұқ қордан алынатың ͡ ғаражатты ͡ алмағанда →// қырық процентке ^уөсүудө↓/// ↑^уол біріншіден / жаңағы цыйфырландырұу →// салықтығ ͡ және͡ гедендіг ͡ әкімшілендірүудүң сапасың͡ гөтөрүу сыйақты / жұмұстұң нәтійжесінде // және / экономійканың ^уөсүуүнө // әрійне / байланысты↓/// ↑сондұқтан / быйылғы жылға͡ ғарағанда →// келесі жыл / ұлттұқ қордан тартылатын / кепілдірілген трансферттердің͡ гөлөмү //^йек'есе төмөндейді↓///	Біз бұл мәселені шешу үшін, біріншіден, контрциклдық тәсілді заңнамаға енгіздік. Яғни, ұлттық қордан алынатын қаражат ұлттық қорға түсетін қаражаттан көп болмау керек, бір. Екіншіден, мемлекеттік бюджеттің шығыстарының өсуіне шектеу қою, келесі ол республикалық бюджеттің жергілікті бюджеттердің өз түсімдерін, яғни, салық түсімдерін ұлғайту. Мысалы, биыл республикалық бюджеттің өз түсімдері, яғни, ұлттық қордан алынатын қаражатты алмағанда 40 процентке өсуде. Ол, біріншіден, жаңағы цифрландыру салықтық және кедендік әкімшілендірудің сапасын көтеру сияқты жұмыстың нәтижесінде және экономиканың өсуіне, әрине, байланысты. Сондықтан биылғы жылға қарағанда келесі жылы ұлттық қордан тартылатын кепілдірілген трансферттердің көлемі 2 есе төмендейді.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Бабалардан мұра болып келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап келер ұрпаққа жеткізу – біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында журналист Оңғарбек Құралдың “Тіл мәдениеті” хабары. – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын! Қазақ тілінің дамуы, өсіп-өркендеуі үшін белгілі бір жағдай, лайықты орта қажет-ақ. Дегенмен қанша жағдай жасалып жатса да жаһандану деген алып әбжылан тілді де, мәдениетті де, әдет-ғұрып пен дәстүр-салтты да жұтып қоюы әбден мүмкін. Тек соған қарсы тұра алатындай иммунитет қажет. Өзін-өзі сақтау, аман қалу, бар-жоғыңды түгендеп, керісінше өсу, өрлеу мәселесі күн тәртібінде тұруға тиіс. Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы, профессор Әлімхан Жүнісбек тіл мәдениетін дамытудың өзектілігі туралы былайша әңгімелеп берген болатын:
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Тіл мәдениеті мәселесімен Ахмет Байтұрсынұлы атындағы институтта арнайы бөлім шұғылданады. Онда сол бөлімнің бас ғылыми қызметкері, академик, профессор Рәбиға Сыздық апайымыз басшы боп, үлгі көрсетіп отырады. Жақында сол тіл мәдениеті мәселесінде әңгіме болған кезде мынадай бір ұсыныс түсті: осы "тіл мәдениеті" демей, "сөз мәдениеті" десек қалай болады? "Сөз мәдениеті" деген сол мәселеге жақындау, дұрыстау естілетіндей болуы керек деген бір мәселе көтеріліп отыр. Мұны айтып отырған себебім – тіл мәдениеті мәселесін тек қана ғалымдар шешеді, ғалымдар бітіреді деп қарамау керек. Бұл – бүкіл көпшіліктің, бүкіл қазақ жұртының ортақ араласатын тірлігі болып есептеледі. Сондықтан тіл мәдениеті мәселесімен бүкіл қазақ, әсіресе, мына зиялы қауым жаппай шұғылдану керек болады, жаппай қолға алып отыру керек болады.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Өйткені ол бір адамның, бір топ адам ғана қолынан шешілетін мәселе емес. Ол ғалымдар аз тірлік істеп отырған жоқ. Олар жалпы тіл мәдениетінің ғылыми негіздемесін, соған қатысты еңбектерді, сөздіктерді аз шығарып жатқан жоқ. Оларды көптеп шығарып жатыр, ел арасына тарап жатыр. Бірақ соны дұрыс пайдаланудың жөні сол орынды болмай жатыр ғой деп ойлаймыз. Жалпы қазіргі кезеңдегі заманда жаһандану деген басталды. Ол – не деген сөз? Ол – ел мен ел араласып, мемлекет пен мемлекет араласып, мәдениеттер бір-біріне әсер етіп, жазу бір-біріне араласып, оқу-білім деген бір-біріне әсер етіп жатады.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Сондықтан оның тілге деген ықпалы өте күшті болады. Алайда сол жаһанданудан қазір құтылу мүмкін емес. Ол енді бүкіл әлемдік құбылыс болып отырған мәселе. Сол жаһанданудың құрамында, жаһанданудың ықпалында ықпалында біздің тіліміздің өзінің бірегей үлгісі, үндесім үлгісі, үндесім әуезі деген сықылды сөздердің айтылымы, тіркесімі, олардың ішіндегі мәселелерде кәдімгі қалай сақтап қаламыз, қалай соны келесі ұрпақтың санасына құямыз, қалай соны ары қарап келесі ұрпақтың қолына тапсырамыз деген мәселе болу керек. Сондықтан бұл мәселені де ескеріп отырмаса болмайды. Екінші жағынан, тіл мәдениетіне, мына сөз мәдениетіне әсер ететін екінші үлкен мәселе ол мынау өктем тілдің ықпалы. Өктем тіл деп отырғаным – орыс тілінің әсерінен құтыла алмай отырған жағдайларымыздың мәселесі.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Қазіргі қарап отырсаңыз, орыс тілінің әсері біздің тек қана дыбыс үлгімізге, сөздердің айтылым әуезіне ғана емес, ғылыми тілмен айтқанда, лексикасына, морфологиясына, тіптен синтаксисіне әсер етіп кетіп отыр. Ол – не деген сөз? Мысалға, орыс тілінің «и» деген таңбасын алып, сонау әліппеден бастап, оқулықтардың бәріне енгіздік. Осының салдарынан келіп, қазіргі балалар «мый» деп сөйлеудің орнына «ми» деп сөйлейтін болды қазір. Біз студенттерге дәріс береміз, мектептің оқушыларымен араласып тұрамыз. Сонда әдейі осындай-осындай мысалдарды ортаға саламыз. Не деп жатыр екен деп ортаға саламыз, сонда байқағанымыз олардың айтып отырғаны «мый» деген қазақтың сөзінің айтылым әуезін қазір олар ұмытты. Жаппай кәдімгі: «ми, миің бар ма, миімді қатырма» әңгіменің бәрі төңіректе. Оның басты себебі не? Оның басты себебі біздің төл таңбамызға, төл әліпбиімізге айтылымы бөлек, өзге «и» таңбасының, бір ғана "и" таңбасы емес, оның қасында тағы бірнеше таңба бар оны бұл жерде қозғамай-ақ қояйын.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Тіл мәдениеті дегеніміз – сөйлегенде, жазғанда тіл құралдарын, сөз, сөз тіркесі, сөйлем түрлерін дұрыс қолданып, сауаттылықтың, айқын ойлылық пен ізеттіліктің өнегесін көрсету. Мәулен Балақаев. Ал енді морфологияға келетін болсақ, сөздердің, түбір мен қосымшаның арасы бұзылып бара жатыр, буын құрамы өзгеріп бара жатыр. Тасымал дегеннің өзі де бұзылып бітті. Тасымалданбайтын жерден тасымалдайтынды шығардық. Ал синтаксиске келетін болсақ, әлгі сөздердің сөйлемдегі орны өзгеріп кетті. Қазіргі орыс тілінің ықпалымен бастауышты ең соңына қойып сөйлейтінді шығардық. Жазу. Жазу мына тілдің өзгеруіне, тілдің дамуына да, тілдің бұзылуына да ең қатты әсер ететін нәрсе, ол – жазу. Өйткені жазу деген ол бұл мынау бала күннен бастап, тілді қалыптастыратын, ертеңгі күні жазудың үлгісі олардың көз алдында тұрады. Сондықтан да содан асып өтіп кете алмай, жазу үлгісімен сөйлеп жатады.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Сондықтан да қазіргі кездегі тіліміз – ауызекі сөйлеу тіліне емес, жазу тіліне айналып бара жатыр. Мұны тек мына жастардың тілінен ғана емес, керек десеңіз ересектердің тілінен де аңғаруға болады. Осыған орай мынадай мәселені көтеруге тура келеді арнайы: Ахмет Байтұрсынұлы – Ахаң қазақ тілінің ұтымды, жөнді әліпбиін жасап беріп кетті бізге. Ол әліпбидің соншалықты ұтымды, маңызды, мәнді екендігін өзге ғылымның өкілдері де мойындап кеткен. Мысалы, орыс ғалымдарының өзі Ахаңның ұсынған әліпбиін дүниежүзіндегі ең ықшам, ұтымды, жетілген әліпби деп арнайы атап өткен. Мұны және құр сөзбен емес, математикалық жолмен, формулаға салып, дәлелдеп беріп кеткен. Ал енді Ахаң сол әліпбиін қалай дайындады? Кезінде соны дайындау үстінде Ахаңа да көптеген сөздер тиген болатын.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Сонда Ахаңның айтқаны мынадай еді: «Мен таңба санын қысқартқанда соны бір артылдырып алып, қарызыма берейін деп отырған жоқпын. Мен мынау қазақ тілінің өзінің төл әліпбиін, өзінің үндесім сөзіне лайық әліпбиін дайындап берейін деп отырмын» деген тура осылай жазған сөзі бар екен. Енді қазіргі кезде мынау әліпби мәселесінде біз де соны қысқартуға тырысып жатырмыз. Ал бірақ қысқартамыз дегенге қарсы шығып жатқандар да аз емес. Сонда біздің айтайын деп отырғанымыз, қазіргі 42 таңбаны қысқартуға әлекке түсіп жатқанымызда, соның бір артық таңбаларды еншілеп кетейік деп отырған жоқпыз бізде. Ондағы мақсатымыз – егер қазақ тілінің төл әліпбиін дұрыстап құрастырып берсек, онда қазақ сөзінің үндесім айтылымы, ырғағы, бәрі сақталады деген сөз. Оны неге айтып отырмын?
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Тіл мәдениеті немесе сөз мәдениеті – тек қана сөздерді дұрыс пайдалану емес, сөз тіркестерін дұрыс құрастыру, сөйлемдерді дұрыс айту, мәдениетті сөйлеу деген ғана емес. Сөздерді қазақы дыбыстау деген, яғни сөз мәдениеті дегеніміз алдымен қазақ сөзінің дыбыстау үлгісін дұрыс сақтаудан басталады. Сондықтан да әліпби мәселесін қысқартмыз деген мәселе ол – сол қазақ сөздерінің айтылым үлгісін дұрыс сақтап қалудың бірден-бір жолы болғандықтан ғана жасалып жатқан нәрсе. Ендеше 42 таңбаның ішінен біздің төл тілімізге, төл тілімізге лайық қалатын таңбаның бар саны көп болса 26-28 ғана болады. Сондықтан да қазіргі әліпбиімізді бір жөнге саламыз дегеннің осындай жөні бар. – Иә, 42 таңбалы әліпбиімізді қайта қарайтын уақыт жеткен секілді. Өйткені Әлімхан Жүнісбек ағамыздың келтірген уәждеріне еріксіз бас иесің, мақұлдайсың. Әліпби өзгерту де оңай дүние емес екендігі белгілі. Әйтсе де, жеті рет өлшеп, бір рет кескенге не жетсін.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Ал енді қазіргі кезде оқулықтарды, оқу құралдарды қараңыздар. Кезінде Ахаң әліпби дыбыстарының атын дұрыстап жазып беріп кеткен. Мысалы, бы, ды, ғы деп сөйлеу мәселесін. Ал енді қазіргі оқулықтарды ашып жіберсеңіз, әлі күнге дейін бэ, ге, дэ деп әлгі орыс тілінің үлгісімен үйретіп жатырмыз. Ендеше ол не деген сөз? Анау әліппеден басталып-ақ келе жатқан қазақ балаларының тілі – бұзыла бастады деген сөз. Содықтан да Ахаңның үлгісін енді көптен бері біз ұсынып жүрміз, жариялап жатырмыз. Бірақ оқулық құрастырып жатқан авторлардың әзір соның қаперіне ілінбей жатыр. Ал енді тағы да бір мысал келтіре кетейін, мысалға мектепке дейінгі балаларға арналған бір оқу құралдарын қарап отырсам, 42 таңбаны дыбыс демейік енді, 42 таңбаның бәріне мысал келтіреді. Сонда Мысалы, орыстың «ё» деген дыбысына «шахтёр» деген мысал келтіріп қойыпты.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Қазақ тілінде «кенші» деген сөз бар ғой. Анау "шахтёрді" ендірсек, мынау "кенші" деген сөз айналымнан шығып қалады. Ол бірте-біте ұмытылады. Келесі ұрпақтың санасында ондай сөз қалмайды деген сөз. Бұл – орыстың "я", "ё" деген таңбаларына, дыбыстарына, шахтёр деген сөзіне қарсылықтан емес, мәселе соны қабылдаудың арқасында қазақтың төл дыбыстарының шығып қалатынының уайымы біздің айтып отырғанымыз. Ал енді қазіргі кезде оның үстіне, мынау мектептерді алайық, жоғары оқу орындарын алайық, орфоэпия деген ғылым бар тіл танымда. Орфоэпия – ол сөздердің дұрыс айтылуы. Осы орфоэпия дегенді дұрыс түсінбейді дағы, бір ғана сабақ ретінде өтеді де кетеді. Өтіп кеткеннен кейін әрі қарап ол ешкімнің орфоэпияда жұмысы болмайды. Шын мәнінде орфоэпия, яғни сөздердің дұрыс айтылымы деген, ол – үздіксіз жүріп отыратын құбылыс болу керек, мектепке барған баладан мектеп бітіріп кеткенге дейін оның алдында орфоэпия деген кәдімгі пән тұру керек, күнделікті жөнделіп отыру деген сықылды.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Ал енді қазіргі кезде көшірме аудармалар сөз мәдениетін бұзып бара жатыр. Ол қандай мысалға? Алысқа бармай-ақ қояйық, өзімізді міне күнделікті көріп, тыңдап отырған телерадио хабарларында орыстың «Доброе утросын!» «Қайырлы таң!» деп алып отырмыз. Ол қазір бұл көпшіліктің санасына еніп кетті өкінішке қарай. Ал енді осының қазақша баламасы бар ма? «Таң жарықты!» неге ұмыттық енді. «Қайырлы таңды!» алып едік, «Таң жарық» ұмытылып бара жатыр. Жақсы, оған да көндік. Орыстың «Доброе утросы!» «Қайырлы таң!» болсын. «Добрый деньі» «Қайырлы күн!» болсын. «Добрый вечері!» «Қайырлы кеш!» болсын. Ал енді орыстар «Доброй ночи!» деп айтпайды ғой. Олар «Спокойной ночи!» деп айтады. Ал енді бір ізбен келдік те, біз «Қайырлы таң!», «Қайырлы күн!», «Қайырлы кеш!», «Қайырлы түн!» дегенді шығардық.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Ал енді қазақта «Қайырлы түн!» деген ол не? Жалпы «қайырлы» дегеннің сөздің өзінің түпкі мағынасы нені білдіреді? Соны аңғармаймыз. Шындығында қазақтың өзінің о баста айтатын үлгісі бар еді. Мысалға, «Таң жарық болсын!». Әдетте мұндай ырым сөздерде сөз түгел айтыла бермейді, «болсын» деген сөз түсіп қалады дағы, «Таң жарық!» деп айтылатын. «Таң жарық!» өзі түсінікті. «Күн жақсы болсын!». Мынау түрік ағайындар «Гүн айдын!» дейді. Осы уақытқа дейін олар өздерінің осы үлгісін сақтап отыр. Ендеше бұрын қазақтар «Күн жақсы болсын!», «болсынын» айтпайды, «Күн жақсы!» дейтін. Арғы жағы түсінікті. «Кеш жарық болсын!» – «Кеш жарық!» дейміз, түсінікті. «Түн тыныш болсын!», «Қайырлы түн» емес, қазақтың айтатыны – «Түн тыныш болсын!», ана орыстың «Спокойной ночи!» дегеніне де келіп отыр.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Көшірме аудармалардың әсерінен біздің осындай қазақтың төл айтылатын ырым сөздеріміздің өзі ұмытылып бара жатыр. Қазіргі көпшіліктің аузынан тек «Қайырлы таң!», «Қайырлы күнді!» ғана еститін болдық. Дегенмен қандай қорытынды шығады енді: «Таң жарық!», «Күн жақсы!», «Кеш жарық!», «Түн тыныш!». Өзі қазақтың айтылым әуезімен сыңғырлап тұрған нәрсе ғой, әрі түсінікті өзі. Ал енді анау тағы да сөзімді қайталайын айта кетсем, біздің ұғымымызда адам қайтыс болғанда, бір қасіретке ұшырағанда «Ары қарайғы күн қайырлы болсын!», «Соңы қайырлы болсын!» деген сықылды ұғымдармен айтылушы еді. Қазір енді мінеки әңгіме басқа жаққа кетіп қалып отыр. – Міне, қадірлі радиотыңдаушылар! Қарап отырсақ, тіл төңірегінде әлі қаншама алып-қосар, түзеп-күзер дүниелер жеткілікті екен. «Қазақша сөйлесек болды» дегендей тоқмейілсуге әсте бола қоймас.
Әлімхан Жүнісбек	▶			– Қазақша сөйлеу бар да, тіл мәдениеті талаптарына сәйкес дұрыс сөйлеу, тауып сөйлеу, шешен сөйлеу бар. Жазуда да солай: дұрыс жазу, шебер жазу, сауатты жазу. Ендеше айтар сөзіміз бен жазар дүниемізге әрдайым сын көзбен қарап отыруды ұмытпайық дегім келеді. Осымен «Тіл мәдениеті» хабарын аяқтаймыз. Онда Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы, профессор Әлімхан Жүнісбек тіл мәдениетін дамытудың өзектілігі туралы әңгімелеп берді. Хабарды әзірлеп, жүргізген – Оңғарбек Құрал, сазбен көркемдеген – Қайсар Ердеш. Әуе толқынында амандықпен кездескенше сау-сәлемет болыңыздар! Біздің қазақ тілі – өсу үстіндегі, адам баласының кез-келген қиын да күрделі ойын бейнелеудегі мүмкіндігі зор, аса бай тіл. Ғабит Мүсірепов.
Бауыржан Жақып	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Әуе толқыныда Қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» хабары. Микрофон алдында журналист – Оңғар Құралов. – Тіл мəдениетін қалыптастыруда ерекше рөл атқаратын журналистер қауымының сөйлеу мен жазу үрдісінде атқаратын міндеті қандай болмақ? Сапасыз журналист қайдан шығады? Журналистика факультеттерін бітірген кейбір түлектердің тілге олақ, жазуға шорқақ болып келетіні несі? Осы жəйттерді білу үшін студиямызға Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті журналистика факультетінің деканы БАУЫРЖАН ЖАҚЫПТЫ шақырған едік. Қазір сол сұхбатқа көңіл бөліңіздер!
Бауыржан Жақып	▶			– Дұрыс сөйлеу, дұрыс жазу журналистің бұлжымас серігі болуға тиіс болса, осы əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті дайындап жатқан журналистердің білім-білігі, сөйлеуі мен жазу сауаттылығы қандай дəрежеде? – Бұл, əрине, көкейкесті мəселе. Журналист болу үшін ең алдымен дұрыс сөйлеу білу керек, дұрыс жаза білу керек жəне де сол жазуға, сөйлеуге бейімділігі бар азамат қана сол журналист мамандығын игерсе керек. Осы тұрғыда енді бізде де оқу процесінде журналисті даярлаудағы оның дұрыс сөйлеу үшін, орфографиялық тұрғыдан дұрыс жаза білу үшін көптеген жұмыстар істеледі. Мəселен жыл сайын біз оқу жоспарын қайта қарап, қазіргі заман талабына қарай егер кетіп жатқан кемшіліктер болса, соған байланысты өзгертіп, жанартып, түрлендіріп отырамыз.
Бауыржан Жақып	▶			– Мысалы, қазірдің өзінде журналистика факультетінің оқу жоспарында мынандай пəндер бар дəл осыған байланысты, мысалы, "Қазақ тілі" деген пəн бар, бұл пəн орыс аудиториясына оқылады. Сондай-ақ "Қазіргі қазақ тілі" деген пəн бар, мұнда сол қазақ тілінің фонетикасы, грамматикасы, синтаксис, морфология сияқты сала-салалар бөлініп, төрт семестр бойы оқылады. Сонымен қоса журналистке қажетті пəннің бірі "Практикалық стилистика" деген пән. Бұрыннан келе жатқан пәннің бірі. Осы пәндерді оқитын біздің университеттің филология факультеті қазақ тілі кафедрасы бар. Сол кафедраның білікті оқытушы-профессорлары дəріс жүргізеді. Олар тек қана лекциялар өткізбейді, сол лекциялардан кейін лабораториялық сабақтар жүргізеді. Əрбір балалардың сөйлеу мəнеріне, тіпті мына фонетикалық тұрғыдан дыбысталуына сөздердің, солардың барлығына мəн береді.
Бауыржан Жақып	▶			– Өйткені журналист ертең бітіргеннен кейін радиода жұмыс істейді, эфирден шығады, немесе теледидарда жұмыс істейді. Міне, сол кездерде əрбір қазақтың сөзін өзінің бояуы мен рәңін келтіріп, нақышын бұзбай сол қалпында орфоэпиялық тұрғыдан дұрыс жеткізуге тəрбиелейді. Ал енді орфографиялық жазу тұрғысынан да сол пәндерде қарастырылады. Мұнымен қоса біздің өзіміздің факультеттің оқытушылары жүргізетін бірнеше пəндер шоғыры бар. Ол: "Баспасөздің тілі мен стилі" деген пән бар мәселен, "Радионың тілі мен стилі" деген пән бар, "Теледидардың тілі мен стилі" деген пəндер бар. Бұл – орыс жəне қазақ бөлімдерінде де жүргізілетін жалпы курстар. Сондай-ақ арнаулы курстар да осы жүргізіліп, оған белгілі, білікті, осы қазақ радиосында, теледидарларда көп жылдар жұмыс істеген адамдар шақырылады.
Бауыржан Жақып	▶			– Бауке, сөз жоқ, ҚазҰУ еліміздегі бірден-бір танылған оқу орны екендігін мойындаймыз. Бірақ дегенмен осы соңғы кездерде «журналистика факультетін бітірген студенттер өз мамандығы бойынша жұмыс істемейді, нашар дайындалады» деген де пікірлер айтылады. Осыған қалай қарайсыз? – Бұл енді əртүрлі пікірлер айтылып келген бұрын да. Қазір де жекелеген адамдардың сондай пікірі болуы мүмкін. Ал шын мəнінде олай емес. Журналистика факультетінде оқытудың өзіндік үрдісі, ол өзі бірнеше жылдықөзінің қалыптасқан дəстүрі бар, ғылыми үлкен мектептері бар, материалдық-техникалық базасы бар, үлкен беделді білім ордасы деп қарауымыз керек. Сондықтан да оны бітірген шəкірттердің сандық жағынан да, сапалық жағынан да өсуін өзіміз көзімізбен көріп жүрміз. Біз оқыған жылдары, мәселен, сексенінші жылдары бес жүзге жуық қана студент оқитын, қазіргі кезде мыннан астам студенттер оқиды.
Бауыржан Жақып	▶			– Мұның өзі сол қазіргі нарықтық экономика жағдайында, біздің тəуелсіз Қазақстанның жағдайында бұқаралық ақпарат құралдарының да саны көбейді. Сондықтан да біздің факультетті бітірген студенттердің басым көпшілігі сол бұқаралық ақпарат құралдарында жұмыс істеп жүр Қазақстанның ақпарат кеңістігінде. Көпшілігі газет-журналдарда, радио-теледидарда, ақпарат агенттіктерінде, баспаларда істеп жүрген шəкіртіміз бар біздің. Олардың істеген істеріне кейде қуанып отырамыз, кейде, əрине, жаңағыдай кемшін тұстар да кетіп жатады. Бірақ көптеген шəкіртіміз біздің өзіміздің ойлаған сенімнің үдесінен шығып жүр деген пікірдемін. – Мынандай бір пікір бар, мынау бұрынғы бітірген өзіңіз сияқты түлектер мен қазіргі түліктердің арасында үлкен айырмашылығы бар сияқты, бұрынғы кезде университет қабырғасына қабылдауда үлкен талаптар болатын сияқты еді. Шығармашылық байқау болатын сияқты еді, ал қазір сын жағынан төмендеп кеткен бе қалай?
Бауыржан Жақып	▶			– Шығармашылық байқау мәселесіне келетін болсақ, бұл, шынында да, біз оқуға түскен жылдарда да сексенінші жылдарда да сондай болған, бірақ қазір оның сапалық жағынан жаңа бір кезеңге шықты деп айтуға да болады. Биылғы жылы Қазақстан Республикасының білім жəне ғылым министірлігінің оқуға қабылдау тəртібінде егер көз жүгіртетін болсаңыз, сонда көптеген өзгерістер бар, мысалы, шынында да журналист маманы болу үшін ол белгілі бір журналистік бейімділігін көрсету керек, біраз жылдар бойы мына тест сұрақтар арқылы оқуға түсу басталған жылдары тек ғана бір сабақтан, яғни творчестволық емтихан тапсырылатын болса, еркін тақырыпта шығарма жазу. Қазіргі кезде сол творчестволық емтиханның саны екіге жетіп отыр, яғни төрт емтиханның екеуін шығармашылық бейімділігіне байланысты тапсырады. Бірінші жаңағы еркін тақырыпта шығарма жазып, жазуға бейімділігін тантса, екіншісі ауызша түрде емтихан тапсырады.
Бауыржан Жақып	▶			– Осы ауызша түрдегі емтиханды тапсыруға біз көптен бері қол жеткізе алмай жүргенбіз, бірнеше рет министрлікке хат жолдадық. Міне, биылғы жылы сол мына мəдениет оқу орындарындағы яғни суретшілерді, сазгерлерді, əншілерді даярлайтын оқу орнынында сол екі творчестволық емтиханды тапсыратыны сияқты, журналист мамандығының да өзінің спецификасының ерекшелігіне байланысты екі емтихан тапсыратын болды. Ол ауызша емтиханда, мәселен, біріншіден оның журналистика туралы, жалпы бұқаралық ақпарат құралдары туралы көзқарасы түсінігі байқалады, сонымен қатар жаңағы біз өзіміз айтып отырған дұрыс сөйлемейтін, дұрыс жазбайтын журналистер қайдан шығады? Ол сол іріктеудің дұрыс еместігінен барып, пайда болған кемшіліктер деп ойлаймын. Сондықтан да енді қазір журналист болам дейтін талапкер үшін жол ашылып отыр деп ойлаймын, өйткені олардың сөйлеу шешендігіне, сөйлеу шеберлігіне, сөйлеу мəдениетіне, тіл байлығына, мəнерлеп мысалы бір тесктерді оқуына, оның дикциясына, барлығына ауызша емтиханда назар аударыланады.
Бауыржан Жақып	▶			– Бұның барлығы болашақта журналист болам деген адамдарға, сол бейімділігіне қарай іріктеп алуға, көп мүмкіндік туғызады деп ойлаймын. – Соңғы кездерде жалпы мына бұқаралық ақпарат құралдарында мынадай бір үрдіс байқалады. Басқа саланың мамандығын игерген болсын бәрі келіп, журналистикада жүр де, ал журналистиканы бітіргендер басқа салаға кетіп жатқан сияқты. – Бұл осындай бір тенденция дейміз бе, осындай бір бағыт бар. Бұл – жақсы бағыт емес. Жалпы əрбір Қазақстанның азаматы өзінің игерген мамандығы бойынша жұмыс істеген күнде ғана, біздің еліміз гүлденеді, көркейеді деген пікірдемін. Мəселен, өткенде ғана бір осы құлағым шалып қалды, Татяна Рау деген белгілі бір жақсы радиожурналист бар. Сол айтып отыр, «Европа плюс» радиостанциясында жүрген кезінде "сонда көзім жетті" дейді. "Бірнеше адамдар келеді ,бізге радиоға жұмысқа орналасуға", – дейді .
Бауыржан Жақып	▶			– "Сонда бір келген адам «Ветеринариялық академияны бітірдім, ветеринария мамандығын алдым, бірақ мен радиода жұмыс істегім келеді» деп келді дейді. Сонда мен таңқалдым дейді: «Сіздің қандай қатысыңыз бар журналистикаға, радиожурналистикаға не қатысыңыз бар десе, мен жаңағы қағытпа əңгімелерді, əзілдерді, анекдоттарды жақсы айтушы едім»,– деп жауап берді дейді. Міне, осыдан шығатын түйін кейінгі кездерде бұның бірнеше себептері бар. Біздің мына бұқаралық ақпарат құралдарында оның мамандығына назар аудармастан, қандай мамандықты игергеніне назар аудармастан, оның басқа бір мамандықты оқыған азаматтарды сол бұқаралық ақпарат құралдарына жұмысқа алу деген бір бағыт басталды. Бұл – өте қате бағыт жəне де ол мына радиода болсын, теледидарда болсын, радиода, газетте болсын, кетіп жатқан кемшіліктердің көпшілігін егер айқындап, соны зерттеп, социологиялық зерттеулер жүргізсе, ол журналист мамандығын игермеген адамдардың көпшілігі соны бұзады.
Бауыржан Жақып	▶			– Мынау мүлде қате бағыт деп те айтуға болмайтын шығар. Басқа саланы оқып келген мамандар да қазір журналистиканы бітіргендерден артық жұмыс істеп жатыр. Бұл жерде мамандық таңдауда талапкерлер қателесіп немесе қандай да тағдырдың жазуымен басқа салаға кетіп жатып, бітіргеннен кейін қайтадан осы журналистикаға оралатын сияқты өздерінің сүйіп, қалайтын кəсібіне. – Енді ол бəрі бірдей сондай деп айтуға болмайды. Журналистика деген де – сөз өнері ғой бұл. Құдайдың берген, табиғаттың берген дарыны болуы керек адамда, сөйлеу шеберлігі болуы керек, оның жаза білу қабілеті болу керек. Міне, осы тұрғыдан келген кезде кейбір азаматтар, шын мəнінде, басқа бір мамандықты таңдап, кейіннен сол журналистикаға бəрібір өзінің жүрек қалауымен келіп жатса, ол – нұр үстіне нұр. Ондай азаматтар бар. Бірақ мен олар туралы айтып отырған жоқпын. Бұл жерде менің айтып отырғаным – сол жаңағы басқа мамандықты игерген адамдардың барлығы бірдей деген сөз емес.
Бауыржан Жақып	▶			– Шын мəнінде, менің айтқым келіп отырған ой, ол – əрине, басқа бір мамандықты да игеріп, оның үстіне қосымша журналистикада өзінің біліктілігін ұштаса, ондай мамандар тіпті жақсы маман болып шығуы мүмкін белгілі бір салада. Мысалы, шетелдерде жақсы бір үрдіс бар. Мысалы бұрын экономикалық мамандықты алған адамдар өзінің білімін əрі қарай журналистикада жалғастырып, екінші білім алып, сөйтіп журналистік мамандықты, экономист-журналист болып шығады. Немесе заң саласына маманданған бір адамдар заң саласын өте жақсы біледі. Жəне журналистік мамандықты қосымша игеріп, заңгер-журналист болады. Міне, осы сияқты саясаткер-журналист болу. Осындай тек белгілі бір салаға маманданған адамдардың екінші мамандық ретінде алуы журналистиканы қалауы бұл, əрине, біздің журналистиканы өсіреді. – Қанша журналистер дайындап шығарып жатырсыздар ғой, қазіргі БАҚ-тың тіліне маман ретінде не айтатын едіңіз?
Бауыржан Жақып	▶			– Бұл енді – біздің күнделікті тынысымыз. Біз ауамен тыныстағандай тыныстаймыз. Үйткені журналистика факультетінде дəріс беру үшін, онда дəріс оқу үшін күнделікті эфирден өтіп жатқан хабарларды қарап жүру керек, күнделікті шығып жатқан газет-журналдармен таныс болу керек. Өйткені бүкіл оқу процесінің барлығы сол күнделікті өмірмен тығыз байланыста жүргізіледі, күнделікті шығып жатқан БАҚ-тағы хабарлармен, материалдармен тығыз байланыста жүргізіледі. Бірақ БАҚ-та, əрине, кейде мына тіл бұзушылық, қазақтың тілінің нормасын, өзінің қалыптасқан тілдік нормаларық қалыптарын бұзушылық кездесіп жатады. Журналистика факультеті студентке алғашқы теориялық білімдерді, журналистика туралы түсініктерді жəне алғашқы практикалық дағдыларды үйретуді мақсат тұтады. Ал оның толыққанды журналист болуы, біріншіден, сол адамның өзіне байланысты, екіншіден, журналист кадрларын даярлау – тек қана журналистика факультетінің ғана міндеті емес. Ол – осындағы Қазақстанның ақпарат кеңістігіндегі бүкіл ақпарат құралдарында жұмыс істеп отырған журналист ағайындардың да міндеті, парызы деп ойлаймын.
Бауыржан Жақып	▶			– Рахмет! бізге берілген уақыт та таяп қалды. Әңгімеміздің соңында нағыз журналист болу үшін, тілді меңгерген, тіл шеберлігін меңгерген журанлист болу үшін, дұрыс жазатын, дұрыс айтатын қазақтың нағыз қаймағы бұзылмаған тілді пайдаланатын журналист болу үшін не істеу керек? Немесе сол журналист адам қандай шарттарды меңгеруі керек. – Бəрімізді ойландырып, толғандырып жүрген сұрақ. Жалпы сондай көңілден шығатын, жұртшылықтың көңілінен шығатын журналист болу үшін ол ең алдымен қазақ тілінің, қазақ əдебиетінің, бүкіл əлемдік əдебиеттің маржандарынан, соның барлығынан білімі бар азамат болу керек. Екіншіден, ол қазақтың фольклорының негізінде тəрбиеленген, шешен сөйлейтін, сондай азамат болса, үшіншіден, оның дикциясының жақсы болу, төртіншіден, сөйлеу мəдениетінің белгілі бір қалыпта болуы. Міне осындай көптеген мәселелерді қамтитын шарттарды өз бойына жинақтаған адам жақсы журналист болып шығады деймін! – Бүгін уақытыңызды бөліп, бізге журналисттерді дайындаудағы ерекшеліктер жөнінде айтып бергеніңіз үшін көптен көп рахмет! – Осымен Қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" айдарымен берілген хабарын аяқтаймыз. Онда журналистер қауымының тіл шеберлігін қалайқалыптастыруға болатындығы жөнінде әңгімеледік. Хабарға Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті журналистика факультетінің деканы БАУЫРЖАН ЖАҚЫП қатысты. хабарды әзірлеген журналист – Оңғар Құралов. Ал таспамен жұмыс істеген – Салтанат Әбжанова. Әуе толқынында амандықпен кездескенше сау-сәлемет болыңыздар!
Бейбіт Исхан	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. Әуе толқынында қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" хабары. Көпшіліктің аса мән бере бермейтін сөйлем мен сөздерді дұрыс айтуда, жазуда кейбір кемшіліктерді жөндеудің жолдары бар ма? Сөздерді орнымен қолдануды қайдан, қалай түзеуге болады? С. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, доцент БЕЙБІТ ИСХАННЫҢ пікірінше, дұрыс сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға әбден болады. – Қазіргі еліміздің газет-журналдары, теле-радиолары тілге байланысты көтеріп жүрген мәселелері – халқымыздың қажет нәрселерінің бірі. Соның ішінде атап айтсам осы қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" хабары қазір біршама қызмет атқарып жатыр. Осы хабарды пайдалана отырып өзімнің ой-пікірімді білдіре кетсем. Атамыз қазақ айтады ғой «Айтылмаған ой жетім, тындалмаған сөз жетім» дегендей.
Бейбіт Исхан	▶			– Осы реттерде осы тыңдарман қауыммен өз ойымды бөлісе кеткім келеді. Жалпы қазіргі халық тілінде жәнегі мен айтып өткен мақалдың "Айтылмаған сөз жетім..." деген нұсқасы қолданып айтылып жүр. Менің ойымша, осы нұсқа дұрыс емес секілді. Оның дұрыс нұсқасы «Айтылмаған ой жетім, тыңдалмаған сөз жетім» болу керек. Себебі, сөз болған соң-ақ, ол – айтылған нәрсе ғой. Менің ойымша «Айтылмаған ой жетім, тыңдалмаған сөз жетім» деген нұсқасы дұрыс болуы керек секілді. Енді осы мүмкіншілігімді пайдалана отырып, қазіргі қазақ тілі мәдениеті мен стилистикасына қатысты өзімнің біраз ой-пікірлерімді білдіре кетсем деп едім. Мәселен, қазір біздің жазба тілімізде өзімен-өзі қалайда болсын оны ақын-жазушылар, мақала жазатын журналистер сұрыптап, өз пікірлерін жазар кезде мұқият қарап, жөндеп айтуларына, жазуларына болады. «Айтылған сөз – атылған оқпен тең» дегендей, жалпы сөйлеу тіліміздегі бір нәрсеге байланысты айтқан пікірімізді қайтадан жөндеп, қайтадан айтып жату мүмкіншілігі бола бермейді. Сондықтан әсіресе, осы сөйлеу тілімізде көптеген қателік кетіп жатады.
Бейбіт Исхан	▶			– Оның себебі, менің ойымша, әріде жатыр. Осы дәрігерлер қауымы айтқандай-ақ, біз аурудың себебімен емес, салдарымен күресіп жүргендей жағдай кешіп жатырмыз. Мына сөзді былай айту керек, мына мақалды былай айту керек, бұл сөз былай жазылады, мына мақал былай жазылады дегеннен, жеке-жеке нұсқау бергеннен, олардың жеке сөздерін, жеке сөз қолданыстарын, сөйлемдерін түзегеннен еш нәтиже шықпайды. Әрине, бар ғой, басшылық, бірақ та түбегейлі нәтижеге жалпы халықтың сөйлеу мәдениетінің деңгейінің көтерілуіне жетуіміз, әй, күмәнді болар... Осыған байланысты менің ойымша, қазір біз кез-келген адамды дұрыс сөйлеуге, қазақ тілінің сөйлеу мәдениетін игеруге тәрбиелейтін әке-шешесі болсын, мектептегі мұғалімі болсын, бірге жүрген жолдас-жоралары, қоршаған ортасы болсын, мектеп бітіргеннен кейінгі жоғары оқу орнындағы ұстаздары болсын, бір адамның қалыптасуына тәрбие береді ғой.
Бейбіт Исхан	▶			– Бірақ орыстар айтқандай-ақ, тұйықталған шеңбер секілді болып отыр. Әйтеуір бір жерінен басталып, бір жерінен нақты тіл мәдениетін көтеруге тәрбие берілу керек секілді. Мәселен, баланы кішкентай кезінен бастап дұрыс сөйлеуге тәрбиелейтін әке-шешенің өзі сөздерді дұрыс қолданбай тұрса, сөйлеген сөйлемі дұрыс болмайтын болса, ал мектептегі мұғалімнің өзі де балаға жөн-жоба көрсетіп, былай айту керек, былай сөйлеу керек, мына сөйлемің дұрыс болмады деп нұсқау беріп жатпаса, ол бала мектепті бітіргеннен кейін ЖОО-ға барғанда да қалай сөйлеп жүргендігін білмесе, қате сөйлеп жүргендігін түсінбесе, ол да ертең өзінің баласын солай тәрбиелейді. Сонымен бұл өзі, менің ойымша, тұйықталған шеңбер секілді болып тұр. Осының бірден бір үзілетін жері – мектеп. Ал мектептен басталуы үшін, мектепке ертеңгі мұғалім болып баратын ЖОО студенттері сөйлеу тілін, тіл мәдениетін жақсы игеріп шығулары керек.
Бейбіт Исхан	▶			– Мен бұл жерде айтайын дегенім, қазақ тілі мен қазақ әдебиетінің мұғалімдері ғана емес, жалпы мектеп мұғалімдерін тәрбиелейтін басқа да факультеттерде де осы қолға алуға тиіс секілді. Әрине, оларға да қосымша пән ретінде қазақ тілінің мәдениеті немесе стилистика курсын енгізудің қажеті жоқ шығар, бірақ ертең сол ЖОО-ға түсетіндер мектеп қабырғасынан шығатындығы белгілі. Сондықтан, әсіресе, филология факультетінде оқитындар міндетті түрде қазақ тілінің мәдениеті мен стилистикасын оқиды. Сол кезде осы пәнді жете игеріп шықса, олар мектепке барғанда өздерінің шәкірттерін дұрыс сөйлеуге, тіл мәдениетіне тәрбиелей бастайды. Содан кейін барып олар ЖОО-ға барғанда өз пәндері бойынша білім алып шығып, ертең олар да өзінің шәкірттерін дұрыс сөйлеуге тәрбиелеуі мүмкін деген ойдамын.
Бейбіт Исхан	▶			– Енді, біздің қоғамда мынандай ой қалыптасқан дұрыс сөйлеуге, дұрыс жазуға, тіл мәдениетіне қазақ тілі мен қазақ әдебиетінің мұғалімі тәрбиелейді деген. Жоқ, менің ойымша, бұған бүкіл пәннің мұғалімдері атсалысулары керек. Себебі физика пәні болсын, химия пәні болсын, мұғалім өзінің шәкірттеріне бүкіл пәннің ереже-қағидаларын басқа да жүру процесстерін, химиялық реакцияларды оқушыларға түсіндіреді ғой, сол кезде ол өз ойын оқушыларға айқын да түсінікті етіп жеткізіп жатса, ол өзінің шәкірттерін дұрыс сөйлеуге тәрбиелегені. Енді ертеңінде сабақ сұрау кезінде ол оқушыларынан сол өзі айтқанын, оқулықтан берген тапсырмаларын сұрайды. Сонда оқушы қалайынан сөйлеп, өз ойын жеткізіп жатқандығын, физикаң болсын, химияң болсын, басқа пәннің мұғалімдері қадағалауға міндетті.
Бейбіт Исхан	▶			– Олар да «Сен, әй, ойыңды дұрыс жеткізбедің, сөйлеміңді дұрыс құрмадың, мына сөзің орынсыз болды, басқа сөз, басқаша айт, ойыңды неге жүйелеп жеткізбейсің, асықпа, бір сөзіңді қайталай берме, бір ойыңды қайта-қайта ежіктей берме, дұрыстап айт, былай айт, алай айт, мына бәленбай жақсы айтты, сол секілді айт, мынаны үлгі тұтыңдар, сөйлеу мәдениетін игеріңдер, қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен сендерді не үйретпей ме, айтпай ма, мына сөздің айтылуы былай ғой» дегендей басқа пәннің де мұғалімдері оқушыларды сөйлеу тіліне, жалпы тіл мәдениетіне үйретуге, тәрбиелеуге міндетті деп ойлаймын. Сонда ғана біздің ісімізден бір нәрсе шығатын секілді. Сонымен қатар, тағы бір айта кететін нәрсе – қазақ мектептерінде қазақ тілінің мәдениеті мен стилистикасына аса көңіл бөлінбейді.
Бейбіт Исхан	▶			– Арнайы сағаттар бар, шамалы, бірақ соның өзінде де тілдің осы мәселесі оқытылмай, айтылмай, басқа теориялық мәселелер ғана айтылып кететін секілді. Бір ғана мысал, негізгі сөйлеу мәдениетіне үйрететін, соның ішінде фонетиканың орфоэпия ережелері тек ереже қағида ретінде оқытылады да, ал оның ертең іс жүзінде пайдаланылуы, осыны қолданылуы айтылмай жатады. Мысалы, жалпы қазақ тілінің сөздері бір-бірімен тіркескен кездегі ілгерінді-кейінді, тоғыспалы ықпалдар бар екендігі, қазақ тілінде дауысты дыбыстар үндесіп келетіндігі, тағы басқа мәселелер ереже-қағида ретінде қолданылғанымен, ал іс жүзінде соны пайдалану жағы бізде айтылмай жатады. ЖОО-ға келген студенттердің өзі, мысалы өмір, өлең, күдік, тағы басқа сөздерге екінші буындағы қысаң дауысты дыбыстардың еріндік дауысты дыбыстар болып, айтқан кезде өмүр, өлөң, күдүк т.б. сөздердегі екінші буындағы қысаң дауысты дыбыстардың еріндік дауысты дыбыс болып, айтқан кезде оқыған кезде айтылатындығын ең алғаш рет естігендей, айдан түскендей боп, таңғалып отырады.
Бейбіт Исхан	▶			– Бұдан да басқа емтихан тапсырғандағы ілгерінді-кейінді ықпал заңдылықтары, әсіресе, осы сөйлеу тіліне қатысты екендігі мәлім. Ал осы жай ережені жаттап алғандығымен, өмірде қолдана бермейді. Мысалы, он бір деп жазылғанымен, ал оның айтылуы ом бір екендігін, олар ереже қағиданы білсе де өмірде солай қолдана бермейді. Сол секілді «жаңқалтамда бар» десек бір затты, «жаңқалтам» ал осы сөзде олар қалай жазылды, сол қалпында айтып, «менің жан қалтамда бар» деп айтады. Сонымен қатар, әсіресе, осы жалпы дәстүрге сіңіп кеткендігі ме екен, мысалы мына сөзде «әй, сен бері кел! бері кел!» деп. Ал негізі оның айтылуы «бері гел» екендігі өзінен-өзі түсінікті. Сол секілді «шекара» деп жазылғанымен, «шегара» деп айтылатындығы, ол – қазақ тілінің айтылу заңдылығы.
Бейбіт Исхан	▶			– Ал осы айтылу заңдылығы жаңағы фонетика курсының ілгерінді-кейінді, тоғыспалы ықпалдарда заң, ереже ретінде айтылғандығымен, ал осы іс жүзінде біздің өмірімізде қолданыла бермейді. Кім білсін бұл енді, әрине, ол менің ойымша осы орфоэпия заңдылықтарын біз дұрыс оқытып-үйретпеуден шығып жатқан секілді. Ал енді сөздерді дұрыс қолданбау, сөздерді бір-бірімен дұрыс тіркестірмеу, сөйлемді дұрыс құра алмау, сөйлемдерді өзінің айтам деген ойына қатысты сөйлемдерді бір-бірімен байланыстыру, ойды жүйелі жеткізу өзінен-өзі білімінің, дүниетанымға байланысты екендігі түсінікті. Енді қорыта келгенде, осы мәселеге байланысты көптеген дүниелер бар. Мәселен, сөзді дұрыс айту, сөз бен сөзді дұрыс тіркестіру, сөйлемді құруға байланысты кезінде академик-жазушы Ғабит Мүсіреповтің айтып кеткен бір сөзі бар еді: «Біздің ойымызша, кез-келген сөзді тіркестіре берсек әйтеуір ойымызды жеткізуге болатын секілді болып көрінеді. Ал сол ұлы Ғабең айтып кеткен еді. Сөз бен сөз бір-бірімен тіркескен кезде тек қана бір-біріне нұрын ғана түсіріп қана қоймайды, көлеңкесін де түсіріп тұруы мүмкін» деген. Сондықтан кейбір сөздер мен сөздердің бір бірімен тіркесуі мүмкін емес жағдай да болады. Ал егер тіркессе де екінші сөзбен байланысқан кезде ол басқаша жетелеуі мүмкін. Мәселен
Бейбіт Исхан	▶			– Сондықтан кейбір сөздер мен сөздердің бір бірімен тіркесуі мүмкін емес жағдай да болады. Ал егер тіркессе де екінші сөзбен байланысқан кезде ол басқаша жетелеуі мүмкін. Мәселен, кеше ғана «Парасат» журналының 2002 жылғы №4 санын қолыма алсам, бұрынғы оқыған мақаламды қызығып қайтадан көз жүгіртсем, алғашқы оқығанда көрмеген бір қателікті байқап қалдым: «Мұны естіген Жұмекен күлмек түгілі, езуін де жимай, Асқарға қарап бедіреп отыр екен». Осында бір қарағанда ешқандай қателік жоқ секілді. Ал өзі күлмеген адам, езуін жимай отырған дегенді қалай түсінуге болады. Бұл жерде күлмек түгілі, езу де тартпай да отыр деп қолданылу керек еді. Осы секілді сөз бен сөздің дұрыс тіркеспеуі, тіркес сөздердің бір-бірімен дұрыс байланыспауы бізді көптеген қателіктерге ұрындырып жатыр. Бұл мәселе өзінше бөлек әңгіменің тақырыбы деп ойлаймын.
Бейбіт Исхан	▶			– Мінеки, біз кемшіліктің салдарымен күресіп-ақ келеміз. Ана сөз олай айтылады, мына сөз былай айтылады немесе жазылады депәңгімелеп келе жатқанымызға да біршама болды. Ендігі міндет – тіл мәдениетіндегі олқылықтардың салдарын емес, себебін іздеуіміз керек. Оған байланысты қорытындылар шығарылып, шаралар қабылдануы тиіс. – Осымен қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» айдарымен берілетін хабарын аяқтаймыз. Хабарда Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті, қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, доцент БЕЙБІТ ИСХАН тіл мәдениетіндегі кейбір кемшіліктерді болдырмаудың жолдары жөнінде әңгімеледі. Хабарды әзірлеген журналист – Оңғар Құралов. Ал таспамен жұмыс істеген – Салтанат Әбжанова. Әуе толқынында амандықпен кездескенше, сау болыңыздар!
Бейбіт Исхан	▶			18. – Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. Әуе толқынында қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" хабары. – Тіл мәдениетінің көкейкесті мәселелері көп-ақ. Жаппай үрдіске айналып кеткен кейбір сөздер мен сөз тіркестері туралы әңгіме болар. Микрофон алдында – Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетінің қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, доцент БЕЙБІТ ИСХАН. – Қателеспесем, осы Карл Маркс болар, «Ойы айқынның – сөзі айқын» деп айтыпты. Соған қарағанда ой айқын болу үшін адамның білімі, дүниетанымы жалпы кең болу керек секілді. Сонда ғана ол өзінің ойын жүйелі, жатық айтып бере алады деп ойлаймын. Мәселен, қазіргі біздің қоғамның жастары кітап оқудан қалды, газет-журнал қарамайды, көретіндері – теледидардан соғыс, «боэвик» дейміз бе, сол секілді одан қалса, шетелдік концерт, өзіміздің концерттерді көрер, ол қандай тіл мәдениетіне тәрбиелеуі мүмкін. Бұның себебі тағы да әрі де жатыр. Анау алғаш осы нарықтық экономикаға көшетін кезде, халқымыз дағдарып қалды. Және өткендегі Совет уақытында жазылған шығармалардың көпшілігі «өтірік екен, нашар екен, жаман екен» деген көзқарас қалыптасты.
Бейбіт Исхан	▶			– Әркім өзінің жеке басының тірлігімен айналысып кетті, сөйтіп жүрген кезде біз қалыптасқан дәстүрден, дағдыдан айрылып қалдық. Қазіргі енді сол бұрын кітап оқитын, көркем әдебиетті оқитын халық қазір енді, әй, ілуде біреулер ғана оқымаса, көпшілігі оқымайтын жағдайға көшті. Ал оқып жүргендер – кәдімгі өзі қалыптасқан, оқу мәдениеті қалыптасқан, өзінің білімін көтергісі, дүниетанымын кеңейткісі келетін адамдар. Ал көпшілігі, бұрын кітап оқыған адамдардың өзі "қазір, әй, көп болды көркем әдебиетті оқымаймын, әй, соның не керек, оқудың қажеті жоқ",– деген ойда жүр. Ал енді кітап оқымаған, газет-журнал қарамаған адамның сөйлеу мәдениеті қалай қалыптасуы мүмкін, мүмкін емес деп ойлаймын. Сондықтан халықты қайтадан кітап оқуға, әсіресе, көркем әдебиетті оқуға тәрбиелеу қажет секілді. Оның өзі де менің ойымша, мектептен қалыптасады.
Бейбіт Исхан	▶			– Ал енді осы көркем әдебиет арқылы тіл мәдениетін көтеруге болады деп жатырмыз. Ал менің ойымша, осы көркем әдебиеттің өзінде де қазір біраз кемшіліктер кетіп жатқан секілді. Себебі, қазір көптеген баспаларда корректорлар, түзетіп, өңдейтін, орфографиялық жақтарын қарастыратын, басқа да кемшіліктерін түзететін адамдар жоқ. Көпшілігі корректор деген ол неге керек деген ойға дейін барған. Автордың өзі немесе шығарушы редактордың өзі көзі шалған нәрселерді түзесе түзейді, түземесе түземейді, сол қалпында кете береді. Сонымен енді дұрыс қолданылмаған, тіпті орфографиялық қателікпен, тіпті жергілікті тіл ерекшеліктері, архаизмдер, жалпы халыққа түсініксіз сөздер қазір көркем әдебиетте өріп жүр. Анау заманда осы тіл мәдениетіне байланысты көп мәселе көтерген, біраз еңбектер жазған профессор Мәулен Балақаев айтып кеткен еді. Ол енді кісі: «Жергілікті тіл ерекшелігі болсын, кәсіби сөздер болсын, жалпы халыққа түсініксіз сөздер ол автордың, кейіпкердің, не болмаса бір жердің тіл ерекшелігін, колоритін көрсету мақсатында қолдануға болады, ал авторлық монолог та жалпы ол әдеби тілмен баяндалуға тиіс», – деген еді.
Бейбіт Исхан	▶			– Осыған байланысты академик-жазушымыз Мұхтар Әуезовтің бір әңгімесін талдап, сондағы жергілікті керісінше Оңтүстік Қазақстандағы тіл ерекшеліктерінің кейіпкерінің тілін көрсету, соны сомдау мақсатында өте орынды қолданған деп айтқан еді. Ал бізде қазір қалай болып жүр? Әркім өзінше әдеби тілді жақсы меңгергендей-ақ, не болмаса өзінің бала кезден естіп, жергілікті өзі өскен жердегі тілді әдеби тіл деп ойлай ма екен, қалай болса, солайынан қолдана береді. Осы жуырда ғана бір танымал журналисттің мақаласынан «Біздің тілшілер асай-мүсейін арқалап дер мезгілде жетті», – деп жазған. «Асай-мүсей» деген бұл не деген сөз екен деп таңқалып, сөнен кейін мүмкін бұл жергілікті тіл ерекшелігі шығар деген оймен сол өңірдің ауылдас жігіттерінен сұрасам, «асай-мүсей» деген Батыс Қазақстанда құрал-жабдық дегенді білдіреді екен. Ал бұны ендіқалай енді осыны жергілікті тіл ерекшелігін қолданды, бүкіл халық біледі деген ойда болғаны ғой сонда. Ал яғни бұл әдеби тілді меңгермегендігін көрсетіп алғандығы.
Бейбіт Исхан	▶			– Сонымен қатар менің өзімде де осындай қолданыс болды. Ол енді кейде жергілікті тіл ерекшелігі өзім бала кезден естіп өскен соң, бүкіл халыққа танымал, түсінікті секілді көрінетіні рас. Ал осыны түзейтін кім? Жәнегі баспада корректорлар мен редакторлар. Менің бір баспаға ұсынылған мақаламның ішінде «Бұл нәрсенің тағаны ертеректе қаланған», – деп жазған екенмін. Ал сол жердегі тілші: – Бейбіт, мына «таған» деген – не сөз? – деді. – Е, "таған" деген – "таған", "фундамент" емес пе? – дедім. – Ә, жоқ «фундамент» дегенді әдеби тілде «іргетас» дейді ғой, – деді. ...Е, расында да «іргетас» дейді екен-ау. «Таған» деген мүмкін жалпы халыққа түсініксіз сөз шығар деген ойда қалдым.
Бейбіт Исхан	▶			– Сонда бұдан айтайын дегенім, әрине, қалай да болсын газет-журналдардың корректорлық штат, әсіресе, көркем әдебиет шығаратын баспаларда корректорлық штат міндетті түрде керек. Ал енді корректорлар жоғары білімі бар, филолог болуға тиіс-ау деп ойлаймын. Ал бұрын өзі солай болды-ау деп ойлаймында. Бұрынғы енді бала болдық, жас болдық, мүмкін аңғармаған да шығармыз, Кеңес дәуіріндегі кітаптардан осындай өрескел қателерді онша байқай қоймайтынбыз. Енді бір осы бір тіл мәдениетіне, біздің сөйлеу мәдениетімізге әсер етіп жатқаны орыс тілі екендігі рас. Қазір орысша тәрбиеленген, орысша мектеп бітіргендер, содан кейін артынан орыс тіліне қатты бауыр басып кеткендер, осы орыс тілін араластырып, сөйлейтінді шығарды. Не болмаса орыс тілінен калькалап дейміз бе, тура аударылып соны қолданады. Ол енді Кеңес дәуірінен бері бар болатын. Ал қазір сол осы әлі арылмай келе жатқан бір ауруымыз-ау деп есептеймін мен. Мысалы, қалай ойлауға болады осы жуырда ғане "Хабардан" болды-ау деймін, футбол ойынын жүргізіп отырған адам «оның доп аяғынан табылды»,–деп қолданды, "ол доп аяғынан табылды". Аяғынан қалай табылуы мүмкін доп? Осындай бұның өзі енді орыс тілінен аударылған термин болар. Сонымен қатар қазір жастардың көпшіліктің аузында жүрген сөз "Ол біздің университеттің студенті болып табылады", "Ол біздің негізі міндеміз болып табылады", "табылады-табылады" деген сөзді енді орыстың "является" деген сөзінің аудармасын жазбаша тілде де, ауызша тілде де жаппай қолдануға көштік. Ал осыны ешкім уақытта қолданады және "ол – біздің университеттің студенттері", "ол–біздің қызметкер", "ол– біздің міндетіміз" осылай қазақ айтады, осылай қолданады да. Осыны да бір ескеріп, тіпті қазір жалпы сөйлеу тілімізден, жазба тілімізден шығарып тастау керек-ау деп ойлаймын.
Бейбіт Исхан	▶			– Ал бұл неге қалыптасты десек, кезінде Карл Маркаспен Лениннің шығармаларын аударған кезде олардың мәтінінде, текстісінде бес сөз бар болса, бес сөзде аударылу керек екен, қазақша аталуы керек екен. Ал орысшаға алған "является" деген сөз бар болса оған сол кездегі аудармашылар "табылады" деген сөзді ойлап тапқан екен. Енді осы дәстүрге айланып бара жатыр. Сондай-ақ осы орысша сөйлейтіндердің, орысша сөйлеп, ойын білдіріп, соған бауыр басып кеткендерден жұққан ауру болар. Қазіргі жастардың тілінде көшеде келе жатып «Абая көшесіне қалай баруға болады?», «Келесі аялдама Сәтбаева ма?» деп, орыстың әлгі "родительный падеж" дейміз ғой сонған қазақтың қосымшасын қосып сөйлейтін әдет тауып алған. Енді, әрине, кімге болса да түсінікті «Келесі аялдама Абай көшесі ме?», «Сейфуллин көшесіне қалай баруға болады?», «Келесі аялдама Сәтбаев па?» болу керек екендігі кімге болса да түсінікті. Және бір айтып кеткенде жеке-жеке сөздердің қолданылуында да кетіп жататын қателіктер көп қой. Сонымен қатар, сөз тіркестерін дұрыс қолданбай жатамыз. Әсіресе, көп аңғарамын жоғары қызметтегі тіпті министрлердің аузынан шығып кетіп жатады, мысалы, «жоғарғы медициналық оқу орнында оқиды", "бұл –жоғарғы техникалық оқу орнын дайындайтын маман» дегендей шығып жатады.
Бейбіт Исхан	▶			– Осы сөздегі "жоғары" сөзі дұрыс қолданылмай тұр ғой, енді ол "жоғарғы" ма "жоғары" ма, екі варианты, екі нұсқасы жүр, дұрысы – «медициналық жоғары оқу орнында оқиды», «техникалық жоғары оқу орнының студенті» деген секілді қолданылу керек еді ғой. Солай қолданылған керек те ғой, әрине. Осы секілді сөздерді дұрыс қолданбау, сөздерді дұрыс тіркестірмеу медицина саласында да өріп жүр. Ол енді медицина кызметкерлері, солардың оқытушы профессорлары, көпшілігі енді мектепті қазақша бітірсе де, ЖОО-ын орысша бітірді, сонан орысша еңбектерін жазды, көп жыл орысша сабақ берді, сондықтан қалыптасқандықтары болар. Кейбір сөздерді аударған кезде жәнегіндей сөз, сөйлемнің мүшелерін өз орнында қолданылмайды. Мысалы «Жедел жүрек ақауы» дейді. Бұның орысшасы «Острая сердечная недостаточность». Мұның қазақшасы, әрине, «жүректің жедел кемістігі», «ақауы» десек те болады дегендей, сонан кейін «өкпенің жедел қабынуы» болу керек қой, бұл жерде «жедел» деген сөз жүректің алдына шығып кетіп, тағы «жедел жүрек», «жедел өкпе» дегендей өкпенің қандай екендігін білдіретін мағынада қолданылып кетіп отыр. Бұндай дұрыс тіркеспеуінен қалыптасқан қателіктер қазір тілімізде, әрине, өріп жүр.
Бейбіт Исхан	▶			– Сонымен қатар, мақал-мәтелдер, қанатты сөздер, тұрақты сөз тіркестер көне заманнан келе жатқан тіліміздің байлығы болып табылатыны бәрімізге ақиқат. Осы мақал-мәтелдерді бұзып айтатын, не болмаса ондағы сөздерді басқа сөздермен алмастырып айтудан кетіп жатқан қателіктер де тілімізге зиян келтіріп жүр. Қазіргі тіліміздің байлығы болып саналатын мақал-мәтелдер, қанатты сөздер, тұрақты сөз тіркестерін бұзып, не болмаса ондағы сөздерді басқа сөздермен алмастырып айтсақ, талай нәрсені жоғалтатынымыз, әрине, барлығымызға ақиқат. Енді осы мәселеге байланысты осы маусым айының 13-індегі жарық көрген қазақ әдебиетінде арнайы мақала жазған болатынмын. Сондықтан оны қайталап айтып жатпай-ақ қояйын. Енді ойымды қорытындылай келе айтатыным, атақты шешеніміз, биіміз – Төле бидің айтқаны болар, «Дүниеде не қиын дейді, шаршы топтың алдына шығып сөйлеген қиын» дейді.
Бейбіт Исхан	▶			– Мен өзім басым, міне, осы қалың тыңдарманға сөйлеу мәдениеті, ойды дұрыс жеткізу, дұрыс баяндау, жатық жеткізу туралы айта отырып, қателіктер жіберіп жатуым мүмкін. Ал енді осының көпшілікке шығып, көп алдында сөйлеуге тәрбиелейтін орын – мектеп, мектеп мұғалімдері, тек қана қазақ тілі мен қазақ әдебиетінің мұғалімдері емес, барлық пәннің мұғалімдері. 25 оқушының алдына шығып, өздерінің бірге ойнап, бірге күліп жүрген достары сабақ айтқан кезде, ойын, пікірін дұрыс жеткізуге, дұрыс айтуға тәрбиеленсе, онда біздің қазіргі сөзіміз де есейгенде, ересек болғанда, ойын дұрыс жеткізу мәдениеті қалыптасады-ау деп ойлаймын! Міне, сол кезде, сол мектеп қабырғасынан бастап, ойды дұрыс жеткізу, дұрыс баяндау, жатқа айту, пікірін білдіру, өзіндік пікірін айту деген қалыптасатын шығар. Әрине, басқа да көптеген жақтары бары рас. Әсіресе, қазақ тілі пәні арқылы оқытылатын айтылым заңдылықтары, яғни орфоэфия заңдылықтарын дұрыс игеру, стилистика пәні арқылы сөздерді дұрыс қолдану, дұрыс пайдалану, сөйлемдерді дұрыс құру, әдеби тілге қатыссыз мәселелерде пайдаланбау деген мәселелерде де оқу, үйрену кімге болсын қажет.
Бейбіт Исхан	▶			– Осымен Қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» айдарымен берілген хабарын аяқтаймыз. Хабарда Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті, қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, доцент БЕЙБІТ ИСХАН тіл мәдениетінің кейбір өзекті тұстары жөнінде ой толғады. Хабарды әзірлеген журналист – Оңғар Құралов. Ал таспамен жұмыс істеген – Салтанат Әбжанова. Әуе толқынында келесі кездескенше, аман болайық! 2002 жыл.
Бекжан Тұрыс	▶	↑^уоның себебі ^йенді → / мен ^йенді / ^уойлаймын / ^уосы / ^йекран арқылы мен / халыққа / ақылбай ақ̊сақал іретінде→ танылып қалдым↓///	↑^уонұң себ̊еб̊і ^йенді →/ мен ^йенді ^уойлаймын /^уосұ / экран арқылы мен / халыққа / ақылб̊ай ақ̊сақал ^іретінде → / тан^ылып ͡ қалдым↓///	Оның себебі енді, мен, енді, ойлаймын, осы экран арқылы мен халыққа Ақылбай ақсақал ретінде танылып қалдым.
Бекжан Тұрыс	▶	↑^уөйткені / мен сомдаған ^ірөлдерді → / жаңағы сіз айтып ^уотырған біржанды да → / болмаса шәкәрімді ^уоны / театрды→ / ^уөнерді сү^йетін қауым ғана / сол / театр әлемінде жүрген адамдар ғана білуі мүмкін↓/// ↑ал жалпы қазақ → // мені ақылбай ретінде таныды ғой↓///	↑^уөйткөнү / мен сомдаған ^ірөлдөрдү / жаңағы сіз айтып ^уотұрғам ͡ біржанды ͡ да → / болмаса шәкәрімді ^уонұ / театрды / ^уөнөрдү сүйөтүң ͡ ғауұмғана→ / сол / театр әлемінде жүргөн адамдар ͡ ғана ͡ б̊ілүуү мүмкүн↓/// ↑ал жалпы ͡ ғазақ // мені / ақылб̊ай ^іретінде таныды ͡ ғой↓///	Өйткені мен сомдаған рөлдерді, жаңағы сіз айтып отырған Біржанды да, болмаса Шәкәрімді, оны театрды, өнерді сүйетін қауым ғана, сол театр әлемінде жүрген адамдар ғана білуі, мүмкін. Ал жалпы қазақ мені Ақылбай ретінде таныды ғой.
Бекжан Тұрыс	▶	↑ауылдан көрген ^йелден көрген / жоқ әлде уқыған /→ қалай ^уосы ^уобразға // ы: ^уосы ^уобразбенен →/ бекжан біртұтас болып кетті↑/// ↑^йенді / білмеймін →/ мен ^йенді ^уол ^уобразбен біртұтас болып кеттім деп айта алмаймын↓///	↑ауұлдаң ͡ гөргөн ^йелдең ͡ гөргөн / жоғ ͡ әлде ^уоқұған → / қалай ^уосұ ^уоб̊разға // ^уосұ ^уоб̊разб̊енен / бекжан / біртұтас ͡ полұп ͡ кетті↑/// ^йенді / білмеймін / мен ^йенді ^уол ^уоб̊разб̊ем ͡ біртұтас ͡ полұп кеттім деб̊ ͡ айт'алмаймын ↓///	Ж: Ауылдан көрген, елден көрген, жоқ әлде оқыған, қалай осы образға, ы-ы-ы осы образбенен Бекжан біртұтас болып кетті? Б. Тұрыс: Енді, білмеймін, мен, енді, ол образбен біртұтас болып кеттім деп айта алмаймын.
Бекжан Тұрыс	▶	↑мүмкүн / мүмкүн↓/// ↑^йенді біз / кезінде сол →// қазақтың қасійетті қара шалдарын көріп ^уөстүк↓/// ↑сол кісілердің қолына сұу құйып ^уөстүк↓// сол күсүлердің / бір ауыз батасыменен ^уөстік↓/// ↑^уөй / айналайын ^уөркенің ^уөссүн →/ ^уөнөрлү бол↓/// ↑қәзір ^йенді / мен көп жерде бұлай айта берсем / қайталау болұуы да мүмкүн / мен бұрұндары да айтатынмын→/ ^уосы бір исраыйл ағамыздың әдемі ^уөлеңін ^уөзіме меншіктеп алғам↓/// ↑ақ̊сақалға зәрүумін / ақ̊сақалға / ақ сақалы ұқ̊сайтұн ақ̊ша қарға↓/// ↑бұлбұл ұшты бұл күнү көзүмнен / ақ сапарға аттанған жақ̊сы адамдар / деп↓/// ↑сақал түгүл мұрты жоқ қарттарымның / алдарыңда келмейді ақтарылғым↓/// ↑солар үшін кейде мен бата беріп →/ солар үшін кейде мен атқа міндім деп →/ сол кісілердің ірөлін / атқарып жүрген жайымыз бар↓///	↑мүмкүн / мүмкүн↓/// ↑^йенді ͡ б̊із / кезінде сол →// қазақтың ͡ ғасійетті / қарашалдарың ͡ гөрүп ^уөстүк↓/// ↑солгісілердің / қолұна сұу ͡ ғұйұп ^уөстүк →/ солгісілердің / бірауұз ͡ б̊атасыменен ^уөстүк↓/// ↑ ^уөй / айналайын ^уөркөнүң ^уөссүн →/ ^уөнөрлү ͡ б̊ол↓/// ↑қәзір ^йенді / мең ͡ гөб̊ жерде ͡ б̊ұлай айта ͡ б̊ерсем / қайталау ͡ б̊олұуұ ͡ да мүмкүн / мем ͡ бұрұндары ͡ д'айтатыммын →// ^уосұ ͡ б̊ір ійсрайыл ағамыздың әдемі ^уөлөңүн ^уөзүмө меншіктеб̊ ͡ алғам↓/// ↑ақ̊сақалға зәрүумүн / ақ̊сақалға / ақ̊сақалы ͡ ұқ ̊сайтын ͡ ақ̊шағарға↓/// ↑бұлб̊ұл ұштұ ͡ б̊ұлгүнү ͡ гөзүмнөн / ақ̊сапарға / аттаңған жақ̊с'адамдар / деп↓/// ↑сақал түгүл мұртұ жоқ қарттарымның / алдарыңда ͡ гелмейді / ақтарылғым↓/// ↑солар үшүң ͡ гейде мем ͡ бата ͡ б̊еріп →/ солар үшүң ͡ гейде мен атқа міндім ͡ деп →/ солгісілердің ^ірөлүн атқарыб̊ ͡ жүргөн / жайымыз ͡ б̊ар↓///	Мүмкін, мүмкін. Енді, біз кезінде сол қазақтың қасиетті қара шалдарын көріп өстік. Сол кісілердің қолына су құйып өстік, сол кісілердің бір ауыз батасыменен өстік: "Өй, айналайын, өркенің өссін, өнерлі бол". Қазір, енді, мен көп жерде бұлай айта берсем, қайталау болуы да мүмкін, мен бұрындары да айтатынмын, осы бір Исраил ағамыздың әдемі өлеңін өзіме меншіктеп алғам. "Ақсақалға зәрумін, ақсақалға, Ақ сақалы ұқсайтын ақша қарға. Бұлбұл ұшты бұл күні көзімнен, Ақ сапарға аттанған жақсы адамдар" деп. "Сақал түгіл мұрты жоқ қарттарымның, Алдарыңда келмейді ақтарылғым. Солар үшін кейде мен бата беріп, Солар үшін кейде мен атқа міндім" деп сол кісілердің рөлін атқарып жүрген жайымыз бар.
Бекжан Тұрыс	▶	↑исраил ағамызға дейік↓/// ↑қәзір айтады ғой →/ сен ^уөзі шал болайын деп̊сің деп↓/// ↑шал болудың ^уөзінің бір салмағы үлкен / аға↓/// ↑шал бола аламай жүрген қаншама адам бар↓// қарыйа мен ақ̊сақалды қойғанның ^уөзінде↓/// ↑біз / ^йенді / кезінде / біз көзін көргөн сол / қасійетті қара шалдар →/ қәзір мына қамшыны көріп ^уотырмын / сол кісілердің қамшысыменен ^уөскенбіз↓/// ↑кішкентай бір тентектігімізді көрген кезде →// сол қамшыменен арқамызға ^уосып жібеіретін↓/// ↑ылғи ^уөзім де айтып жүрмін ғой →// тентегін тезге / тентірегенін жөнге салған / қазыналы қарттарым бар ^йеді деп↓/// ↑тентегіне тек дей алмай / ійтіне кет дей алмаған / ^уол кезде қарыйа болмайтын↓/// ↑^уол кездің / шынында да /→ қарттары әр нәрсені түсүндүріп / ұғұндұрып ^уотыратын↓/// ↑мен сол кісілердің / ^йетегінде жармасып ^уөстім↓/// ↑тіпті / біз әлгі үйге / діній мейрам ғой ^йенді →// айт кезінде ақ̊сақалдар келед →// болмаса соғымбасын берген кезде →// сол кісілердің қолына су құйұуға асығатынбыз →/ бата алу үшін↓///	↑ійсрайыл ағамызға дейік↓/// ↑қәзір айтадығой →/ сен ^уөзү шал ͡ б̊олайын деп̊сің деп↓/// ↑шал болұудұң ^уөзүнүң бір салмағ'үлкөн / аға↓/// ↑шал бол'алалмай жүргөң ͡ ғаншам'адам ͡ бар↓/// ↑қарыйа мен ақ̊сақалды қойғанның ^уөзүндө↓/// ↑біз /^йенді / кезінде / біз / көзүң⁀гөргөн сол / қәсійетті ͡ ғара шалдар →/ қәзір мына⁀ғамшыны⁀гөрүп ^уотұрмұн / солгісілердің⁀ғамшысыменен ^уөскөмбүз↓/// ↑кішкентай ͡ б̊ір тентектігімізді⁀гөргөң⁀гезде / сол ͡ ғамшыменен арқамызға ^уосұб̊ ͡ жіб̊еретін↓/// ↑ылғый ^уөзүм⁀д'айтып жүрмүңғой / тентегін тезге / тентірегенін жөңгө салған / қазыналы қарттарым бар ^йеді⁀деп↓/// ↑тентегіне тек ͡ дей ͡ алмай / ійтіне⁀гет ͡ дей ͡ алмаған / ^уолгезде қарыйа ͡ б̊олмайтын↓/// ↑^уолгездің / шынында ͡ да →/ қарттары / әрнәрсені түсүндүріп / ұғұндұрып ^уотұратын↓/// ↑мен солгісілердің / ^йетегінде жармасып ^уөстүм↓/// ↑тіпті / біз әлг'үйгө / діній мейрамғой ^йенді →/ айт кезінде / ақ̊сақалдар⁀геледі →// болмаса соғұмбасым ͡ бергеңгезде / солгісілердің / қолұна сұу⁀ғұйұуғ'асығатымбыз →/ бат'алұу үшүн↓///	Исраил ағамызға дейік. Қазір айтады ғой, сен өзі шал болайын депсің деп. Шал болудың өзінің бір салмағы үлкен, аға. Шал бола аламай жүрген қаншама адам бар, қария мен ақсақалды қойғанның өзінде. Біз, енді, кезінде біз көзін көрген сол қасиетті қара шалдар қазір мына қамшыны көріп отырмын, сол кісілердің қамшысыменен өскенбіз. Кішкентай бір тентектігімізді көрген кезде сол қамшыменен арқамызға осып жіберетін. Ылғи өзім де айтып жүрмін ғой, тентегін тезге, тентірегенін жөнге салған қазыналы қарттарым бар еді деп. Тентегіне тек дей алмай, итіне кет дей алмаған қария ол кезде қария болмайтын. Ол кездің, шынында да, қарттары әр нәрсені түсіндіріп, ұғындырып отыратын. Мен сол кісілердің етегінде жармасып өстім. Тіпті, біз, әлгі, үйге діни мейрам ғой енді, айт кезінде ақсақалдар келед, болмаса соғымбасын берген кезде, сол кісілердің қолына су құюға асығатынбыз бата алу үшін.
Бекжан Тұрыс	▶	↑сонда соғымбасында ^уотырған кезде / ақ̊сақалдар құр ^уотырмайтын →/ үйдің кішүсү болғаннан гейін / бастағы құлақты кесіп алады →/ соны алдымен үйдің жаңағы кішісіне беретін ^йеді ғой↓/// ↑сонда беріп жатып бізге айтатын→/ мынау / қазақтың ^йең қастерлі тағамы →/ бұны соғым дейді↓/// ↑берекені бекемдеп / бірлік сақтап →/ білік қосұу үшін / ағайынның араздығынан / іреніш наразылығынан ада болып→/ әреке ^йемес→// берекеге ұмтылдыратын қастерлі тағам / түсіндің ба дейтін↓/// ↑екінші ірет біз ^уоны қайталатпайтынбыз →// бірден жаттап алатынбыз↓/// ↑сол ^йенді / сол кездегі қарыйалар мен ылғи сөзімде айтып жүрмін →// бір ауылды ұуыздай ұйытып→// жұрттың жүрегін сүүйген ақ̊сақалдар бар ^йеді↓/// ↑бүгінде бійліктің білегін сүйген →// бійлікке жақын →/ атағы бар / сақалы жоқ →// ақ̊сақалсымақтар көбөйіп кетті / аға↓/// ↑сөздің шындығы сол→/ кейде біз ^уосы шындықтан қашамыз↓///	↑сонда соғұмбасында ^уотұрғаң⁀гезде / ақ̊сақалдар ͡ ғұр ^уотұрмайтын / үйдүң⁀гішісі ͡ б̊олғаннаң⁀гейін / бастағы құлақты⁀гесіб̊⁀алады →/ сон'алдымен үйдүң жаңағы⁀гішісіне ͡ б̊еретін ^йедіғой↓/// ↑сонда / б̊еріб̊ ⁀жатып →/ пізг'айтатын / мынау / қазақтың ^йең⁀ғастерлі тағамы →/ бұнұ соғұм дейді↓/// ↑берекені ͡ б̊екемдеп / бірлік̊ ͡ сақтап →/ білік қосұу ͡ үшүн / ағайынның араздығынан / ^іреніш наразылығынан ада ͡ б̊олұп →/ әреке ^йемес / берекег'ұмтұлдұратын / қәстерлі тағам / түсүндүң⁀бе дейтін↓/// ↑^йекінш'^ірет біз ^уонұ қайталатпайтымбыз →/ бірден жаттаб̊ ͡ алатымбыз↓/// сол ^йенді / солгездегі ͡ ғарыйалар мен ылғый / сөзүмд'айтып жүрмүн →/ бір ауұлдұ ұуұздай ұйұтұп →/ жұрттұң жүрөгүн сүйгөн ақ̊сақалдар⁀б̊ар ^йеді↓/// ↑бүгүндө / б̊ійліктің білегін сүйгөн // бійлікке жақын →/ атағы ͡ б̊ар / сақалы жоқ →// ақ̊сақалсымақтар / көб̊өйүп кетті / аға↓/// ↑сөздүң шындығы сол →/ кейде ͡ б̊із ^уосұ шындықтаң ͡ ғашамыз↓///	Сонда соғымбасында отырған кезде ақсақалдар құр отырмайтын, үйдің кішісі болғаннан кейін бастағы құлақты кесіп алады, соны алдымен үйдің жаңағы кішісіне беретін еді ғой. Сонда беріп жатып, бізге айтатын: "Мынау қазақтың ең қастерлі тағамы, бұны соғым дейді. Берекені бекемдеп, бірлік сақтап, білік қосу үшін, ағайынның араздығынан, реніш наразылығынан ада болып, әреке емес, берекеге ұмтылдыратын қастерлі тағам, түсіндің ба", - дейтін. Екінші рет біз оны қайталатпайтынбыз, бірден жаттап алатынбыз. Сол, енді, сол кездегі қариялар мен ылғи сөзімде айтып жүрмін, бір ауылды уыздай ұйытып, жұрттың жүрегін сүйген ақсақалдар бар еді. Бүгінде биліктің білегін сүйген, билікке жақын, атағы бар, сақалы жоқ ақсақалсымақтар көбейіп кетті, аға. Сөздің шындығы сол, кейде біз осы шындықтан қашамыз.
Бекжан Тұрыс	▶	↑иә / сондықтан біз сол ұлттұқ тәрбійенің түзгүнін босатып алдық↓/// ↑қәзір біз сол балаларымыздың матерыйалдық жағдайын алға шығарып алдық↓/// ↑балаларымыздың дегенімен жүрөтін болдық↓/// ↑кеше ғана ^уосыны →/ ^уөзім ^уотбасымда ^уотырған кезде айттым↓/// ↑^уосы біз ^йертең →// балаларымызға ата-әже бола аламыз ба↑///	↑ійә / сондұқтам ͡ біз / сол ұлттұқ тәрб̊ійенің тізгінім ͡ босатыб̊⁀алдық↓/// ↑қәзір ͡ б̊іс ͡ сол балаларымыздың матерійалдығ ͡ жағдайын алға шығарыб̊⁀aлдық↓/// ↑балаларымыздың дегенімен жүүрөтім ͡ болдұқ↓/// ↑кешеғана ^уосұнұ →/ ^уөзүм ^уотпасымда ^уотұрғаң⁀гезд'айттым ↓/// ↑^уосұ ͡ б̊із ^йертең балаларымызға→/ ат'әже / б̊ол'аламыз ⁀ба↑///	Иә, сондықтан біз сол ұлттық тәрбиенің тізгінін босатып алдық. Қазір біз сол балаларымыздың материалдық жағдайын алға шығарып алдық. Балаларымыздың дегенімен жүретін болдық. Кеше ғана осыны өзім отбасымда отырған кезде айттым. Осы біз ертең балаларымызға ата-әже бола аламыз ба?
Бекжан Тұрыс	▶	↑кешегі анау / сол жаңағы біз айтып утырған ақ̊сақалдарға әлгі ^уөзіміздің балалар / немере болып / солардың қолында ^уөсті↓/// ↑^йетін жеп / сү^йегін беріп қойатын →/ аталарымыз жаңағы біздің әкелерүмүзге↓/// ↑соларды керемет қылып тәрбійелеп ^уөсірді↓/// ↑біз бүгінде / балаларымыз үйлөнгөннен гейін жеке шығарып тастаймыз →/ балалары да солардың қолында ^уөсіп жатады →// сонсоң түптү / ата / әжесіне жоламайтын балалар бар↓/// ↑қазақтың мәденійетінің тамыры тереңде→/ біз әлі соның бәрін аршып алған жоқпыз↓/// біздің білетініміз сол →/ бер жағындағы күнделікті айтып жүрген ахмет / міржақыптар / халел досмағамбетовтер↓///	↑кешег'анау / сол жаңағы / б̊із айтып ^уотұрған ақ̊сақалдарға / әлгі ^уөзүмүздің балалар / немере ͡ б̊олұп→/ солардың / қолұнд'өстү↓/// ↑^йетін жеп / сүйөгүм беріп қойатын →/ аталарымыжжаңағы ͡ б̊іздің әкелерімізге↓/// ↑соларды⁀геремет қылып тәрб̊ійелеп ^уөсүрдү↓/// ↑біз ͡ б̊үгүндө / балаларымыз үйлөңгөннең⁀гейін жеке шығарып тастаймыз→/ балалары⁀да солардың ⁀ғолұнда ^уөсүб̊⁀жатады / сонсоң тіпті / ат'әжесіне жоламайтым балалар⁀бар↓/// ↑қазақтың мәденійетінің тамыры тереңде →/ біз әлі сонұң бәрін аршыб̊ ͡ алған жоқпұз↓/// ↑біздің білетініміс сол / бер жағындағы / күндөлүкт'айтып жүргөн ахмет / міржақыптар / халел досмағамбетовтер↓///	Кешегі анау, сол жаңағы біз айтып атқан ақсақалдарға әлгі өзіміздің балалар немере болып, солардың қолында өсті. Етін жеп, сүйегін беріп қоятын аталарымыз жаңағы біздің әкелерімізге. Соларды керемет қылып тәрбиелеп өсірді. Біз бүгінде балаларымыз үйленгеннен кейін жеке шығарып тастаймыз, балалары да солардың қолында өсіп жатады, сонсоң тіпті ата-әжесіне жоламайтын балалар бар. Қазақтың мәдениетінің тамыры тереңде, біз әлі соның бәрін аршып алған жоқпыз. Біздің білетініміз, сол бер жағындағы күнделікті айтып жүрген Ахмет, Міржақыптар, Халел Досмағамбетовтер.
Бекжан Тұрыс	▶	↑иә / жиырма бес мың интеллійгенсіййа атылған болса / біздің бер жағында білетініміз сол әлі күнге дейін →/ сол бір / жарайды бір ^уотыз шақтысы шығар↓/// ↑қалғаны аршып алынған жоқ қой әлі↓/// ↑^йенді-енді аршып алынып жатыр↓/// ↑сондықтан сол кісілердің айтқан бір сөзі бар ^йеді →/ балаң / қымбат болса / балаңның тәрбійесі ^уодан да қымбат болу керек дейді↓/// ↑^уөйткені біздің / ұлттың ^йертеңі →// бүгінгі ^уөсіп келе жатқан ұрпақтың / қолында↓/// ↑солардың / тәрбійесіне тікелей байланысты↓///	↑ійә / жыйырма ͡ б̊ес мың ^ійнтеллійгенсійә / атылғам ͡ болса →/ біздің бер жағында ͡ б̊ілетініміс сол / әлігүңгө ͡ дейін →/ сол бір / жарайды ͡ б̊ір / ^уотұшшақтысы шығар↓/// ↑қалған'аршып алыңған жоқ қой әлі↓/// ↑^йенд'енді / аршыб̊⁀алыныб̊ ⁀жатыр↓/// ↑сондұқтан солгісілердің / айтқам бір сөзү ͡ б̊ар ^йеді →/ балаң / қымбат⁀полса / балаңның тәрб̊ійесі ^уодан ⁀да⁀ғымбат полұу⁀герек дейді↓/// ↑^уөйткөнү / б̊іздің ұлттұң ^йертеңі →/ бүгүңгү ^уөсүп ͡ келе ͡ жатқан / ұрпақтың ͡ ғолұнда↓/// солардың / тәрб̊ійесіне тікелей байланысты↓///	Иә, 25 мың интеллигенция атылған болса, біздің бер жағында білетініміз сол әлі күнге дейін сол бір, жарайды, бір отыз шақтысы шығар. Қалғаны аршып алынған жоқ қой әлі. Енді-енді аршып алынып жатыр. Сондықтан сол кісілердің айтқан бір сөзі бар еді, балаң қымбат болса, балаңның тәрбиесі одан да қымбат болу керек дейді. Өйткені біздің ұлттың ертеңі бүгінгі өсіп келе жатқан ұрпақтың қолында. Солардың тәрбиесіне тікелей байланысты.
Бекжан Тұрыс	▶	↑біз сол ұрпақты қәзір қалай тәрбійелеп жатырмыз↓/// ↑мынау / бір сөз бар ғой →/ ұлттұң ұлы болуы үшүн / ұл-қыздарының мақ̊сат-мүддөлері / ұлы болуы герек дейді↓/// ↑ал ^йегер ^уол ұсақ болса →/ біздің бүгінгі тірлігіміз ұсақ қой↓/// ↑сондықтан бүгінгі біздің негізгі тірлігіміз→/ терең санаға негізделуі тійіс↓/// ↑қәзір / дәл қәзір бекжаннан сұрасаңыз →// сені не толғандырады деп↑///	↑біз / сол ұрпақты қәзір⁀ғалай тәрб̊ійелеб̊ ⁀жатырмыз↓/// мынау / бір сөз⁀б̊ар ғой →/ ұлттұң ұлұ ͡ б̊олұу'үшүн / ұл-ғыздарының мақ̊сат-мүддөлөрі / ұлұ ͡ б̊олұу⁀герек↓/// ↑ал ^йегер ^уол ұсақ⁀полса →/ біздің бүгүңгү тірлігіміз ұсақ қой↓/// ↑сондұқтам бүгүңгү ͡ б̊іздің негізгі тірлігіміз →/ терең санаға негізделүуү тійіс↓/// ↑қәзір / дәл⁀ғәзір ͡ б̊екжаннан сұрасаңыз / сені не толғандырады деп↓///	Біз сол ұрпақты қазір қалай тәрбиелеп жатырмыз. Мынау бір сөз бар ғой, ұлттың ұлы болуы үшін ұл-қыздарының мақсат-мүдделері ұлы болуы керек дейді. Ал егер ол ұсақ болса, біздің бүгінгі тірлігіміз ұсақ қой. Сондықтан бүгінгі біздің негізгі тірлігіміз терең санаға негізделуі тиіс. Қазір, дәл қазір Бекжаннан сұрасаңыз, сені не толғандырад деп.
Бекжан Тұрыс	▶	↑мені толғандыратын бір нәрсе / аға / ^уол мынау тұтас ұлтты / біріктіретін →/ ^йелді біріктіретін ұлттық сананы қалай қалыптастырұуға болад деген↓/// ↑^йенді / ^уол →/ сырты жылтыр / іші жалған сана ^йемес →// кәдімгі ұлттық сана / ұлттық тәрбійе / ұлттық білім жү^йесі↓/// ↑^йең бірінші сол →// әркім ^уозүнүң ^уотбасында мынау баласын→// кәдімгі ұлттық тәрбійеде тәрбійелеу керек↓/// ↑адамдар қәзір бір-біріне сенбейтін болған↓/// ↑сенбейтін болғаны / күнделікті ^уөмірде / бірін бірі сатып кетіп жатқан адамдарды біз күнделікті кездестіреміз↓///	↑мені толғандыратым бірнәрсе / аға / ^уол мынау тұтас ұлттұ / біріктіретін →/ ^йелді ͡ б̊іріктіретін / ұлттұқ̊ сананы қалай ғалыптастырұуға ͡ б̊олады деген↓/// ↑^йенді /^уол / сырты жылтыр / іші жалған сана ^йемес →/ кәдімг' ұлттұқ сана / ұлттұқ тәрб̊ійе / ұлттұқ⁀пілім жүйөсү↓/// ^йең бірінші сол / әркім ^уөзінің ^уотпасында мынау⁀б̊аласын→// кәдімг'ұлттұқ тәрб̊ійеде / тәрб̊ійелеу ͡ герек↓/// ↑адамдар ͡ ғәзір / бір-б̊іріне сембейтім⁀болған↓/// ↑сембейтім ͡ болғаны / күндөлүкті ^уөмүрдө / бірім-бірі сатып ⁀кетіб̊ ⁀жатқан адамдарды ͡ б̊із / күндөлүкті⁀гездестіреміз↓///	Мені толғандыратын бір нәрсе, аға, ол мынау тұтас ұлтты біріктіретін, елді біріктіретін ұлттық сананы қалай қалыптастыруға болад деген. Енді ол сырты жылтыр, іші жалған сана емес, кәдімгі ұлттық сана, ұлттық тәрбие, ұлттық білім жүйесі. Ең бірінші, сол әркім өзінің отбасында мынау баласын кәдімгі ұлттық тәрбиеде тәрбиелеу керек. Адамдар қазір бір-біріне сенбейтін болған. Сенбейтін болғаны күнделікті өмірде бірін бірі сатып кетіп жатқан адамдарды біз күнделікті кездестіреміз.
Бекжан Тұрыс	▶	↑нұртүлеуге сенед↓///	↑нұртілеугө ͡ сенеді↓///	Нұртілеуге сенеді.
Бекжан Тұрыс	▶	↑^уол қорқыныш / ^уол қорқыныш бар↓/// ↑мен кейде / мағжан ^йекеумүз келе жатқан кезде / кейде ^йекеуміздің арамызда да сөзталас болады↓/// ↑мен айтамын / мағжан қарашы әне →/ көшөнүң тақ ^уортасында талтайып тұрған жаңағы біздің / қарагөз қыздарымыздың ауыздарында / темекі / былағат сөздер→// қазақый ыйбалық пен ыйманый адамшылықтың бәрі / жалаңаштанып тұр↓/// ↑соны көрген кезде айтамын ғой →// міне сенің замандастарың↓///	↑^уол ғорқұнұш / ^уол ғорқұнұш⁀бар↓/// ↑мең⁀гейде / мағжан ^йекеумүз / кележатқаң⁀гезде / кейде ^йекеумүздүң арамызда⁀да сөзталас⁀полады↓/// ↑мен айтамын →/ мағжан / қарашы / әне →/ көшөнүң⁀ғақ⁀ортасында талтайып тұрған жаңағы ͡ б̊іздің / қаракөз⁀ғыздарымыздың ауұздарында / темекі / былағат čөздөр / қазақый ыйб̊алық пен ыйманый адамшылықтың бәрі / жалаңаштанып тұр↓/// ↑сонұ⁀гөргөң⁀гезде /айтамын ғой →/ міне сенің замандастарың↓///	Ол қорқыныш, ол қорқыныш бар. Мен кейде Мағжан екеуміз келе жатқан кезде, кейде екеуміздің арамызда да сөзталас болад. Мен айтам: "Мағжан, қарашы әне, көшенің қақ ортасында талтайып тұрған жаңағы біздің қаракөз қыздарымыздың ауыздарында темекі, былағат сөздер, қазақи ибалық пен имани адамшылықтың бәрі жалаңаштанып тұр". Соны көрген кезде айтамын ғой "міне, сенің замандастарың".
Бекжан Тұрыс	▶	↑сонда мағжан айтад →/ ^уол сіздердің қателіктеріңіз дейд↓///	↑сонда мағжан айтады →/ ^уол сіздердің⁀ғателіктеріңіз дейді↓///	Сонда Мағжан айтады: "ол сіздердің қателіктеріңіз",- дейді.
Бекжан Тұрыс	▶	↑сіз қәзір айтатын жастасыз дейд →/ неге айтпайсыз дейд↓///	↑сіз⁀ғәзір / айтатын жастасыз дейді →/ нег'айтпайсыз дейді↓///	"Сіз қазір айтатын жастасыз,- дейді, - неге айтпайсыз?" - дейді.
Бекжан Тұрыс	▶	↑тайақтың ^йекі ұшы бар →/ ^уоны ^уөзіңіз де біліп тұрсыз ғой↓///	↑тайақтың ^йек'ұшұ бар → / ^уонұ ^уөзүңүз⁀де ͡ б̊іліп тұрсұз⁀ғой↓///	Таяқтың екі ұшы бар, оны өзіңіз де біліп тұрсыз ғой.
Бекжан Тұрыс	▶	↑^йенді / ^уөзүңіз қараңызшы →// әке / бала / немере / ^уосы үшеуі ↑ / ^уошақтың үш бұтындай ұғым болатын↓/// ↑^уошақтың үш бұты↓///	↑^йенді // ^уөзүңүз ͡ ғараңышшы / әке / бала / немере /^уос'үшөуү ^уошақтың үш бұтұндай ұғұм болатын↓///↑^уошақтың үш бұтұ↓///	Енді, өзіңіз қараңызшы, әке, бала, немере осы үшеуі ошақтың үш бұтындай ұғым болатын. Ошақтың үш бұты.
Бекжан Тұрыс	▶	↑ұғым бар ғой↓/// ↑қәзір ^уосы үшеуі / үш түрлү кезеңнің ^уөкілдері↓///	↑ұғұм бар⁀ғой↓/// ↑қәзір ^уос'үшөуү / үштүрлү кезеңнің ^уөкүлдөрі↓///	Ұғым бар ғой. Қазір осы үшеуі үш түрлі кезеңнің өкілдері.
Бекжан Тұрыс	▶	↑бұрынғыдай ^йемес / байағыда ^уосы / қәзір әке мен баланың арасы ашшыкөл мен тұщкөлдің арасындай бір-бірімен қыйыспайды↓/// ↑байағыда қазақ ыммен түсүнетін↓/// ↑ыммен түсүнетүн ұрпақ сабақтастығы бүгүн →/ тілмен түсүнүсуден қалдық↓/// ↑неге / аға // ^уөйткенү біздің / ұрпаққа береріміз жоқ →// жаңағы мен айтыбатқан / біз қәзір / мынау шетелдің / батыстық талғамды ^уөте жақ̊сы көреміз↓/// ↑біз кешегі ұрпақ сабақтастығын бұзып алдық↓/// ↑^уөйткенү ^уол кездегі / шындығында да бізді / патриот болдық →// қалтай ағамыздың сөзү бар →// мынау / патрыйатизмнің ^йең негізгі генератры / ^уол / идеалогыйа дейді ұлттық↓/// ↑идеалогыйасы жоқ ^йел / құбылнамасы жоқ / кемемен бірдей дейді↓/// ↑^уұран көп →// ұлтқа қызмет жоқ↓///	↑бұрұңғұдай ^йемес / байағыда ^уосұ / қәзір әке ͡ мем баланың арасы / ашшыкөл мен тұшшкөлдүң арасындай бір ͡ б̊ірімең ͡ ғыйыспайды↓/// ↑байағыда ͡ ғазақ / ыммен түсүнөтін↓/// ↑ыммен түсүнөтін ұрпақ ⁀саб̊ақтастығы б̊үгүн → / тілмен түсүнүсүудөң⁀ғалдық↓/// ↑нег'аға // ^уөйткөнү ͡ б̊іздің / ұрпаққа ͡ б̊ереріміж ͡ жоқ / жаңағы мен айтыб̊ ͡ жатқан / біз ͡ ғәзір / мынау шетелдің / батыстық талғамды ^уөтө жақ̊сы ͡ гөрөмүз↓/// ↑біз ͡ гешег'ұрпақ саб̊ақтастығым бұзұб̊ ͡ алдық↓/// ↑уөйткөнү ^уолгездегі / шындығында ͡ да ͡ б̊із / патрыйот⁀полдұқ / қалтай ағамыздың сөзү ⁀б̊ар // мынау / патрыйотыйзмнің ^йең негізгі⁀генераторұ / ^уол / идеологұйа дейд'ұлттұқ ↓/// ↑идеологұйасы жоқ ^йел / құб̊ұлнамасы жоқ кемемем бірдей дейді↓/// ↑ұраң⁀гөп /ұлтқа⁀ғызмет⁀шоқ↓///	Бұрынғыдай емес, баяғыда осы, қазір әке мен баланың арасы Ащыкөл мен Тұщыкөлдің арасындай бір-бірімен қиыспайды. Баяғыда қазақ ыммен түсінетін. Ыммен түсінетін ұрпақ сабақтастығы бүгін тілмен түсінісуден қалдық. Неге, аға, өйткені біздің ұрпаққа береріміз жоқ, жаңағы мен айтып жатқан, біз қазір мынау шетелдің, батыстық талғамды өте жақсы көреміз. Біз кешегі ұрпақ сабақтастығын бұзып алдық. Өйткені ол кездегі, шындығында да, бізді патриот болдық, Қалтай ағамыздың сөзі бар: "Мынау патриотизмнің ең негізгі генераторы ол - идеология,- дейді - ұлттық. Идеологиясы жоқ ел құбылнамасы жоқ кемемен бірдей" дейді. Ұран көп, ұлтқа қызмет жоқ.
Бекжан Тұрыс	▶	↑қазақта қасійетті мінездер көп болды ғой / аға↓/// ↑біз қәзір сол қасійетті↓///	↑қазақта / қәсійетті мінездер ͡ гөп ͡ полдұ ͡ ғой / аға↓/// ↑біз ͡ ғәзір / сол ͡ ғәсійетті↓///	Қазақта қасиетті мінездер көп болды ғой, аға. Біз қазір сол қасиетті...
Бекжан Тұрыс	▶	↑аға / мәселе білімнің толықтұғында ^йемес / білімді айтамыз ғой біз /→ мәселе сананың толұқтығында↓///	↑аға / мәселе ͡ б̊ілімнің толұқтұғында ^йемес / білімд'айтамыз⁀ғой біз →/ мәселе сананың толұқтұғында↓///	Аға, мәселе білімнің толықтығында емес, білімді айтамыз ғой біз, мәселе сананың толықтығында.
Бекжан Тұрыс	▶	↑біз / мүлде басқа мемлекеттегі / ^уосы бір →/ даңғаза дүнійені көшіруге әуес болдық↓/// ↑^уөз / мына кез келген ұлттың / ^уоз құндұлығы бар ғой→/ соның ішінен біз ^уөз қажетімізді қәзір таба алмай жүрміз↓// жоғалтып алдық↓/// ↑қазақта құндылықтар қандай ^йеді →/ мысалы мен / сізге бір ғана нәрсені айтайын →// қазақ болудың↓/// ↑кезінде / ^уосы біздің шешелеріміз / немерелерінің кіндігін перзентханадан сұратып алып→/ топыраққа көмөтін↓/// ↑топыраққа көміп жатып →/ адам тұуған жеріне деп күрсүніп қойатын↓/// ↑ал қәзір / күнүне қаншама сәби перзентханада тұуылады→/ ал сол бейкүнә сәбилердің кіндүгін кімдер кесті→// менің кіндігім қайда тасталып жатыр →// сұрауы жоқ / құны жоқ / қан-жыңға араласып құрдымға кетіп жатыр↓/// ↑ал сол қан-жыңға араласып →// құрдымға кеткен сол бейкүнә сәбійлердің / ^йертеңі не болмақ↓///	↑біз / мүлдө ͡ б̊асқа мем^ілекеттегі / ^уосұ ͡ б̊ір →/ даңғаза дүн^үйөнү көшүрүуге / әуөс ͡ болдұқ↓/// ↑^уөз мына / кезгелген ұлттұң / ^уөз⁀ғұндұлұғы ͡ б̊ар⁀ғой → / сонұң ішінем ⁀біз / ^уөз ⁀ғажетімізді / қәзір таб̊'алмай жүрмүз↓/// ↑жоғалтыб̊⁀алдық↓/// ↑қазақта / құндұлұқтар ⁀ғандай ⁀еді →// мысалы мен сізге / б̊ір⁀ғана нәрсен'айтайын / қазақ⁀пол^ұудұң↓/// ↑кезінде / ^уосұ ͡ б̊іздің шешелеріміз / немерелерінің⁀гіндігім перзентқанадан сұратыб̊⁀алып →/ топ^ұраққа⁀гөмөтүн↓/// ↑топұраққа⁀гөмүб̊ ⁀жатып →/ адам тұуған жер^іне деп / күрсүнүп қойатын↓/// ↑ал қәзір / күн^үнө қаншама сәб̊ій перзентқанада тұуұлады →/ ал сол бейкүнә сәб̊ійлердің⁀гіндігің⁀гімдер⁀гесті / менің⁀гіндігім қайда тасталыб̊ ⁀жатыр / сұрауұ жоқ / құнұ жоқ / қан-жыңғ'араласып / құрдұмға⁀гетіб̊ ⁀жатыр↓/// ↑ал сол / қан-жыңғ'араласып / құрдұмға⁀геткен сол бейкүнә сәб̊ійлердің / ^йертеңі не ͡ б̊олмақ↓//	Біз мүлде басқа мемлекеттегі осы бір даңғаза дүниені көшіруге әуес болдық. Өз, мына кез келген ұлттың өз құндылығы бар ғой, соның ішінен біз өз қажетімізді қазір таба алмай жүрміз, жоғалтып алдық. Қазақта құндылықтар қандай еді, мысалы, мен сізге бір ғана нәрсені айтайын қазақ болудың. Кезінде осы біздің шешелеріміз немерелерінің кіндігін перзентханадан сұратып алып, топыраққа көметін. Топыраққа көміп жатып "адам туған жеріне" деп күрсініп қоятын. Ал қазір күніне қаншама сәби перзентханада туылады, ал сол бейкүнә сәбилердің кіндігін кімдер кесті, менің кіндігім қайда тасталып жатыр, сұрауы жоқ, құны жоқ, қан-жыңға араласып құрдымға кетіп жатыр. Ал сол қан-жыңға араласып, құрдымға кеткен сол бейкүнә сәбилердің ертеңі не болмақ.
Бекжан Тұрыс	▶	↑жоқ / аға↓/// ↑бұл / шерхан ағам айтады →// кіндігін тұуған топырағына байлап / бахыйдың жолына бағыштаған бабалар ырымында →/ ұлт болып ұйысұудың үлкен пәлсапасы жатыр дейді↓/// ↑біздің ұлт болып ұйысұуымыздың пәлсапасы ^уосы кіндіктен басталса керек / аға↓///	↑жоқ / аға↓/// бұл / шерхан ағам айтады / кіндігін тұуған топұрағына ͡ б̊айлап / бахыйдың жолұна ͡ б̊ағыштағам ͡ баб̊алар ырымында →/ ұлт⁀полұб̊⁀ұйұсұудұң үлкөм пәлсафасы жатыр дейді↓/// ↑біздің ұлтполұб̊ ͡ ұйұсұуұмұздұң пәлсафасы ^уосұ⁀гіндіктем⁀ басталса⁀герек / аға↓///	Жоқ, аға. Бұл Шерхан ағам айтады, кіндігін туған топырағына байлап, бахидың жолына бағыштаған бабалар ырымында ұлт болып ұйысудың үлкен пәлсафасы жатыр дейді. Біздің ұлт болып ұйысуымыздың пәлсафасы осы кіндіктен басталса керек, аға.
Бекжан Тұрыс	▶	↑біз қәзір көркем сөйлеудөн / көркем ^уойлаудан қалып бара жатырмыз↓/// бүгінгі актерлар / бүгүнгі жастар↓///	↑біз / қәзір⁀гөркөм сөйлөудөн / көркөм ^уойлаудаң ⁀ғалып⁀пара ⁀жатырмыз↓/// бүгүңг'актерлер / бүгүңгү жастар↓///	Біз қазір көркем сөйлеуден, көркем ойлаудан қалып бара жатырмыз. Бүгінгі актерлар, бүгінгі жастар.
Бекжан Тұрыс	▶	↑дұрыс айтасыз / ^уөйткені / біз ^йенжармыз →/ кітапқа жоқпыз↓/// ↑халықтың арасында жійі бола бермейді↓/// ↑мысалы / қазақта ауыз әдебійеті деген болды ғой / аға↓///	↑дұрұс айтасыз / ^уөйткөнү / біз ^йенжармыз →/ кітапқа жоқпұз↓/// ↑халықтың арасында жійі ͡ б̊ола ͡ б̊ермейді↓/// ↑мысалы / қазақта / ауұзәдеб̊ійеті дегем ͡ болдұ ͡ ғой / аға↓///	Дұрыс айтасыз, өйткені біз енжармыз, кітапқа жоқпыз. Халықтың арасында жиі бола бермейді. Мысалы, қазақта ауыз әдебиеті деген болды ғой, аға.
Бекжан Тұрыс	▶	↑мен соның бір ғана мысалын айтайын сізге↓/// ↑жаңа ^уөзіңіз айттыңыз ғой / әр жерден терүп жүред деп↓/// ↑мен / бүгінгі қазақтың зійалыларын деп айтайын →// сөз ұстап жүрген / кешегі Әбіш ағалардан бастап / әр сөзінің астарын қарап / сол кісілерден сөз жинап жүрем↓/// ↑мен бір нәрсені айтайыншы / ^уосыдан бір үш жыл бұрын кійноға түсүп жүрдім↓/// ↑анау ұзынағаштың ар жағында бір ауыл / қәзір атын ұмытып қалдым↓/// ↑мен барған жерде / сол ауылдың / әлгі / ауылдың қандай ^йекенін білгің келсе →// сол ауылдың ақ̊сақалын қара дейді↓/// ↑мен сол жерде кійноға түсіп жүргенде сұрадым→// мына ауылда ақ̊сақал бар ма деп →// сөйтіп ^йедім / жүзге келген ақ̊сақал бар деді↓///	↑мен сонұң бір⁀ғана мысалын айтайын сізге↓/// ↑жаңа ^уөзүңүз айттыңыз⁀ғой / әр жерден теріб̊ ⁀жүрөдү ⁀деп↓/// ↑мен / бүгүңгү⁀ғазақтың зыйалыларын деб̊⁀айтайын / сөз ұстаб̊ ⁀жүргөн // кешегі / әб̊іш ағалардам бастап // әр сөзүнүң астарың⁀ғарап / сол сөздөн / сөжжыйнаб̊ ⁀жүрөмүн↓/// ↑мем⁀бір⁀ нәрсен'айтайыншы / ^уосұдам бір / үшшыл бұрұн / кійноға түсүб̊ ⁀жүрдүм↓/// ↑ана / ұзұнағаштың аржағында б̊ір ауұл / қәзір атын ұмұтұп қалдым↓/// ↑мем⁀барған жерде / сол ауұлдұң / әлг'ауұлдұң⁀ғандай ^йекенім білгің⁀гелсе / сол ауұлдұң ақ̊сақалың⁀ғара дейді↓/// ↑мен солжерде / кійноға түсүб̊ ⁀жүргөндө сұрадым / мын'ауұлда ақ̊сақал бар⁀ма деп̊ // сөйтүп ^йедім → / жүзгө⁀гелген ақ̊сақал бар деді↓///	Мен соның бір ғана мысалын айтайын сізге. Жаңа өзіңіз айттыңыз ғой, әр жерден теріп жүреді деп. Мен бүгінгі қазақтың зиялыларын деп айтайын, сөз ұстап жүрген кешегі Әбіш ағалардан бастап, әр сөзінің астарын қарап, сол сөзден сөз жинап жүремін. Мен бір нәрсені айтайыншы, осы, осыдан бір үш жыл бұрын киноға түсіп жүрдім. Анау Ұзынағаштың ар жағында бір ауыл, қазір атын ұмытып қалдым. Мен барған жерде сол ауылдың, әлгі, ауылдың қандай екенін білгің келсе, сол ауылдың ақсақалын қара дейді. Мен сол жерде киноға түсіп жүргенде сұрадым, мына ауылда ақсақал бар ма деп, сөйтіп едім, жүзге келген ақсақал бар деді.
Бекжан Тұрыс	▶	↑барып сәлем берейік / үлкенге↓/// ↑қазақтың жолы ғой →/ ақ̊сақалдың батасын алайық→// мен сол батамен ^уөскенмін деп↓/// ↑содан жеңіс деген баламыз бар →// тағы бір ^йекі-үш жігітті алып бардым мен жаңағы үйге↓/// ↑ақ̊сақал ^уотыр ^йекен →// бара амандастық ассалаумағалейкүм / уағалейкімассалам / ал / төрлетіңдер деді↓/// ↑сол төрлеп / сөйткеннен кейін келін шай құйып ^уотыр ^йекен →// содан айтып жатыр / ата / мынау ^уосы ауылға келіп кино түсіріп жатқан балалар ғой↓/// ↑мынау байағы ^уөзіңіз жақ̊сы көретін ақылбай ақ̊сақал →/ ұйат болмасындағы деп↓///	↑барып̊ сәлем берейік / үлкөңгө↓/// ↑қазақтың жолұ⁀ғой →/ ақ̊сақалдың батасын алайық→/ мен сол батамен^уөскөммүн деп↓/// ↑содан / жеңіс ⁀тегем баламыз⁀б̊ар→// тағы ͡ б̊ір ^йек'үш-жігітті / алып бардым мен жаңағ'үйгө ↓/// ↑ақ̊сақал ^уотұр ^йекен / бар'амандастық ассалаумәғәләйкүм / ^ұуағәләйкүмәссалам / ал / төрлөтүңдер деді↓/// ↑сол төрлөп / сөйткөннөң⁀гейің⁀гелін / шәй ⁀ғұйұп ^уотұр ⁀екен /→ содан айтыб̊ ⁀жатыр / ата / мынау ^уос'ауұлға келіп / кійно түс^үрүб̊ ⁀жатқам⁀ балалар⁀ғой↓/// ↑мынау ͡ б̊айағы ^уөзүңүж⁀ жақ̊сы⁀гөрөтүн / ақылб̊ай ақ̊сақал →/ ұйат⁀полмасындағы деп↓///	Барып сәлем берейік үлкенге. Қазақтың жолы ғой, ақсақалдың батасын алайық, мен сол батамен өскенмін деп. Содан Жеңіс деген баламыз бар, тағы бір екі-үш жігітті алып бардым мен жаңағы үйге. Ақсақал отыр екен, бара амандастық "Ассалаумағалейкүм. Уағалейкімассалам, ал, төрлетіңдер" деді. Сол төрлеп, сөйткеннен кейін келін шай құйып отыр екен, содан айтып жатыр "ата, мынау осы ауылға келіп кино түсіріп жатқан балалар ғой. Мынау баяғы өзіңіз жақсы көретін Ақылбай ақсақал «Ұят болмасындағы» деп.
Бекжан Тұрыс	▶	↑сөйтіп ^йеді қарады да / ^уой / айналайын / бекжансың ба деді↓/// ↑бірден атымды айтты↓/// ↑кел төрлөт →/ сенің ^уорның төр / балам / кел / деді↓/// ↑содан жаңағы / жанына қатар жәйғастық →// жайғасқаннан кейін / ақ̊сақал сұрап жатыр менен →/ мал-жан / ^йел-жұртың аман ба →/ қай жерденсің / содан жаңағы ұйат болмасынға ауысты ғой↓/// ↑әлгі жаныңда жүретін айгүлдүң баласы→/ анау сол айгүлдүң ^уөз баласы ма / деп↓/// ↑жоқ / ^уол менің балам дедім↓/// ↑немереңді ^уойнайтын деді↓/// ↑ійә менің балам дедім↓/// ійә мағжан деп атын айтып жатыр↓///	сөйтүп ^йеді / қарады⁀да // а / ^уой / айналайын / бекжансың⁀ба деді↓/// ↑бірден атымд'айтты ↓/// ↑кел төрлөт →/ сенің ^уорнұң төр / балам // кел / деді↓/// ↑содан жаңағы / жанына⁀ғатар жайғастық →/ жайғасқаннаң⁀гейін / ақ̊сақал сұраб̊ ⁀жатыр менен →/ мал-жан / ^йел-жұртұң амам⁀ба →/ қай жерденсің ↑/ содан жаңағы / ұйат⁀ полмасыңға ауұстұ⁀ғой↓/// ↑әлгі жаныңда жүрөтүн айгүлдүң баласы →/ анау сол айгүлдүң ^уөз ͡ б̊аласы⁀ма / деп↓/// ↑жоқ / ^уол менің балам дедім↓/// ↑немереңді ^уойнайтын деді↓/// ↑ійә / менің балам дедім↓/// ↑ійә мағжан деб̊⁀атын айтыб̊ ⁀жатыр↓//	Сөйтіп еді қарады да: "А, ой, айналайын, Бекжансың ба",- деді. Бірден атымды айтты. "Кел, төрлет, сенің орның төр, балам, кел" деді. Содан жаңағы, жанына қатар жайғастық, жайғасқаннан кейін ақсақал сұрабатыр менен "мал-жан, ел-жұртың аман ба, қай жерденсің", содан жаңағы «Ұят болмасынға» ауысты ғой. "Әлгі жаныңда жүретін Айгүлдің баласы, анау, сол Айгүлдің өз баласы ма" деп. "Жоқ, ол менің балам" дедім. "Немереңді ойнайтын" деді. "Иә, менің балам" дедім. "Иә, Мағжан" деп атын айтып жатыр.
Бекжан Тұрыс	▶	↑^уоны көріп айгүлдүң баласы деп жүрдік деп↓/// ↑содан ә / жігіт болған шығар ^йенді деді↓/// ↑соны айттым / ійә / жігіт болды / аға / жыйырма төрткө келді дедім↓/// ↑әй / айналайын / жақ̊сы / үйленді⁀ма / деді / жоқ / әлі үйленген жоқ дедім↓/// ↑ә / ^йенді бір жақ̊сы ыйманды / ыйбалы бір келін жолық̊сын / әкем↓/// ↑тек жетімнен қыз алма деді↓/// ↑ананы ^йестіген кезде /→ мен кәдімгідей біртүрлү болып қалдым↓/// ↑енді / түрлі тағдыр болады ғой деп →/ бірақ сөзүмді іркіп қала алған жоқпын↓/// ↑ақ̊сақал / ^йенді / қазақта тағдыр деген толғақты түйүн бар →/ астарына үңүліп қарасаңыз тереңүне тартып алып кетеді →// көк дөнен көңіл ^уойға да / қырға да сабылдырады↓/// ↑бүкіл ғұмырыңның тізгіні сол жалғыз ауыз сөзде тұр ғой деген кезде →/ күлді↓/// ↑сен анау / ^уорағытып / әртіссің ғой →/ алыстан алып келе жатқаныңнан түсіндім / балам↓// жетім деп / балам // әке-шешесі жоқ адамды айтпайды деді →// жетім деп / тәрбійесіз ^уөскен жетесізді айтады / балам / деді↓///	↑^уонұ⁀гөрүб̊⁀айгүлдүң баласы ⁀деб̊ жүрдүк⁀деп↓/// ↑содан ә / жігіт⁀полған шығар ^йенді деді↓/// ↑сон'айттым / ійә / жігіт⁀полдұ / аға / жыйырма төрткө ⁀гелді дедім↓/// ↑әй / айналайын / жақ̊сы / үйлөндү⁀ма / деді / жоқ / әл'үйлөңгөн жоғ ͡ дедім↓/// ↑ә / ^йенді ͡ б̊ір жақ̊сы / ыйманды / ыйб̊алы ͡ б̊ір / келін жолұқ̊сын / әкем↓/// ↑тек / жетімнең ͡ ғыз ͡ алма деді↓/// ↑ананы ^йестігең ͡ гезде →/ мең ͡ гәдімгідей / біртүрлү ͡ б̊олұп ͡ қалдым↓/// ↑^йенді / түрлү тағдыр ͡ б̊олады⁀ғой деп →/ бірақ̊ сөзүмді / іркіп қал'алған жоқпұн↓/// ↑ақ̊сақал / ^йенді / қазақта тағдыр деген толғақты түйүм⁀бар →/ астарын'үңүлүп қарасаңыз / тереңіне тартыб̊⁀алып⁀ кетеді →// көк дөнөң ⁀гөңүл ^уойға⁀да / қырға⁀да саб̊ылдырады↓/// ↑бүкүл ғұмұрұңның тізгіні / сол жалғыз ауұс сөздө тұр⁀ғой // дегең⁀гезде →/ күлдү↓/// ↑сен анау / ^уорағытып / әртіссің⁀ғой →/ алыстан алып келе жатқаныңнан түсүндүм / балам↓/// ↑жетім деп / балам // әке-шешесі жоғ ⁀адамд'айтпайды деді →// жетім деп / тәрб̊ійесіз ^уөскөн жетесізд'айтады / балам / деді↓///	"Оны көріп Айгүлдің баласы деп жүрдік" деп. Содан "Ә, жігіт болған шығар енді" деді. Соны айттым "иә, жігіт болды, аға, 24-ке келді" дедім. "Әй, айналайын, жақсы, үйленді ма" деді, "жоқ, әлі үйленген жоқ" дедім. "Ә, енді бір жақсы иманды, ибалы бір келін жолықсын, әкем. Тек жетімнен қыз алма" деді. Ананы естіген кезде мен кәдімгідей біртүрлі боп қалдым. Енді түрлі тағдыр болады ғой деп, бірақ сөзімді іркіп қала алған жоқпын. "Ақсақал, енді қазақта тағдыр деген толғақты түйін бар, астарына үңіліп қарасаңыз тереңіне тартып алып кетеді, көк дөнен көңіл ойға да, қырға да сабылдырады. Бүкіл ғұмырыңның тізгіні сол жалғыз ауыз сөзде тұр ғой" деген кезде, күлді. "Сен анау орағытып, әртіссің ғой, алыстан алып келе жатқаныңнан түсіндім, балам. Жетім деп, балам, әке-шешесі жоқ адамды айтпайды,- деді, - жетім деп тәрбиесіз өскен жетесізді айтады, балам",- деді.
Бекжан Тұрыс	▶	↑жетім деп кімді айтады →/ деді↓/// ↑сасып қалдым↓/// ↑жетім деп / деп / сөйтіп ^йедім / ә / құлдықта жүрген ^йер жетім / балам / ^йел қонбаса / жер жетім→// хакім адал болмаса / бұқара байтақ ^йел жетім →/ бағы тайған бій жетім / қатынсыз қалған үй жетім →// қырға шық̊са белім деп / ^уойға түссе түзем деп →/ келін менен балаға қонақ болар шағыңда →/ басыңнан бағың кеткен соң / кемпір менен шал жетім дейді↓/// ↑мына мен жетіммін деді↓/// ↑жоқ / айналайын / мен ^йенді / балаларым бар ғой →/ қатарым кеткеннен кейін жетім ^йемей кіммін мен / деді↓/// ↑жетім деп соны айтады / балам↓/// ↑мен сенің не айтайын дегеніңді түсіндім деді↓/// ↑мен жүрегім толқып кетті↓///	↑жетім деп кімд'айтады →/ деді↓/// ↑сасып қалдым↓/// ↑жетім деп / деп / сөйтүп ^йедім / ә / құлдұқта жүргөн ^йер жетім / балам / ^йел ⁀ғомбаса / жер жетім →// хәкім адал болмаса / бұқара ͡ б̊айтақ ^йел жетім →/ бағы ͡ тайғам ͡ бій жетім / қатынсыз ͡ ғалған ͡ үй жетім → // қырға шық̊са ͡ б̊елім деп / ^уойға ͡ түссө тізем деп →/ келін менем ͡ балаға /қонақ⁀полар шағыңда →/ басыңнам ͡ бағың ͡ геткен ͡ соң / кемпір менен шал жетім дейді↓/// ↑мына мен / жетіммін деді↓/// ↑жоқ / айналайын / мен ^йенді / балаларым бар⁀ғой →/ қатарым⁀геткеннең⁀ гейін жетім ^йемей / кіммін мен / деді↓/// ↑жетім деп̊ сон'айтады / балам↓/// ↑мен сенің н'айтайын ⁀дегеніңді түсүндүм деді↓/// ↑мен / жүрөгүм толқұп⁀ кетті↓///	"Жетім деп кімді айтады" деді. Сасып қалдым. "Жетім деп, деп" сөйтіп едім, "ә, құлдықта жүрген ер жетім, балам, ел қонбаса, жер жетім, хакім адал болмаса, бұқара байтақ ел жетім, бағы тайған би жетім, қатынсыз қалған үй жетім, қырға шықса белім деп, ойға түссе тізем деп, келін менен балаға қонақ болар шағыңда басыңнан бағың кеткен соң кемпір менен шал жетім дейді. Мына мен жетіммін" деді. Жоқ, айналайын, мен, енді, балаларым бар ғой, қатарым кеткеннен кейін жетім емей кіммін мен" деді. "Жетім деп соны айтады, балам. Мен сенің не айтайын дегеніңді түсіндім" деді. Мен жүрегім толқып кетті.
Бекжан Тұрыс	▶	↑апыр-ай / әлі де бар ^йекен ғой бізде ақ̊сақалдар →/ айтатын адамдар бар ^йекен ғой деп↓///	↑апыр-ай / әлі де ͡ б̊ар ^йекең ͡ ғой бізде / ақ̊сақалдар →/ айтатын адамдар ͡ б̊ар ^йекен⁀ ғой деп↓//	Апыр-ай, әлі де бар екен ғой бізде ақсақалдар, айтатын адамдар бар екен ғой деп.
Бекжан Тұрыс	▶	↑^уол ^йенді мен / театр башшыларына байланысты деп айта алмаймын↓///	↑^уол ^йенді мен / театр ͡ б̊ашшыларына ͡ б̊айланысты деб̊ ͡ айт'алмаймын ↓///	Ол енді, мен театр басшыларына байланысты деп айта алмаймын.
Бекжан Тұрыс	▶	↑қаржыға байланысты ^йекені ырас↓/// ↑^уөйткені / шын ғой / қәзір / төбесінде тұуы болғанмен →/ ішінде терезесінің бұуы жоқ мәденій ^уошақтардың бәрі / қаңырап тұрғаны ырас↓/// ↑кезінде ^уөзіміз сол / ауылда жүрген кезде клұубтан / қызыл ^уотау→/ іші бір жанданып тұрұушы ^йеді →/ әлгі жерден шыққымыз келмейтін↓///	↑қаржыға ͡ б̊айланысты ^йекен'ырас↓/// ↑^уөйткөнү / шын ғой / қәзір / төб̊өсүнде тұуұ ͡ б̊олғаммен →/ ішінде терезесінің бұуұ жоқ / мәденій ^уошақтардың бәрі / қаңырап тұрған'ырас↓/// ↑кезінде ^уөзүмүз / сол ауұлда жүргөң ͡ гезде ͡ клубтан / қызыл ^уотау іші →/ б̊ір жанданып тұрұуш'еді → / әлгі жерден шыққымыз ͡ гелмейтін↓///	Қаржыға байланысты екені рас. Өйткені, шын ғой, қазір төбесінде туы болғанмен, ішінде терезесінің буы жоқ мәдени ошақтардың бәрі қаңырап тұрғаны рас. Кезінде өзіміз сол ауылда жүрген кезде клубтан, қызыл отау іші бір жанданып тұрушы еді, әлгі жерден шыққымыз келмейтін.
Бекжан Тұрыс	▶	↑қәзір / ^уонда ^йешкім бас сұқпайды↓/// ↑өзүңіз айтпақ̊шы →/ халық театрлары келетін↓/// ↑біз соларға қарап / мен үйге / сол ауылға театр келе қалса →/ шешемнің ^йетегіне жабысып →// біздің үйге түспесе болмайды деп / сол халық театрларына /→ ар жағынан үшаралдың халық театры // бер жағынан нарынқолдың халық театры →/ ^уо кезде марқұм / дәнеш ағамыз келетін / үшаралдың театры↓/// ↑шіркін-ай / әндері қандай ^йеді↓/// ↑соған қарап біз сол кезден бастап / бізде бір пайда болды ғой→/ арман болды / уй / шіркін-ай / усылай↓///	↑қәзір / ^уонда ^йешкім бас сұқпайды↓/// ↑^уөзүңүз айтпақ̊шы →/ халық театрлары⁀гелетін↓/// ↑біз / соларға⁀ғарап / мен үйгө / сол ауұлға театр⁀геле⁀ ғалса / шешемнің ^йетегіне жаб̊ысып →/ біздің үйгө түспөсө ͡ б̊олмайды⁀деп / сол халық театрларына→/ ар жағынан үшаралдың халық театры ͡ б̊ер⁀жағынан нарыңқолдұң халық театры→/ ^уoлгезде марқұм / дәнеш ағамыз⁀гелетін / үшаралдың театры↓/// ↑шіркін-ай / әндері⁀ғандай ^йеді↓/// ↑соғаң⁀ғарап // біз / солгездем ⁀бастап // бізде ͡ б̊ір пайда ͡ б̊олдұ⁀ғой →// армам болдұ / ^уoй / шіркін-ай / ^уосұлай↓///	Қазір онда ешкім бас сұқпайды. Өзіңіз айтпақшы, халық театрлары келетін. Біз соларға қарап, мен үйге, сол ауылға театр келе қалса, шешемнің етегіне жабысып, біздің үйге түспесе болмайды деп, сол халық театрларына, ар жағынан Үшаралдың халық театры, бер жағынан Нарынқолдың халық театры, о кезде марқұм Дәнеш ағамыз келетін, Үшаралдың театры. Шіркін-ай, әндері қандай еді. Соған қарап біз сол кезден бастап бізде бір пайда болды ғой, арман болды, ой, шіркін-ай, осылай...
Бекжан Тұрыс	▶	↑жаңағы сіз айтқан ішкі мәденійетімізді / жаңа мен айтыбатырмын ғой → / мәселе білімнің ^йемес / сананың толықтығында деп↓/// соның ар жағы сол мәденійеттің ұшына келіп тіреледі↓///	↑жаңағы сіз айтқан ішкі мәденійетімізді / жаңа мен айтыб̊ ⁀жатырмын⁀ғой →/ мәселе ͡ б̊ілімнің ^йемес / сананың толұқтұғында⁀деп↓/// ↑сонұң ар жағы сол / мәденійеттің ұшұна⁀геліп тіреледі↓///	Жаңағы сіз айтқан ішкі мәдениетімізді, жаңа мен айтып жатырмын ғой, мәселе білімнің емес, сананың толықтығында деп. Соның ар жағы сол мәдениеттің ұшына келіп тіреледі.
Бекжан Тұрыс	▶	↑бар / аға↓/// ↑оны несіне жасырамыз↓/// ↑қәзірде ^йенді бізде жаңалық алып келгісі келеді →/ жаңалық ^уол / бізде қәзір көбінесе ^уосы бір // батыстың дүнійесіне құмар бәрі↓/// ↑кезінде біз / бір шетке барып →/ іспектакл'ді ^уойнағанбыз / сол кезде де айтқан сендер неге ^уөздеріңнің дүнійелеріңді көрсетпейсіңдер↓/// ↑біздер сендердің ^уосы бір эмоцийаларыңды / сендердің бір / үндеріңді →/ қазақтың үнін ^йестігіміз келеді →/ бұларың кімге керек сендердің деген кездер болды↓/// ↑сонда біз қәзіргі / кешегі ^уөткендеріміз қалдырып кеткен үлкен рұухани қорымыз бар ғой →// соны қайтадан жаңғыртұуымыз герек→/ жаңалауымыз герек↓///	↑бар / аға↓/// ↑^уонұ несіне жасырамыз↓/// ↑қәзірде ^йенді ͡ б̊ізде жаңалығ⁀алып келгісі⁀геледі → / жаңалық ^уол / бізде қәзір⁀гөб̊үнөсе ^уосұ ͡ б̊ір // батыстың дүн^үйөсүне құмар ͡ б̊әрі↓/// ↑кезінде ͡ б̊із / бір шетке ͡ б̊арып →/ спектакл'ді ^уойнағамбыз / солгезде⁀д'айтқан сендер неге ^уөздөрүңнің дүн^үйөлөріңді⁀гөрсөтпөйсіңдер↓/// ↑біздер сендердің ^уосұ ⁀б̊ір эмоцыйаларыңды / сендердің бір / үндөрүңді →/ қазақтың үнүн ^йестігіміз⁀геледі →/ бұларың⁀гімге⁀герек̊ сендердің дегең⁀гездер ͡ б̊олдұ↓/// ↑сонда ͡ б̊із⁀ғәзіргі / кешегі ^уөткөндөріміз / қалдырып кеткен үлкөн ^ұрұуханій⁀ғорұмұз ͡ б̊ар⁀ғой / сонұ қайтадан / жаңғыртұуұмұз⁀герек → / жаңалауұмұз⁀герек↓///	Бар, аға. Оны несіне жасырамыз. Қазірде енді бізде жаңалық алып келгісі келеді, жаңалық ол, бізде қазір көбінесе осы бір батыстың дүниесіне құмар бәрі. Кезінде біз бір шетке барып спектакльді ойнағанбыз, сол кезде де айтқан сендер неге өздеріңнің дүниелеріңді көрсетпейсіңдер. Біздер сендердің осы бір эмоцияларыңды, сендердің бір үндеріңді, қазақтың үнін естігіміз келеді, бұларың кімге керек сендердің деген кездер болды. Сонда біз қазіргі, кешегі өткендеріміз қалдырып кеткен үлкен рухани қорымыз бар ғой, соны қайтадан жаңғыртуымыз керек, жаңалауымыз керек.
Бекжан Тұрыс	▶	↑иә / бірақ соған / соны жаңғыртайық →/ соны жаңалайық деп жатқан жоқ↓/// ↑кәзір басқалай іздейді бәрі↓/// ↑синтез ^уөнер іздейді↓/// ал мынау әуезов қара шаңырақ болғаннан кейін / бізде кешегі әуезов салған / мүсүрепов салған дәстүр бар / жол бар →/ сол үлкен театр болғаннан кейін соны сақтап қалұуымыз керек қой / жаңағы біз↓/// ↑үлкен дүнійелер / қәзір / ^уосіп келе жатқан ұрпақ бағана мен айтып жатырмын →/ тарихын / тегін білмейді↓/// ↑қәзір қозы көрпеш-байан сұлуды→/ ^уолар ^йелестете алмайды →// қандай ^йекенін↓/// ↑әзірбайжан ағаларымыз кезінде қойған кезде қандай қойды↓///	↑ійәм / бірақ̊ соған / сонұ жаңғыртайық →/ сонұ жаңалайығ⁀деб̊ жатқан жоқ↓/// ↑қәзір ͡ б̊асқалай іздейді ͡ б̊әрі↓/// ↑сійнтез ^уөнөр іздейді↓/// ↑ал мынау әуөзов қара шаңырақ⁀полғаннаң⁀гейін / бізде⁀гешег'әуөзов салған / мүсүрөпов салған дәстүр ⁀б̊ар / жол бар →/ сол үлкөн театр⁀б̊олғаннаң⁀гейін сонұ сақтап қалұуұмұз герек⁀қой / жаңағы ͡ б̊із↓/// ↑үлкөн дүн^үйөлөр / қәзір /^уөсіп келе жатқан ұрпақ⁀пағана мен айтыб̊ ⁀жатырмын →/ тарійхын / тегім білмейді↓/// ↑қәзір қозұ⁀гөрпөш-байан сұлұудұ ^уолар ^йелестет'алмайды қандай ^йекенін↓/// ↑әзірб̊айжан ағаларымыз⁀гезінде қойғаң⁀гезде қандай⁀ғойдұ↓///	Иә, бірақ соған соны жаңғыртайық, соны жаңалайық деп жатқан жоқ. Қазір басқалай іздейді бәрі. Синтез өнер іздейді. Ал мынау Әуезов қара шаңырақ болғаннан кейін бізде кешегі Әуезов салған, Мүсірепов салған дәстүр бар, жол бар, сол үлкен театр болғаннан кейін соны сақтап қалуымыз керек қой, жаңағы біз. Үлкен дүниелер, қазір өсіп келе жатқан ұрпақ бағана мен айтып жатырмын, тарихын, тегін білмейді. Қазір «Қозы көрпеш-Баян сұлуды» олар елестете алмайды қандай екенін. Әзірбайжан ағаларымыз кезінде қойған кезде қандай қойды.
Бекжан Тұрыс	▶	↑бүгінгі ^йенді біз тәуелсіздікті алғаннан кейінгі →/ жаңағы сіз айтыб ^уатқан сійақты / бейнелердің бәрін біз →/шығара алған жоқпыз / жарқыратып↓///	↑бүгүңгү ^йенді ͡ б̊із тәуөлсүздүкт'алғаннаң⁀гейіңгі →/ жаңағы сіз айтыб⁀жатқан сыйақты / бейнелердің бәрім⁀біз →/ шығар'алған жоқпұз / жарқыратып↓///	Бүгінгі енді біз тәуелсіздікті алғаннан кейінгі жаңағы сіз айтып жатқан сияқты бейнелердің бәрін біз шығара алған жоқпыз жарқыратып.
Бекжан Тұрыс	▶	↑мені ^уосы бір ^уой мазалайды↓///	↑мені / ^уосұ ͡ б̊ір ^уой мазалайды↓///	Мені осы бір ой мазалайды.
Бекжан Тұрыс	▶	↑қәзірше жоқ↓/// ↑бірақ мен сол / қәзір / ^уосы бір / ұлым / саған айтамның ары қарай ^йенді →/ бір жалғасы болұу керек қой / бізде ^уөзі / интеллектұуал актерлар жоқ / ^уорыстарды қараңызшы →/ ^уол жағынан мықты ғой↓/// ↑кез келген жерде / тіпті презійденттің ^уөзін сойып салып айтатын кездері болады / ійә↓/// ↑олардың белсенділігі / ұлтқа деген жанашырлығы →/ тіл мәселесіне / басқаға келген кезде сұмдық↓///	↑қәзірше жоқ↓/// ↑бірағ⁀мен сол / қәзір / ^уосұб̊ір / ұлұм / саған айтамның / ары ⁀ғарай ^йенді →/ бір жалғасы ͡ б̊олұу⁀герек⁀қой / бізде ^уөзү /ійнтеллектүуал актерлер жоқ / ^уорұстарды қараңышшы →/ ^уол жағынан мықты⁀ғой↓/// ↑кезгелген жерде / тіпті презійденттің ^уөзүн сойұп̊ ⁀салыб̊⁀айтатың⁀гездері ͡ б̊олады / ійә↓/// ↑олардың белсенділігі / ұлтқа деген жанашырлығы →/ тіл мәселесіне / басқаға⁀гелгең⁀гезде сұмдұқ↓///	Қазірше жоқ. Бірақ мен сол, қазір осы бір «Ұлым, саған айтамның» ары қарай, енді, бір жалғасы болу керек қой, бізде өзі интеллектуал актерлар жоқ, орыстарды қараңызшы, ол жағынан мықты ғой. Кез келген жерде, тіпті, президенттің өзін сойып салып айтатын кездері болады, иә. Олардың белсенділігі, ұлтқа деген жанашырлығы, тіл мәселесіне, басқаға келген кезде сұмдық.
Бекжан Тұрыс	▶	↑^уосы бір / айтылмай жүрген дүнійелігім бар↓/// ↑^уол менің ішкі құпыйам↓/// ↑бірақ мен соны / сахнаға шығарсам деймін↓/// ↑^уоны қәзір айтып қойсам /→ ^йертерек айтұуға болмайды↓///	↑осұ ͡ б̊ір / айтылмай жүргөн дүн^үйөлүгім⁀бар↓/// ↑^уол менің ішкі⁀ғұпұйам↓/// ↑бірағ ⁀мен ⁀сонұ / сахнаға шығарсам деймін↓/// ↑^уонұ қәзір айтып қойсам →/ ^йертерег ͡ айтұуға ͡ б̊олмайды↓//	Осы бір айтылмай жүрген дүнием бар. Ол - менің ішкі құпиям. Бірақ мен соны сахнаға шығарсам деймін. Оны қазір айтып қойсам, ертерек айтуға болмайды.
Бекжан Тұрыс	▶	↑жалпы ^уөнерді ^уөмірлі ^йететін /→ шындық↓///	↑жалпы ^уөнөрдү ^уөмүрлү ^йететін →/ шындық↓///	Жалпы өнерді өмірлі ететін - шындық.
Бердібай Шалабай	▶			– Бабалардан мұра болып келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында журналист Оңғарбек Құралдың “Тіл мәдениеті” хабары. – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын, естеріңізде болса осыдан біршама уақыт бұрын “Біз қалай сөйлейміз?” деген атаумен хабарлар топтамасын бере отырып, тілдік қолданыстың кейбір өзекті мәселелері жайында бір қыдыру әңгімелер айтқан болатынбыз.Қанша жерде айтылып, қанша жерде сөз болғанымен дұрыс сөйлеу әдебі, тіл тазалығы, сөздерді орнымен пайдалану мәселелері әлі күнге күн тәртібіне түспей отыр. Сол себепті де сөздерді дұрыс айтуды, әдеби тілдің нормалары мен стильдік жүйелерді сақтауды насихаттап отыру мақсатында “Тіл мәдениеті” деген хабар ашып отырмыз, және ең бастысы әр хабар сайын ауыз-екі сөйлеу тілінде болсын, жазба тілде болсын қашан да сауатты, дұрыс жазуға, мәдениетті сөйлеуге үндеп отырмақпыз.
Бердібай Шалабай	▶			– Хабарымызға қазақ тіл білімінің айтулы ғалымдары, әдебиетшілер, ақын-жазушылар, журналисттер, жалпы тіл жанашырлары қатысып өздерінің өзекжарды пікірлерін ортаға салып отырмақ. Ендеше хабарымызға құлақтарыңыз түрік жүрсін дегіміз келеді. Бүгінгі хабарымызда тіл білімінің ақсақалы, академик Әбдуалы Қайдардың тіл мәдениеті туралы пікірін бермекпіз. Алдымен қазіргі қоғамдағы мемлекеттік тілдің ролі және тіл мәдениеті туралы филология ғылымдарының докторы, профессор Бердібай Шалабаймен өткізілген сұхбатты тыңдаңыздар. – Бердібай аға, тіл саласында еңбек етіп жүрген айтулы ғалымдардың бірісіз. Шәкірттерге дәріс беріп жүрген ұстазсыз. Сондықтан да біз бүгінгі «Тіл мәдениеті» деген хабарына өзіңізді шақырып отырмыз. Әңгімемізді қазіргі мемлекеттік тіліміздің хал-ахуалы, атқарып отырған міндеті қандай деген мәселеден бастасақ деп отырмын. Мемлекеттік тіл өз дәрежесінде қызмет етіп жатыр ма? Сіздің пікіріңіз қандай?
Бердібай Шалабай	▶			– Тіл мәселесі – қай кезде де, қай қоғамда да үлкен ортақ мәселелерінің бірі. Өйткені тіл қоғамнан тыс өмір сүрмейді. Бұл – халықтың ұлы қазынасы, әрі ұлтты тәрбиелеудің құралы. Сондықтан біздің Тәуелсіздік алуымызбен сайма-сай келетін «Тіл туралы» заңның қабылдануы, одан кейінгі біздің қоғамдағы тілдік қазіргі жағдаят, хал-ахуал қазақ тілінің мемлекеттік тіл болып қалыптасуына оның қоғамдағы, бүкіл Қазақстандағы тек қазақ ұлтының емес, барлық халықтың бір орталыққа топтасуына, бір жеңнен қол шығарып, бір жағадан бас шығарып, біртұтас ел болып, ұйытқы болуына осы мемлекеттік тілдің атқаратын үлкен рөлі бар. Сондықтан қоғамда қазір жалпы мемлекеттік деңгейде болсын, жеке әр ұжымдық деңгейде болсын, немесе қоғамдық ұйымдарда болсын, мемлекеттік ұйымдарда болсын, мемлекеттік тіл мәселесі өте қазір өткір күйінде тұр. Мемлекеттік тіл, бұл тіл саясатын елімізде дұрыс жүргізуге тікелей байланысты.
Бердібай Шалабай	▶			– Елімізде 1997 жылы 11 шілдеде қабылданған «Тіл туралы» заңда былай деп жазылған: «Қазақстан халқын топтастырудың аса маңызды факторы болып табылатын мемлекеттік тілді меңгеру – Қазақстан Республикасының әрбір азаматының парызы». Бұл жолдарды зерделеп қарасақ терең мағына жатыр. Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде қоғамда өмірдің сан-саласында неғұрлым қолданыс аясы кеңейіп, өрісі жайыла түскен сайын оның ел жұртшылығын топтастырушылық рөлі де, сол рөльді атқарушылық мүмкіншілігі де арта түсері сөзсіз. Қай тіл қандай қоғамда болмасын топтастырушылық қызмет атқару үшін соған мүмкіндік беретіндей алғышарттар қалыптасу керек. Дәл қазіргі күні қазақ тіліне дәл сондай мүмкіншілік беретін алғышарттар бар, жасалу үстінде, қалыптасу үстінде деп айтуға болады.
Бердібай Шалабай	▶			– Жақсы, Бердібай аға, мына мемлекеттік тілдің рөлі, оның қоғамдағы топтастырушылық міндеті, парызы туралы жақсы айттыңыз. Біздің хабарымыз басында айтып өткеніміздей «Тіл мәдениеті» деп аталғандықтан, енді осы тіл білімінің немесе бір саласының – үлкен бір тармағы осы тіл мәдениеті деген тақырыпқа қарай ойыссақ деп отырмын. Жалпы сіздің түсінігіңізше тіл мәдениеті дегенді қалай түсіндіресіз? – Тіл мәдениеті дегеніміз – бұл осы ұғымның мәні екі нәрседен құралады деп айтуға болады. Біріншіден, бұл қазақ тілінің даму дәрежесі қандай деңгейде деген мәселемен байланысты бір жағы. Ол не деген сөз? Ол қазақ тілінің даму деңгейі жоғары дәрежеде болса, оның тілдік құралдардың қазақ тіліндегі, тілдік тәсілдердің жетілу дәрежесі оның ширау дәрежесінің жоғарылығын көрсетеді. Бұл – бір жағы. Яғни, қазақ тілінің өзінің бай мүмкіндіктерінің дәрежесі неғұрлым жоғары дәрежеде болса, бұл тіл мәдениетіне өте зор ықпал жасайды.
Бердібай Шалабай	▶			– Екінші, сол бай, жетілген тілді қоғам өкілдері қаншалықты дәрежеде меңгерді, қаншалықты дәрежеде меңгеріп отыр, соны қолданып отыр, пайдаланып отыр деген мәселемен байланысты. Қазақ әдеби тілінің қазіргі деңгейі, оның даму сатысы жоғары дейтін болсақ, ол көптеген әдеби тіл нормаларының шыңдалып, бекітілуімен байланысты. Мысалы, әдеби тіл нормасы – орфографиялық норма, орфоэпиялық норма, лексикалық, фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік нормалар қаншалықты дәрежеде жоғары деңгейде қалыптасқан болса, нормалану дәрежелері, соны енді қаншалықты дәрежеде біз дұрыс, ұқыпты қолданып жүрміз, осы нормаларға сай тілді қалай пайдаланып жүрміз? Міне, екінші жағы тіл мәдениетінің осымен байланысты. – Тіл мәдениеті дегеніміз – сөйлегенде, жазғанда тіл құралдарын, сөз, сөз тіркесі, сөйлем түрлерін дұрыс қолданып, сауаттылықтың, айқын ойлылық пен ізеттіліктің өнегесін көрсету. Мәулен Балақаев
Бердібай Шалабай	▶			– Көрнекті тілші ғалым,белгілі түркітанушы Әбдуали Қайдар ағамыз тіл мәдениеті дегенді былайша түсіндіреді: “Тіл мәдениеті деген ұғымды өз басым тілші маман ретінде ауқымы да, мән мағынасы да, терең ұғым деп білемін. Кейбіреуі тіл мәдениетін таза сөйлеу, әдепті сөйлеу, шешен сөйлеу деген сияқты мәселелермен шектейтін көрінеді. Олай емес, тіл мәдениеті деген бүкіл тілдің болмысына, ұлттық қасиетке түгел қатысты дүние. Мысалы, бір қоғамда жасайтын ұлттың, халықтың жартысы, немесе жартысынан көбі сол тілде сөйлемей, иә болмаса сол тілді шала ғана білетін адамдар болса, ал енді екінші бір жартысы жақсы сөйлейтін адамдар болса, сол тілдің мәдениеті жоғары деп айтуға болады ма? Әрине, болмайды. Үйткені, ұлттық тілдің мәдениеті деп жалпы түрде айтатын болсақ бұл сол ұлттық тілдің өмірдің барлық саласында түгел қамтылғанда ғана, өзінің биіктік деңгейінде қолданғанда ғана, қоғамдық өмірдегі атқаратын қызметін толық атқарғанда ғана, тіл өзінің мәдени деңгейіне көтеріле алады.
Бердібай Шалабай	▶			– Ал енді жырымдалып, біреуі қазақша жақсы біліп жатса, екіншісі білмей жатса, үшіншісі бұзып айтатындар болса, осының бәрін қазақ тілінің мәдениеті жоғары деңгейде деп айтуға ауыз бармайды. Сондықтан, менің айтайын дегенім, тілдің мәдениетін көтеру деген сөз халықтың тұтастығын сақтау, біріншіден, яғни халық өзінің ана тілінде тұтастай сөйлеу керек. Әйтпесе ол әлгі жырымдалған тілді біз мәдени тіл деп айта алмаймыз. Ал қазақ халқын тіл тұрғысынан алып қарағанда тұтас па тіл тұрғысынан алып қарағанда? Қазақ халқының 3/1 Қазақстаннан тыс жерлерде жасайды. Олардың тағдыры өз алдына тарихи, басқа да саяси, әлеуметтік, мәдени себептерге байланысты солай қалыптасты, ал енді Қазақстан өзінің ішінде жасайтын қазақтардың өзін алып қарайтын болсақ, бес саусақ бірдей ма? Мысалы, қазақтың тілін барлық қазақ бірдей біле ма? Білсе де қай деңгейде? Міне, осы тұрғыдан алып қарағанда белгілі бір тіл мәдениетінің деңгейі өте төмен.
Бердібай Шалабай	▶			– Тіл мәдениетіне оның ауызша сөйлеу, яғни өзіңнің пікіріңді ауызша еркін айта білу ғана емес, ұғу да бар, біреудің айтқан пікірін терең ұғу бар. Енді екінші жағында, тілдің өз ойыңды еркін қағаз жүзінде жазып білу. Біздің қауымдағы бір байқалатын бір кемшілік – қазақ тілін ауызша сөйлеп, пікірін айта алатын жігіттер осы пікірін осы қазақша жазып беріңізші деп көріңізші, онда тайсақтай бастайды. Өйткені өзінің сауаттылық деңгейіне сенбейді, өз ойын қағазға түсіруіне, мүмкіншілігіне сенбейді. Оның себептері көп. Оның себептері мына кейінгі заманда тотолитарлық заманның әсерінен қазақ қауымының үш ұрпағы, төртінші ұрпаққа да кетіп бара жатыр бойына тіл дерті дарыған, яғни өз тілінен қашықтау, оған білуге ұмтылмау деген бойын қасиет ұялай бастады. Сондықтан бүгінгі зиялы қауымның біразы, бәрі демейік қала жағдайында тәрбие алған, қалада өскен, анау ата-бабамыздың керемет тілінің құдіретті күші оның бойына ананың сүтімен дарып, жасынан қалыптаса қоймаған азаматтар. Оларды біз айыптай алмаймыз, өйткені заманымыздың талабы сондай болды ма, ыңғайы солай болды ма ол енді заманға байланысты.
Бердібай Шалабай	▶			– Мінеки, солардың барлығы біздің ана тіліміздің өз деңгейінде, керемет, бай тіл, шешен тіл, құнарлы тіл, көне тіл. Осының өз деңгейінде сөйлеп кететін азаматтар біздің арамызда азая бастады. Яғни тілді білмеушілерден шала білетіндерің саны асып жатқа білетіндердің салмағы азая бастады. Мінеки осындай жағдайда біз ана тілімізді түгелдей мәдениеті дамыған деп айта алмаймыз”. – Қандай адамды біз "тіл мәдениеті жетілген", "сауатты сөйлей алады" деп айта аламыз. Әбдуалы Қайдар ағамыздың пікірі мынау: “Тіл мәдениеті әр азаматтың, ұлт өкілінің өзінің жеке басына да байланысты. Жеке басының тіл мәдениеті жоғары адамдар бар, әрине, мысалы ақын-жазушылар секілді. Бірақ өзінің ана тіліне деген көз қарастары төмен адамдар ол тіл мәдениетінде жөндеп сөйлей алмайтындар. Ата-бабамыздан қалған түсінік бойынша ер жігітті оның сөзінен таныған, сөз туралы, сөз құдіреті туралы қаншама керемет сөздер бар біздің халықта. Қазір қарап отырсаң кейбір жақсы-ақ сөйлеп тұрады кейде, ал екі сөздің бірінде "жаңағы, жаңағы" деген сөздерді қайталайды, ол "паразит" сөздер ғой, мысалы, осы сияқты сөздерді қайталап, өзінің ойын "енді, жаңағы" деп керемет сөйлеп тұрғанадамның аузынан екі сөзінің бірінде "жаңағы" деп сөз қайталанып тұрса, оның сөзін мәдениетті деп айту қиын. Осындай өзінің тіл мәдениетін өсіруге аса көңіл бөлу керек халық. Тілді білу өз алдына, тіл мәдениетін өсіруге, таза сөйлеуге, жүйелі сөйлеуге, логикалық сөйлеуге, сонан кейін ой-пікірін терең қып айтуға толып жатқан шарттары бар. Осыны орындай алған адамның тіл мәдениеті жоғары деп айтуға болады.”
Бердібай Шалабай	▶			– Сонымен тіл білімінің аса маңызды бір саласы тіл мәдениетіне арналған хабарымызды аяқтаймыз. Онда тілші ғалымдар, академик Әбдуалы Қайдар мен профессор Бердібай Шалабай тіл мәдениетін қалыптастыру жөнінде өз пікірлерін білдірді. Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Құрал. Сазбен көркемдеген – Марат Жұманиязов. Сау-сәлемет болыңыздар! 10. – Бабалардан мұра болып келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында журналист Оңғарбек Құралдың “Тіл мәдениеті” хабары. – Ассаламуалейкум, ардақты ағайын, қазақ тілінің білгірі, академик Рәбиға Сыздықтың «Сөз сазы» деген еңбегінде: «Сөз мәдениеті, дұрыс сөйлеу мәдениеті, сауатты жазу дағдысы дегендерді тек бөлінген сағаттың бойында ғана үйреніп шығуға болмайды. Тіл мәдениетін сөзді дұрыс қолданып, дұрыс дыбыстап, дұрыс жазу дағдысын мектеп табалдырығын аттаған күннен бастап, оны бітіргенге дейін, тіпті одан кейін де үзбестен игертуді тек тіл менен әдебиет пәнінің мұғалімдері ғана емес, барлық пәннен сабақ берушілер сезініп, күш жұмсағанда ғана ана тіліміздің табиғи қасиетін, ғасырлар бойы жиналған мол қазынасын, бабалар қалдырған көркемдік құдіретін сақтай аламыз» деп жазған екен.
Бердібай Шалабай	▶			– Демек, балабақшада, мектепте, не жоғары оқу орындарында ғана емес, өмір бойы үйрене жүріп, өзімізге өзіміз сын көзімен қарағанда ғана тіл мәдениеті сақталып қалмақ екен. Қоғамымызда тіл мәдениетін қалыптастырудың өзектілігі жайында филология ғылымының докторы, профессор Бердібай Шалабай былайша ой өрбіткен болатын. – Әдетте тілдің ауызша түрі және жазбаша түрі бар. Жазбаша қолданыста біз орфографиялық нормаларды сақтауымыз керек, ал ауызша қолданыста орфоэпиялық нормаларды сақтауымыз керек. Бұдан өзге тілді қолдануда тағы бір маңызы тілдік нормалардан кем емес бір фактор – бұл қатысымдық нормаға сай қолдану тілді. Қатысымдық норма дегеніміз – коммуникативтік норма. Бұл тілдік құралдарды қандай жерде, қандай орында қалайша қолданамыз? Мысалы, тілді аудиторияда, студенттердің алдында қолдану бар, тілді әртүрлі мекемелерде, қызмет орындарында қолдану бар, тілді күнделікті қарым-қатынаста қолдану бар. Міне, сол қарым-қатынастың мақсатына сәйкес қолдану тілдік құралдарын – бұл осы коммуникативтік, қатысымдық нормаға жатады. Орнықты қолдану, жүйелі қолдану, сенің өзіңнің алдыңа қойған мақсатыңа сәйкес қолдану – бұл да әдеби тіл нормаларының ішіндегі үлкен бір салаға жатады.
Бердібай Шалабай	▶			– Тіл мәдениеті мәселесін түпкілікті шешіп тастауға бола ма? Ол туралы Бердібай ағамыздың өзі айтсын. – Тіл мәдениетінің алдында тұрған проблемалар ол ешуақыт та мүлдем жойылып кетпейді. Ол қоғамның дамуымен бірге әр деңгейде, әр сатысында алдыға жаңа мәселелер қойылып отырады. Мысал үшін, мынаны айтуға болады бір кезде тәуелсіздігіміздің алғашқы жылдарында осы «Мемлекеттік тіл – қазақ тілі керек пе, сол қажет емес пе, қоғамда соны орнықтыруымыз қаншалықты дұрыс?» деген үлкен талас, айтыс-пікірлер болды. Ал қазір бұл проблема жоқ. «Қазақ тілі керек пе, керек емес пе?» деген проблема жоқ. Қазақ тілінің керек екендігіне жұрттың бәрінің көзі жетті. Өз ұлтымыздан өзге Қазақстанда қазақтармен бірге қоян-қолтық өмір сүріп жатқан, қызмет істеп жатқан басқа ұлт өкілдері де бұл мәселенің қажеттілігін түсінді.
Бердібай Шалабай	▶			– Енді қазір күн тәртібінде «Сол тілді қалай пайдалануымыз керек, қаншалықты дәрежеде меңгеруіміз керек, қалай оны жоғары деңгейде тіл мәдениетінің талаптарына сай пайдалануымыз керек?» деген мәселе тұр. Осы тұрғыдан келгенде, әрине, біраз істер атқарылды тіл майданы саласында. Бірақ әлі де алда да атқарылатын міндеттер өте көп. Өйткені қазір қоғамдық дамудың саяси, экономикалық, ғылыми дамудың өте қарқынды кезеңі. Жаңа нарық экономикасы келді өмірімізге, оның заңдылықтары бар. Ғылымның жаңа инновациялық технологиялар заманы келді. Өзінің алдыға қойып отырған мәселелері бар. Міне сол талаптарға жауап беру үшін тілді де қоғамның даму дәрежесінен артта қалдыруымызға болмайды. Тілді пайдалану, қолдану дәрежемізді. Бұл тұрғыдан келгенде, әрине, қоғам алдында үлкен-үлкен мәселелер бар әлі де. Оның бастысы мен былай деп қорытқым келеді осы мәселені. Біз дамудың ғылыми-техникалық, экономикалық жағына жоғары мән берумен қатар, қоғамдағы адамдардың рухани дамуына да ерекше мән беруіміз керек, рухани әлемінің дамуына үлкен мән беруіміз керек. Өйткені техниканың, ғылымның дамуы жоғары дәрежеде болып кеткенмен, біздің рухани дүниеміз одан кем түсіп жатса, бұл – үлкен олқылық қоғамдағы. Сол рухани дүниемізді, рухани әлемімізді қалыптастыруға, дамытуға әсер ететін, бұл – тіл, әдебиет, өнер, мәдениет.
Бердібай Шалабай	▶			– Сондықтан кейбір ЖОО-да сол оқу орындарының басшылықтарының атсалысуымен, мысалы, «Абайтану» орталығы, «Абай» ғылыми-зерттеу институты немесе «Мәдени мұра» ғылыми-зерттеу институттары ашылып, жұмыс істеп жатыр. Мысалы, бұл Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінде бар, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ филология факультетінің жанынан үлкен «Абай» зерттеу орталығы құрылды. Бұның мәнісі – бұл жаңағы болашақ мамандардың, қазіргі жастардың, өзіміздің ұлттық рухани мәдениетіміздің нәрінен сусындату. Ол сусындату не арқылы? Тіл арқылы жүзеге асады. Сондықтан осы орталықтарды пайдалана отырып, тек қана гуманитарлық, филологиялық салалардағы мамандарды дайындауда ғана емес, техникалық, жаратылыстану, ғылым салаларында да оқытса, сол саланың студенттеріне осы біздің бай мәдени мұрамыздан сусындатса, бұл жаңағы айтқан рухани дүниеден кенде қалуымызды болдыртпас еді.
Бердібай Шалабай	▶			– Сонда сіздің пікіріңізше кез-келген ЖОО-да қазақ тілі сабағы өту керек пе? – Иә, қазақ тілі болғанда, қазақ тілінің мәдениеті, қазақ тілі мен өнерді, қазақ тілі мен тарихты байланыстырып, сол біздің рухани әлемімізді осы қазақ тілінде, ана тілінде оқыту. – Тіл туралы біраз толғаныстарыңызды білдіріп жатырсыз ғой. Енді нақты бір фактілерге сүйене отырып қазіргі қоғамдағы тілдің тазалығына байланысты жастар немесе студенттер арасындағы тілдік қолданыс, солардың дұрыс-бұрыстығы жөнінде айта кетсеңіз. – Иә, бұл күнделікті өмірде тіл қолданыста әртүрлі жағдайлармен бетпе-бет кездесіп отырамыз күнделікті өмірде. Жалпы тіл ұлттың қазынасы болғаннан кейін, ол керемет біздің рухани байлығымыз болғаннан кейін, оны ұқыпты пайдалануымыз керек. Оны мүмкіндігінше шұбарламай әрі стилдік жағынан, әрі әдеби нормаға сай келуі тұрғысынан біз бұны күнделікті өмірімізде еш уақытта ойымыздан, санамыздан шығармай, өзіміздің тіл қолданысымызда осыны ескеріп, соны жүзеге асырып отыруымыз керек.
Бердібай Шалабай	▶			– Мысалы мен сенің айтқан сұрағыңа байланысты бір-екі жағдайды айтқым келеді, ой бөліскім келеді тыңдарманмен. Қазіргі мысалы радиода, телеарналарда құттықтау бағдарламалары бар. Сонда, мысалы, өздерінің сәлемін жеткізіп хабарласушы тыңдармандар, иә, көрермендер өздерінің құттықтау сәлемдерін жолдап жатады. Сол кезде мынандай сөйлемдер олардың ауыздарынан шығып жатады, мынадай оралымдар, мен жалпылама былай айтайын: «Менің анам бар еді, оның бүгін туған күні еді, соны құттықтағым келіп еді» деген оралымдар. Осы өткен шақ тұрғысында «бар еді», «құттықтағым келіп еді» деген құлаққа кішкене жайсыздау естіледі. Олай емес «Мен анамды бүгінгі туған күнімен құттықтаймын, осыған сіздерден өтінемін жақсы бір ән берсеңіздер, туған күніне арнап үлкен бір сыйлық жасағым келіп отыр» осы шақта тікелей өзінің арнауын жолдау керек сияқты. Ол бір адамға бұл дүниеден өтіп кеткен адам сияқты әсер қалдырады. Міне, осындай тіл оралымдарына көңіл бөлу қажет сияқты.
Бердібай Шалабай	▶			– Немесе мынау көшеде, автобустарда бәріміз де жүреміз аялдамаларды хабарлаған кезде құлағыңды түрсең, орысша айтып жатады аялдамаларды: «Келесі аялдама Абая деп мысалы, Абаядан түсетіндер дайындалыңыздар!» дейді. Осы дұрыс па? «Абая», «Гагарина» деп сөйлеген – қазақ тілінің заңдылығына мүлде қайшы. Бұл – орыс тілінің родительный падежінің жалғауы. Білмеймін осы кондукторлардың қалай ұқпайтындығына түсініп болмайды. Әбден миларына сіңіп кеткен осыны «Келесі аялдама - Абай көшесі, түсуге дайындалыңыздар» деп айтуға болады ғой. – Біз өзіміз күнделікті сөзімізге кейде есеп бермей, оңды-солды сөйлеп жатамыз. Ол жайында тілші ғалымның пікірі мынау: – Күнделікті сөйлеген сөзімізде абайламай көпшілігіміз орысша сөздерді араластырып қолданамыз «Келесі субботада үйге барамын» деп мысалы. Немесе «аялдама» дегенді «остановка» деп сөйлей береміз.
Бердібай Шалабай	▶			– «Звондаймын телефонмен» деп айтамыз. Адамдар өздерінің сөйлеген сөзіне мән беріп, «осы дұрыс па, осы тіл шұбарлау емес пе, өзінің қазақ тілінде қолдануға болмас па екен» осындай сөздерді деген ойға келсе, бәріміз де орысша сөз араластырмай сөйлеуге ұмтылсақ, бұл да біздің тіл мәдениетіне қосқан үлкен үлесіміз болар еді. «Телефон соғам», «қоңырау шалдым» немесе «келесі аялдама – қандай аялдама, айтыңызшы?» деген сияқты қолдануға болады ғой. Міне, осыған тек көңіл бөлу жағы жеткіліксіздеу ме деп ойлаймын. Сосын мынау кейбір жастардың сөзінде артық қосымша қосып айту бар. Мысалы, «Мына автобус Саяхатқа барады ма?» деген сияқты. Осындағы «-ды» басы артық. «Бұл автобус Саяхатқа бара ма?» Дұрысы – осылай ғой. «Келеді ме», «айтады ма», «бара ма», «келе ме?» әдеби нормасы – осылай ғой.
Бердібай Шалабай	▶			– Жалпы осы сіз айтқан мысалдар немесе осы тақылеттес біздегі шұбарлау сөздер дейміз бе, қанша жылдан бері айтылып келе жатса да, біздің қоғамда әлі күнге дейін қалмай келе жатыр? Жалпы, Қазақ радиосы болсын, немесе тілші ғалымдар болсын, көзі ашық, көкірегі ояу ұлтжанды азаматтар қай уақытта да, жүрген жерінде де, меніңше, осы тіл мәдениетін, тілдік нормалардың сақталуын, әдеби нормалардың сақталуын міндетті түрде айтып жүру керек сияқты? – Әрине, айтып жүру керек және ол үнемі басты назарда болу керек. Өзінің сөйлеген сөзіне өзі үңіліп, тыңдап, мән беріп отырса, оп-оңай тіл мәдениетінің нормаларын сақтауға болады, жатық, әдемі сөйлеуге болады. – Әңгімеміздің соңында жалпы радиотыңдаушыларға қандай тілегіңіз бар? – Тіл – бұл біздің керемет ұлттық байлығымыз.
Бердібай Шалабай	▶			– Байлықтардың ішіндегі ең зоры осы – тіл байлығы. Біз атадан мұра болып келе жатқан үлкен рухани дүниеміз – тіл, ана тілі, қазақ тілі, мемлекеттің тілі, осы тілді біз абайлап қолданайық. Оған өзіміздің кәдімгі ішімізден шыққан төл нәрестеміз сияқты мәпелеп, үлкен бір қызығушылықпен, оны бұзуға, оны шұбарлауға жол бермей, жақсы қолдануға тырысайық дегім келеді. Өйткені тіл – бұл халықтың беті, халықтың айнасы, халықтың бай мұрасы. Келесі ұрпаққа сол бізге ата-бабаларымыз осындай керемет бай мұраны жеткізді ғой, қалдырды ғой біз де келешек ұрпақтың алдында сол міндет-парызымызды орындауымыз керек. Сол асыл күйінде, одан да жетілген, дамыған, аса қуатты, бай тіл ретінде келесі ұрпаққа біз мұра ретінде қалдыруымыз керек. – Филология ғылымының докторы, профессор Бердібай Шалабайдың осындай тоқтамды тұжырымымен хабарымызды аяқтаймыз. Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Құрал, сазбен көркемдеген – Нұрмат Талғатұлы. Әуе толқынында амандықпен кездескенше сау-сәлемет болыңыздар!
Береке Керімқұлов	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Ассаламуалейкум, құрметті радиотыңдаушылар! Қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» айдарымен берілетін хабарын тыңдауға шақырамыз. Студияда журналист – Оңғар Құралов. Бұл хабарымызда ауыл азаматы сөз алмақ. Алматы облысындағы Талғар ауданының тұрғыны Береке Керімқұлов бізге бүгінгі ауылдағы қазақ тілінің хал-жағдайы туралы айтып бермек. Қане, тыңдап көріңіздерші. – Осы ауыл тұрғындары қазір қалай сөйлеп жүр? Ауыл мектебінің оқушылары қалай сөйлейді? Аға, сіз енді тура ауылдың ортасынан келдіңіз ғой. Жалпы тұрғындар өзі қалай сөйлеп жүр?
Береке Керімқұлов	▶			– Бір саланың белгілі маманы болмағаннан кейін ол мамандық, сала жөнінде жаңағыдай бүге-шүгесіне дейін айтып беру қиын, әрине. Бірақ та мынау мектеп жөнінде, мектепте оқытылатын пәндер жөнінде, мысалы математика, география, болмаса физика пәндерін алатын болсақ, ол жөнінде шәкірттердің білімін тексеру үшін маман болу керек. Физик болу керек, географ болуы керек дегендей. Ал мұнда арнайы мамандықты қажет етпейтін, меніңше, екі пән бар. Ол, меніңше, әдебиет пен тарих. Кім кімнің де сол алғашқы жағдай танысып, бес-алты ауыз сөзінен кейін-ақ, жаңағы сөйлесіп отырған адамыңыздың ақыл-ой, ойлау деңгейін шамалауға болады, меніңше. Ал енді оның ар жағында тарихи білімін, болмаса жаңағыдай әдеби шалымын айтып отырған жоқпын, жалпы сөз саптауын әңгіме желісінен дегендей, ол адамның шама-шарқын бір шамалауға болады. Бізде соңғы уақытта баспасөз газеттерде жатып келіп қаланы төмпештейміз. "Пәленбай жер қазақшаға ауысты, пәленбай жер неге ауыспай жатыр қазақшаға деп, кәдімгідей осы өкпеміз қара қазандай болады. Ал енді менің өзімнің байқауымша, тек газетке мынадай бір деген рубрика беріп қойғанның да зияны жоқ «Қазақшаң қалай, ауылым?» деген сияқты.
Береке Керімқұлов	▶			– Осы қазақшаның, меніңше, ауылда да сол көмескі тартып бара жатыр. Өйткені қазақ айтады: «Сақал-мұрт – беттің көркі, мақал-мәтел – сөздің көркі» дейді. Мақал-мәтелді айтып жатқан ешкімді естімейміз осы күнде. Ал бір нәрсені айтатын болсақ, мысалы, міндетті түрде жаңағыдай мақал-мәтелмен сөйлесең, «айналайын, не мақалдап-мәтелдеп тұрсың, не айтшы, не керек еді саған?" – "Төтесін айт» дейді ғой. – "Төтесін айтшы, не ол мыңқылдап тұрсың", – дейді. Ал енді соның өзі біз қазақ деген ол сөйлей де білген, тыңдай да білген. Шынында да қазақтың әр сөзінің құрып кеткенде он баламасы бар. Ал енді бізде сол "алды", "келді", "берді", "кетті", "ішті", "жеді" тек осындай болып бара жатыр. Мысалы, баяғы бала кезімізде еститін едік: біреуге бір жұмыспен келсе, оны толық, болмаса жаңағыдай өзінің ойын сездіру үшін, болмаса өзінің көзқарасын білдіру үшін «ол былай ғой», не болмаса «мен былай ойлаймын»деп айтып жатпайтын еді. Сол малға жұмсаған баласының қимыл-қозғалысына риза болмаса «еее, қайтесің, қой көрмеген қуалап жүріп өлтіреді» деген деп бір қояды. Ал сонда оның тұп-тура баласына айтқан ештеңесі жоқ.
Береке Керімқұлов	▶			– Бірақ түсінікті, баласының жаңағы қимыл-қозғалысына риза болмағандығы. Сол сөз де жеткілікті. Оны әкесі не "мынау үшін айттым?" деп айтпайды, баласы "мынаны неге айттың?" деп айтпайтын еді. – Сонда мақалды түсінбейді. Сөздің құдіретін, сөзің мәнін ұқпайды деген сөз ғой. – Сол кішкене сұйылып бара жатыр ма деймін... – Демек, "Алдыңғы толқын ағаларымыз қалай жүріп бара жатыр?" деген сұрақ өзінен-өзі туындап тұрған сияқты. – Енді ол солай да болар, бірақ біздің алдымыздағы ағалар, меніңше, қандай тақырып та болмасын, жазудай-ақ жазды. Неше бір тарихи тақырыпта, басқа да. Бұл енді қазақ тілімізге сол мемлекеттік қажеттілікті туғыза алмай отыр ғой деймін, болмаса туғызбай отыр. Мысалы, әлгі шалдардан еститін едік переселендер дейд, болмаса мына кейінен мына Кавказдан ұлы жер аударуда тау халықтарының жаңағы қоныс аударып кезінде, солардың қазақша білмейтіні жоқ. Өйткені оларға қажет болды, тіпті әрі-беріден қай нәрсе де қаншалықты қажет, содан барып шығады. Бізге де орыс тілі қажет болды, біз үйрендік, меңгердік.
Береке Керімқұлов	▶			– Оларға қазақ тілі қажет болды, ешкім де зорламай-ақ, желкелемей-ақ үйреніп алды. Тіпті осы күнде қазақты жаңылдыратындар көп олардың ішінде. Ал сол сияқты қазақ тіліне деген де қажеттілік болатын болса, тап бүйтіп күңіреніп, күрсінбейтін едік. – Енді сонда ауылдық жерлерде де ісқағаздары болсын, барлығы болсын сонда орыс тілінде жүргізіле ме? Сонда қандай қажеттілік керек? – Қажеттілік болғанда осы уақытқа дейін, осындай кішкене «Ауру батпандап кіріп, мысқалдап шығады» дейді. Ал сол мысқалдап шығатын дүниенің өзіне кәдімгідей орысша айтқанда "интенсивный", қазақша айтқанда кәдімгідей бір ем-домның өте бір жақсы түрі керек қой. Бізде сол жетпей жатыр ғой деймін. Ал бұл мәселе, меніңше, мектептен басталуы керек әдебиет пәнінен. Мен баяғыда мен өзім қызық үшін барып тыңдағанмын сабағын. Осы Алматы облысының мынау Балқаш өңірінде бір әдебиет пәнінің мұғалімі болды, Маданова деген. Сонда жаңағы кісі оқушыларына былай сабақ жүргізеді екен. Екі топқа бөліп қояды оқушыларды. Қазақтың жаңағы екі жолдан тұратын, төрт жолдан тұратын мақал-мәтелдер бар ғой солардың алғашқы екі жолын бір жақ топ айтады жұмбақ есебінде, екінші қалғанын екінші жақ айту керек.
Береке Керімқұлов	▶			– Тағы да: «Өз ойыңды тұспалдап жеткіз!» деп тапсырма береді екен. Сен мысалы әлгі өзің кішкене жаңағы «Баяу жүресің, жай жүресің, сол мектепке жеткенше ертерек шығып, жаңағыдай кешігіңкіреп қалдың» деп айту үшін, ол оқушы жаңағыдай «Апай, Шабан үйрек баяу ұшады дегендей" деп бастағаны есімде. Ал енді қазір мектепте қазір бізде ең мықты мұғалім болып есептелінеді, кім жаңағыдай бүгінгі тапсырманы бастан-аяқ айтып шығады, сол мықты әдебиетші деп есептеледі. Ай, айналайын-ау, оны магнитофонға жазып қой, ол да айтып шығады ғой. Бастан аяқ, үтіріне дейін қалдырмайды. Ол үшін бес жыл оқып қажеті не? Ал мұғалім деген ол жан-жақты хабары болу керек, мысалы сол өткеннен-кеткеннен мысал келтіріп. – Сол тақырыптың мәні, маңызы жөнінде не береді, қандай тәрбиелік-тәлімдік маңызы бар? – Міне, соны жеткізіп айта алмай отырмын ғой. Міне, Оңғар бауырым, міне, дұрыс.
Береке Керімқұлов	▶			– Оның жаңағыдай оның сол кездегі атқарған рөлі мысалы, уәде, сенім, сол берген серт, оның жаңағыдай халықтың өмірінде атқарған ролі, соның бәрін жаңағыдай айтып, қамтып, айтып түсіндіріп, мысалы, әлгі поэмалардан үзінді келтіріп, сүйтіп кететін, жатқа айтатын мұғалімдерді де көргенбіз, кезінде ғой енді, ертеректе ғой енді. Ал қазір жаңағыдай кім бастан аяқ айтып шығады, соны мықты мұғалім деп есептейді екен. – Аға, сөзіңізді бөлейін. Мынау қазір қазақ кітап оқымайды, теледидар көреді, газет-журналдың өзін қарамайды деген сөздер, пікірлер көп айтылады. Енді қазақтың қаймағы ауылда ғой. Ауылдан келіп отырсыз. Осы ауылдың қазағы кітап оқи ма? Жалпы кітапхана бар ма ауылда? – Ауылда кітапхана бар. Бірақ енді сапырылысып кітапқа таласып жатқан адамды көрген жоқпын. Оның үстіне, кейінгі уақытта мына жаңа басылымдар болмай да кеткен болар, сол болған басылымдар түспейді ауылдың кітапханасына. Ал сол енді негізінен теледидар көретін болар.
Береке Керімқұлов	▶			– Сонда көретіндері – Айтыс, «Тамаша». Ал енді мынау Астанадағы зиялы қауымның не деп жүргенін білмеймін, мен болсам «Тамашаға», өткенде қай жерде де, мынау әлгі "Тамаша", тағыда болмаса мынау әлгі өнер жұлдыздарына билет алып беру, солардың концертіне билет алып беру, дәстүрге айналыпты ғой. Естуіміз бойынша. Ал егер енді мен сөйтіп біреу маған билет алып беріп жатса «Тамашаға», мен келінімді ертіп бармас едім "Тамашаға". Болмаса қызымды ертіп. Бұл біздің «Тамашада» тек төменгі жақтан басқа әңгіме айтылмайды ғой. Білмеймін әр-беріден кейін, ол қашаннан бері күлкі әдетісіне айналып кетті? Ал соған ең бір қызығы сол «Тамашаның» авторларының жаңағыдай бір өресінің тарлығы, қиял ұшқырлығының бір шабандығы деп алайық. Ал енді айналайын-ау, залда отырған мыңдаған халыққа не болды соншалықты өңеші жыртылғанша күліп. Тек әр-берден кейін күлетін нәрсе емес қой ол. Тегі анау келініңмен бірге отырсың, қызыңмен бірге отырсың, әр-берден кейін ұялып шығып кететін нәрселерді айтады.
Береке Керімқұлов	▶			– Теледидарды көріп отырып ұяламыз біздер. Ал, ал. Көзбе-көз бақырайып көріп отырып емес. "Тамашаның" тәрбиелік мәні бар, хабар деп есептеледі ғой «Тамаша». Өйткені жаңағыдай әлгі жаманды сықақ қылады, сынайды, мінейді дегендей. Ал, сондағы «Тамашамыздың» ұсқыны жаңағы. Оған күлу емес, оған тек айтар едім сол бүкіл халық болып, байкот жариялап шығып кету керек ондайдан. Ал бізге күн өткен сайын тек соған мәзбіз. Сол төменгі жақтан басқа күлетін ештеңе қалмады енді. Содан кейін жалпы халықтың ынтасы төмендеп кетті тілге деген. Ана бір баладан сұрап көрсем, баяғыда бізде эпостар оқытатын еді. Бұл Қобыланды батыр, Ер Тарғын, Орақ-Мамай деген сияқтыларды сол бала кезімізде оқитын едік әндетіп тұрып. Өткенде бір баладан сұрасам, енді сендерде қалай десем "Орақ-Мамайды" білмеймін дейді, "Қарақалпақ Қобыландыны» білеміз енді оны дейді. Сонда "қарақалпақ" дегенге, иттің баласы "қара қалпақ" емес «Қара Қыпшақ Қобыланды», "әй, иә-иә, "Қара Қыпшақ", "Қара Қыпшақ" дейді. Ал енді осының өзі сол эпосыңды білмеймін енді, оны енді мен мұғалім сүйтіп атты деп үйретпеген болар, ал бірақ сол эпосты оқыған бала жаңағы жерде ғой бір кішкене есінде бірдеңе қалсын деген бала «қарақыпшақ» пен «қарақалпақты» шатастырып алмайды ғой енді ол.
Береке Керімқұлов	▶			– Бұның бәрі жаңағы кітап оқымаудан келіп шығып отыр ғой. – Әрине, содан. Мынау біздің әдебиетімізге деген, басқа да басқа жағдайдың өзі тілімізге деген сұраныстың төмендігінен бұл. Басқа ешқандай да емес. – Тілді сақтап отырған ауылдың өзі тілдері жұтаң тартып бара жатыр дейсіз. Енді осыны көтерудің қандай жолдары болу керек? Сіздіңше осыны қалай жөндеуге болады? Тілімізді дамыту үшін, құнарлылығын сақтау үшін, оның көркемдігін арттыру үшін дегендей. – Қажеттілік арту керек. Үгіт-насихаттан қазақ тілі көктеп кететін болса, қазақ тілі әлдеқашан зәулім ағаш болып кететін еді. Үгіт-насихаттан ештеңе шықпайды. Қажеттілік туғызу керек. – Дұрыс, рахмет, Аға! Бізге уақытыңызды бөліп, «Біз қалай сөйлейміз?» хабарының тыңдаушыларына тілдің жайын, ауылдағы тілдің проблемасын әңгімелеп бергеніңізге көптен-көп рахмет!
Береке Керімқұлов	▶			– Осымен қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» айдармен берілген хабарын аяқтаймыз. Онда Алматы облысындағы Талғар ауданынан келген азамат, ауыл тұрғыны БЕРЕКЕ КЕРІМҚҰЛОВпен өткізілген сұхбатымызды тыңдадыңыздар. Хабарды әзірлеген журналист – Оңғар Құралов. Ал таспамен жұмыс істеген – Салтанат Әбжанова. Әуе толқынында келесі кездескенше күн жақсы болғай!
Гүлбану Қосымова	▶			14. – Бабалардан мұра боп келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу – біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында – журналист Оңғарбек Құралдың «Тіл мәдениеті» хабары. «Жаса, жаса, қазақ тілім, жаса, жаса ғажап дінім! Баянды болып, азат күнің, бағың таймасын!», «Жаса, жаса, қазақ тілі!» – Ассалаумағалейкум, аталы сөздің құдыретіне бас иіп, тіл өнерін дертке балаған, бабалардың арман мұңын бүгінге жалғаған айбынды елдің ардақты тыңдаушылары. Бүгінгі хабарымызда "Қазақ тілі–көнеден келе жатқан өмір тіл" деген мәселен жайын қозғаумақпыз. Біз қолданып жүрген әрбір сөзіміздің шығу тарихы, пайда болу заманы бар екенін білеміз бе? Мәселен, «сауға», «сонар», «дархан», «апа» деген сөздердің этимологиясы қандай? Сонау көне замандардан бүгінге жеткен сөздердің мән-мағынасын ұғынып, түсініп айтып жүрміз бе? Немесе қазіргі көше-көшеде, маңдайшыларда, хабарландыруларда, жарнамаларда кетіп жатқан қателіктер қайдан туындап отыр?
Гүлбану Қосымова	▶			– Филология ғылымдарының докторы, профессор Гүлбану Қосымованың студиямызға келіп, осы тұрғыда ой өрбіткен еді. Енді ғалымның тіл туралы тұжырымдарына кезек берелік: – «Қазақ тілі өзінің мәртебесін ала алмай келеді» деген сөзді көбірек естіп қалып жүрміз. Және әріптестеріміз тұрғысынан жалпы қазақ тілге жанашыр адамдар тұрғысынан айтылып жүрген тағы да бір пікір «Қазақ тілінде сөйлемейді» деген пікір. Мен бүгінгі тақырыпты қазақ тілінің көнеден келе жатқан өміршең тіл екендігін тілге тиек еткім келеді. Тілді үйренуде де, үйретуде де тілдің мәртебесін көтеретін факторлар бар. Ол айғайменен істелмейді, міндеттеуменен шешілмейді, көп айтылуменен де жүзеге аспайды. Себебі адамның құлағы үйреніп кеткен. Мұны қазақта "жауыр сөздер" дейді.
Гүлбану Қосымова	▶			– Сондықтан төменгі буынға болсын, орта буын болсын, жоғары буын деп айтпай-ақ қояйық енді, міне, осы буын өкілдеріне, қазақ тіліне жаны ашитындарға, қазақ тілінде сөйлегісі келетіндерге айтарымыз - оны көне тілдің жалғасы деп қарап, өміршең тіл деп мойындап, бай тіл деп оған құрметпен қарап, әрбір көнеден келе жатқан сөздің астарын бағамдап, мәнін түсініп, соны орнымен қолдана білген жағдайда ғана біз бұл тілге деген құрметті туғыза аламыз. Мысалы, бүгінгі қоғамда орын алып отырған үлкен бір кемшілік, ол – ауызекі сөйлей білетін адамдар қазақ тілін білемін деп есептейді. Бұл – өте қауіпті нәрсе. Қазақ тілін шала сөйлейтіндер, ауызекі сөйлеу деңгейінде ғана сөйлей алатындар сценарий жазып жүр.
Гүлбану Қосымова	▶			– Қазақ тілін ауызекі деңгейде сөйлей алатындар жарнама мәтінін тізіп жүр. Қазақ тілінде білемін деп төменгі деңгейде ғана білетін адамдар аудармаменен айналысып жүр. Сондықтан көшедегі қателердің бәрі – осылардың қолыменен жасалған қателер. Ескерілмей, олардың білім деңгейі анықталмай, жауапты істі тапсыра салудан туып отырған шалалық. Міне, сондықтан сондайларға айтатыным, біріншіден, қазақ тілін қарадүрсін тіл деп есептемеу керек. Екіншіден, қазақ тілінің мол байлығын терең пайдалана білу керек. Оның сөздік қорындағы сөздердің өзінің өте көнеден, біздің заманымызға дейінгі Алтай тіл бірлестігінен, есте жоқ ескі заманнан, ғұндар дәуірінен келе жатқандығын білу керек. Мысалы, қаншама сөз бар. Оның мағынасын зерттеп қарағанда - адамды таңдандырады, жүрегіңе мақтаныш сезімін ұялатып, кеудеңді қуаныш кернейді. Осы тілдің иесі екеніңе мақтанасың.
Гүлбану Қосымова	▶			– Қазақ тілінің байлығы – қазақ халқының, қазақ ұлтының байлығы. Осы байлықты бағалай білуіміз керек. Сонда ғана біздің Қазақстан кез келген жұртпен иық теңестіре алатын іргелі ел бола алады. Сәрсен Аманжолов. – Мысалы, «сауға» деген сөз бар. «Сауға» деген сөз біздің ауыз әдебиетімізде, фольклор тілінде, кейінгі жыраулардың, ақындардың тілінде қолданылып келген. Бұл сөз ғұндардың тілінде қолданылған екен. Бірінші компоненті «сау» деген аңшының аңға барғанда, олжалы қайтқан кезінде жолында кездескен адамға беретін сыйы. Осыдан міне «сауға» деген сөз қалыптасты. «Сауға сұрайды» дейді. Немесе тағы бір деректі айтайын. «Сонар» деген сөз бар, иә. Абайдың «Қансонарда бүркітші шығады аңға» деп келетін өлеңінде кездеседі. Осы «сонар» деген сөздің мағынасын Абай қолданған дәрежеде мұғалімдер түсіндіріп жүрсе де, бірақ оны ғұндар қолданған сөз екендігін біле бермеуі мүмкін. Сол көне дәуірде «ит» деген мағынаны білдірген. Бұл – жай ит емес, аңға шығатын ит. Сонда итпенен аңға шығатын мезгілді ежелгі адамдардан бүгінгі қазаққа дейін «сонар» деп атаған. «Қан сонарда бүркітші шығады алға» деген.
Гүлбану Қосымова	▶			– «Дарқан» сөзі қазіргі тіл тұрғысынан алғанда біз мұны ауыспалы мағыналы сөз деп қараймыз. Ал бұл – ежелгі дәуірде ғұн тілінде ауыспалы мағыналы сөз емес, өзінің тура мағынасында тұрған сөз. Бірақ көп мағыналы сөз болған. Яғни, оның бір беретін мағынасы қазіргі біз айтып жүргендей «жомарт» деген мағынаны білдірген де, ал екінші мағынасы «ерікті, тәуелсіз» деген мағынаны білдірген. Сонда қазақ тілінде бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан байырғы сөздердің өзі ежелгі дәуірдің өзінде көп мағыналы болған. Нені білдіреді бұл? Бұл – тілдің жетілгендігін білдіреді. Сол ежелгі дәуірдің өзінде-ақ бұл тіл – бай әрі жетілген тіл болған. – Қазіргі заманауи жастардың «апашка» деп еркелеп, әлде тіл шұбарлап айтып жататын «апа» сөзі де – қазақ тілінде қалыптасу тарихы бар, ең көне де, қастерлі атаулардың бірі екен.
Гүлбану Қосымова	▶			– «Апа» деген сөз. Осы «апа» деген сөзден, кейде қолданудан қашамыз біз. Сондықтан да біз «мама» деп қолданамыз. «Апа» деген сөздің үлкен, терең мағынасы бар. Ғұн тілінде бұл «апа» деген сөз әйел құдайдың аты болған. Күннің күркіреуінің құдайын «чоппа» деп атаған. Соның бұл әйелі болған. Сонда осы сөздің беретін мағынасы – «өмірге ұрпақ келтіруші, адам әкелуші». Міне, бұл сөз зор құрметпен, үлкен ризашылықпенен терең мағына арқалап тұрған сөз. Осы сөзді біз қазір жеңіл-желпі қолданысқа айналдырып алдық. Неге? Оның мағынасын білмегендіктен! Сонда кейде мынандай қынжылысқа түсесің? Қазіргі тілді қолданып жүрген көптеген адам қарапайым, өте қарапайым сөйлеуге тырысады. Анау тілдің астарлы, образды, терең мағына арқалап тұрған сөздерге бармауға тырысады.
Гүлбану Қосымова	▶			– Сондықтан да сөйлеу жадағай, жалаң болып кетті. Ол жүректен шықпай жататыны да содан. Жүректен шықпаған сөз жүрекке де жетпейді. Ол қолданған жерінде, айтылған жерінде қалып қояды, құлаққа сіңбейді. Міне, сондықтан тілді үйретуде, ең алдыменен, тілді үйренушілерге де, тілді үйреніп жүргендерге де, тілді қолданып жүргендерге де ескеретін бір жәйт бар. Ол мынау – әрбір сөздің мағынасын жақсы білу керек те, орнымен қолдану». –1990 жылдардың бас кезінде, студенттік күндерде филология ғылымдарының докторы, профессор Нығмет Ғабдуллин ағамыз әдебиеттен бізге дәріс оқығанда тіл туралы айтқаны әлі есімде. Ағамыздың айтуынша, біз кезекші сөздермен сөйлеуге әуес болып кеткенбіз. Яғни, терең ойлап, көркемдеп, астарлап, образды сөйлеудің орнына "бардым", "қайттым", "келдік", "кеттік" деген сияқты тым қарабайыр айтуға әзір тұрады екенбіз. Сол пікір әлі де өз өзектілігін жойған жоқ.
Гүлбану Қосымова	▶			– Сөздің мағынасын жан-жақты түсініп, талдап, қай сөзді қайда пайдаланған орынды дегенге мән бермейміз. Сондықтан да тілге деген бейғамдық, ештеңені айырмаушылық ұрпақтан ұрпаққа жалғасып кете беруі де мүмкін. Келер ұрпақ аталы сөзге тоқтайтын болып өссін, сөз құдіретіне бас исін десек, сөз танитын азаматтардың бәрі де өз айналасына, достарына, жақын-жуығына, бала-шағасына ықпал ете білгені абзал. Тілдің мәйегін түйсініп, тілдің тереңіне бойлау әрбір қазаққа парыз да мәртебелі міндет болып қала бермек. Осымен "Тіл мәдениетінің" кезекті хабарын аяқтаймыз. Хабарымызға қатысқан филология ғылымдарының докторы, профессоры Гүлбану Қосымованың тілдің тарихына, тіл мәселелеріне қатысты айтқан пікірлерін келесі хабарымызда одан әрі тыңдай аласыздар. – Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Құрал. Сазбен көркемдеген – Қайсар Ердеш. Әуе толқынында амандықпен кездескенше сау-сәлемет болыңыздар! – Біздің қазақ тілі — өсу үстіндегі адам баласының кез келген қиын да күрделі ойын бейнелеудегі мүмкіндігі зор аса бай тіл. Ғабит Мүсірепов.
Гүлбану Қосымова	▶			15. – Бабалардан мұра боп келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу – біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында – журналист Оңғарбек Құралдың «Тіл мәдениеті» хабары. «Жаса, жаса, қазақ тілім, жаса, жаса ғажап тілім! Баянды болып, азат күнің, бағың таймасын!», «Жаса, жаса, қазақ тілі!» – Ассалаумағалейкум, ардақты тіл өнерінің талғамды тыңдаушылары! Қазақ тілінің қанат жайып, кеңінен өркен жайюы үшін тілді де бағып, қағу керек деп айтуға болады. Әйгілі тілші ғалым Мәулен Балақаев: «Ана тілін жақсы білу – әркімнің азаматтық борышы, қоғамда атқаратын қызметінің тірегі. Сондықтан бастауыш мектептен бастап бала ана тілін білу, үйрену, тіл мәдениетін арттыруды барлық саналы өмірінің әрекеті деп түсінуі керек» дейді. Бүгінгі хабарымыздың қонағы филология ғылымдарының докторы, профессор Гүлбану Қосымова да бала тәрбиесінде, әсіресе, жасөспірім жеткіншектердің тілін дамытуда ата-ананың және атасы мен әжесінің тигізер әсері зор дейді.
Гүлбану Қосымова	▶			– Қазір немересіне әңгіме айтып отыратын атаны таппайсыз. Немересіне аңыз, ертегі айтып отыратын әжені таппайсыз. Ата мен әже өзінің бөлек мақсаты бар, немеренің өзінің үйдегі тіршілігінің басқа мақсаты бар. Екеуінің ортасындағы әке мен шешенің басқа тірлігі бар. Соныменен немересіне жүк артқысы келмейтін аталар мен әжелер көп, шаршатқысы келмейтін, ой түсіргісі келмейтін. Қазір сондай бір, міне, кезеңде тұрмыз біз. Әркім өз бетімен өмір сүріп жатыр. "Амансың ба, тірісің бе, барсың ба, жейтін тамағың бар ма, жататын орның бар ма, денің сау ма?" – өмірдің мақсатын осыдан әріге асыра алмай қалдық. Міне, сонда Абайды Абай еткен кім еді? Абайды Абай еткен өзінің тума талантынан басқа, оның әжесі, анасы, әкесі ғой, Құнанбай ғой.
Гүлбану Қосымова	▶			– Әсіресе, әжесінің рөлін қалай жоққа шығаруға болады. Айлап тұрып Абайдың жанында жыршылар ұстаған, ақындар ұстаған. Ауыз әдебиетінің мол мұраларын ауызша тыңдатқан. Абай осыны тыңдап өсті. Сондықтан Абайда сөзге деген ықылас, ниет зор болды. Сөзге деген құрметі міне осындай жас кезінен солай қалыптасты». – Иә, бала Абайдың сөз зергері болып қалыптасуына әжесі Зере мен анасы Ұлжанның ерекше ықпалы болды. Оны жазушы Мұхтар Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясында былайша суреттейді: – Абай атқа мініп жүруге жарағанымен, үйден көп шықпайтын. Өзге баладан гөрі басқа бір ермек, бөлек бір дос тапты. Онысы, әсіресе, әжесі. Одан қала берсе, шешесі. Бұның әжесі біртүрлі шебер әңгімеші еді. Қызық сөйлейді, әңгімесінің барлық жерін дәмді қылып, қызықтырып айтады, – деп келетін жері бар. Міне бұдан жас Абайдың балаң кезінен сөз құдіретіне бас иіп, сөзді кие тұтып өскенін байқауға болады.
Гүлбану Қосымова	▶			– Қазақ тілінің байлығы қазақ халқының, қазақ ұлтының байлығы. Осы байлықты бағалай білуіміз керек. Сонда ғана біздің Қазақстан кез келген жұртпен иық теңестіре алатын іргелі ел бола алады. Сәрсен Аманжолов. – Профессор Гүлбану Қосымова «Бабай» деген сөздің әу бастағы мағынасы қандай екенін айтады? – «Бабай» деген сөздің де соншама көнеден келе жатқан мағынасы бар. Ауыз әдебиетіне қолданылады фольклор тілінде «бабай», «Бабай Түкті Шашты Әзиз» деген тіркестер қолданылады. Және «баба» деген сөз де қолданылады. Мұның ең бастапқы мағынасы Құдайдың аты болған. Сонда найзағай ойнап, күн күркірегендегі қорқынышты «бабай келіп қалды», «бабай келіп қалады» деген сөзбен кейінгі қолданыста жеткізіліп отырған. Сонда мұның өзі бірнеше мағынаны білдіріп тұр ғой, міне. Тілдің дамуы деген – осы. Бұл – оның тура мағынасы, ауыспалы мағынасы емес.
Гүлбану Қосымова	▶			– Орыс тілді жергілікті тұрғындар «бабайка» деп балаларын қорқытып жататын. – Қазіргі қолданысы бұл ауыспалы мағынаға айналып кеткен. Жағымсыз әсерді беретін мағынаға айналып кеткен. Яғни, бұл өзінің бастапқы мағынасынан ажырап, тым алшақтап кеткен. Ол кейінгі қолданыстағы жаңсақтықтан туындаған. Мысалы, күн күркіреген кезде, найзағай ойнаған кезде әрбір адам қорқады, ол сөзсіз. Ал бірақ соны қорқынышқа айналдырып сөйлеу де бар ғой мысалы. Күн күркіреп, найзағай ойнап тұрған кезде баланы үйде ұстап отыру үшін бастапқы кезде сол сөз «бабай келеді» деп айтылды да, содан ол ауыспалы мағынасында көпшіліктің тілінде қолданылып кетті. Жаңағы қолданып жүрген орыстілділер мұның этимологиясын білмейді, сөзсіз ол, қайдан шыққанын білмейді. Ол Құдайдың аты екенін де білмейді. Тәңіршілдік діні болған ғой бұрын. Ислам дініне дейін Орта Азияда, Қазақстанда түрлі дінді пайдаланған.
Гүлбану Қосымова	▶			– Соның ең көнесі - тәңіршілдік діні. Содан - Құдайға табыну, содан - шаманизм. Бұл сенім-нанымдардың әрбір халықтың жетілуінде, дүниетанымында, өмір сүру салтында атқарған рөлі бар. – Қазіргі кезде бізде мына туыстық атауларды атаған кезде «папа, мама» деген өте танымал, кең тараған заманауи үрдіске ілескендей мағына беретін сондай сөз болып отыр. Елдің бәрі әкесі мен шешесін «папа, мама» деп айтады. Осы тұрғыдан келгенде қазақ тілінің тарихын зерттеп жүрген маман ретінде осы туыстық атауларды бір ретке келтіретін уақыт болған жоқ па деп сұрағым келеді? – Әрине, мен қазір ҚР Білім және ғылым министрлігінің фундаментальды ғылыми жобалар бойынша тарихи сөздерді зерттеп жүрмін. Министрлікке үлкен рақмет.
Гүлбану Қосымова	▶			– «Тарихи атаулардың этимологиясы» деп аталатын кітаптың жарыққа шығуына да сол Ғылым комитетінің үлкен көмегі тиді. Міне, сонда зерттеу барысында көне түркі тілінің элементтерін, ежелгі түркі ескерткіштерінің тілін зерттеуге тура келді ғой. Солардың материалдарын іздестіріп, жинастырып әрбір сөздің қанша мағына беретіндігін жинақтап, ол мағыналардың қайсысы қазақ тіліне жетті, қайсысы өзгеріске ұшырады, қайсысының мағынасы тарылды, кеңейді дегенді зерттеуге ден қойдым ғой. Сонда шынында да тағы бір қызықты жәйт – шумер тілі мен түркі тілінің, соның ішінде қазақ тілінің тамырластығы, сабақтастығы. Шумер өркениеті, мәдениеті деген – керемет, ғажап дүние. Бұл – біздің заманымызға дейінгі төрт мыңыншы жылдарда Тигр және Ефрат өзендерінің бойында өмір сүрген халық. Шумерлер – сол жерде пайда болған халық емес, олар мына Орта Азиядан, қазіргі Қазақстан жерінен, атақты Тұран даласынан барғандар.
Гүлбану Қосымова	▶			– Сол жерге барып мәдениеттің ошағын тұрғызғандар, өркениетті жасағандар, бүкіл жазуымен ғылым-білімді дүние жүзіне таратқандар. Сан дейсіз бе, 1,2, 3 деп келетін, Рим цифрлары дейсіз бе, математикалық Пифагор теоремасы дейсіз бе, осылардың бәрінің бастауы шумерлерден алынады. Жалпы жазудың бастауы шумерден алынады. Суретті жазулар, біздегі Тамғалы тастағы, Қаратаудағы, Шығыс Қазақстандағы, Қазақстанның бүкіл аймағындағы тауға қашалып жазылған жазулардың барлығын шумерлер осы жақтан Еуропаға алып барған. Бүкіл бұл дүние жүзін жайлап отырған. Сол шумер тілінің өзінде бар сөздер ғой "ата" деген сөз, "баба" деген сөз, "ене" деген сөз, "апа" деген сөз болған. Адам таңғаларлық жәйт. Енді осы сөздердің әрқайсысының үлкен тарихы болумен қатар, оның арқалаған үлкен жүгі де, білдіретін терең мағынасы да бар. «Апа» деген сөзді арқалап жүрген адам – зор құрметке лайық адам. Міне, осы сөздерді қолданыстан алып тастап, өзге тілден енген «мама, папа» деген сөздерді пайдаланып жүргеніміз, өкінішті, әрине.
Гүлбану Қосымова	▶			– Біздің сөйлеу тіліміз қаншалықты жұтаңданып кеткенін білеміз бе? Балабақшада да қазақша, мектепте де қазақша, жоғары оқу орындарында да қазақ тілінде оқыған азаматтар неге қазақша көсіліп еркін сөйлеп кете бермейді. Хабар қонағының бұл жайындағы пікірі – мынау: «Мен басқа ұлт өкілдері емес, алдымен бүкіл проблема өзімізде, ұлты қазақ болып есептелетін адамдардың өзі қазақ тілінің бар байлығын пайдаланып сөйлеп жүрген жоқ. Жадағай, жалаң сөйлеуге, ойға жүк түсірмеуге тырысып бағады. Бұл өте жеңілдік, бұл қарадүрсінділік. – Бұның бәрі аңыз-әңгіме, жыр дастандарды оқымағаннан дейсіз ғой. – Ең бірінші себеп - кітап оқымаудан, ауыз әдебиетін оқып үйренбеуден, ақын-жыраулардың жырларын түсінбеуден, жазушылардың шығармаларын оқымаудан кетіп отырған қателік. Қазіргі кез-келген баладан сұрап көріңізші, «дарқан» деген сөздің мағынасын біле ме екен? Білмейді.
Гүлбану Қосымова	▶			– «Сауға» деген сөздің мағынасын немесе басқа сөздердің мағынасын білмейді. Себебі, олай сөйлеп үйренген жоқ. Оған солай сөйлетіп, тапсырма беріп, тілді үйреткен жоқ. Міне, әңгіме осында. Ойға салмақ салып үйрету керек балаға. Яғни, миына жүк түсіру керек. Ал бізде қате түсінік бар? «Баланың жүйкесін жұқартпайық, шаршатпайық, салмақ салмайық» деген керісінше бір үрдіс бар...». – Сонымен көне де, байырғы тіліміздің қадір қасиеті, оның бала тәрбиесіндегі рөлі, жалпы қазақ тілін дамытудағы өзектілігі жайында филология ғылымдарының докторы, профессоры Гүлбану Қосымованың пікірін білдіңіздер деп есептейміз. Осы тақырыпты келесі аптада, дәл осы уақытта одан әрі жалғастыратынымызды естеріңізге саламыз.
Гүлбану Қосымова	▶			– Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Құрал, сазбен көркемдеген – Қайсар Ердеш. Біздің қазақ тілі өсу үстіндегі, адам баласының кез-келген қиын да күрделі ойын бейнелеудегі мүмкіндігі зор, аса бай тіл. Ғабит Мүсірепов.
Гүлбану Қосымова	▶			16. – Бабалардан мұра боп келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу – біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында – журналист Оңғарбек Құралдың «Тіл мәдениеті» хабары. «Жаса, жаса, қазақ тілім, жаса, жаса ғажап тілім! Баянды болып, азат күнің, бағың таймасын!», «Жаса, жаса, қазақ тілі!» – Ассалаумағалейкум, сөз өнерін дертке балап, кызыл тілді өнердің алды деп санаған тілге жанашар, ардақты ағайын. Бала – болашағымыз деп жатамыз. Баланы жас талшыбыққа да теңеп жатамыз. Қалай исең солай қарай өсе беретін. Ана тілінде білім алып жүрген бүгінгі жас қауымға да айтарымыз бар. "Біздің беретін біліміміз, тәрбиеміз бағыт-бағдарымыз қандай, әсіресе, тіл жөнінде, тіл тарихы жайында қаншалықты дұрыс айтып жүрміз, кем-кетігі жоқ па?" – деген сауалға жауап іздеп көрсек дейміз. Алаш ардақтысы Ахаң, Ахмет Байтұрсынұлы айтып кеткендей, "Қазіргі балалар мен жастар эмпирикалық ойлаудан әрі аса алмай жүрген жоқ па?"
Гүлбану Қосымова	▶			– Филология ғылымының докторы, профессоры Гүлбану Қосымова осы жайында және мемлекеттік тіздің қадір-қасиеті туралы былай дейді. – "Эмпирикалық ойлау деген сөз – айналадағы заттарды тек танып білу, мынау – қабырға, мынау - кітап, ол – ақ, мынау – қара деген сияқты заттың белгілерін танып-білуге ғана үйретіп жүрміз қазір, не нәрсені болсын, қандай құбылысты болсын. Қандай нәрсені болсын бергі жағынан ғана, не көріп тұр, тек соны үйретудеміз. Ал оның астарына үңілу, тереңіне бару, оны ойға түсіру, оған жүк арту, оны ойлату, яғни, оның ойлау деңгейін көтере алмай жүрміз. Эмпирикалық ойлаудан, Ахмет Байтұрсынұлы айтқан шығармашылық ойлауға көшіре алмай жүрміз баланы. Шығармашылық ойлау деген – ойлаудың ең жоғарғы түрі.
Гүлбану Қосымова	▶			– Сонда ғана шығармашылықпенен жұмыс істейтін көп адамның ісінің табысты болмай жататыны, нәтижелі болмай жататындығы, міне осыдан, шығармашылық ойлауға әлі төселмегендігінен. Сонда шығармашылық ойлау деген – ойлаудың ең жоғарғы түрі. Яғни, көргенінен бақылау жасап, түйін түйіп, құбылыстарды салыстырып, өзінше зерттеп, оның ұқсас жақтары менен айырмашылықтарынан қорытынды шығарып, әр нәрсенің, әрбір құбылыстың себебін іздеп, оның қандай жағдайда өзгеріске ұшырайтындығын, одан қандай нәтиже күтуге болатындығын түсінетін дәрежеге жеткен кезде, міне, ол шығармашылық ойлауға жетті деген сөз". –Тәрбие басы – тіл. Махмұд Қашқари. – Мемлекеттік тіліміздің ойдағыдай дами алмай отыруына осы біздің кітап оқымауымыз, әдеби көркем шығармалардың тұнығына бойлай алмай жатуымыз үлкен кедергі екен.
Гүлбану Қосымова	▶			– Бізде барлық тілдің айналасында жүрген айқайдың бәрінің себебі – осы. Біз қазір біткен ана өзге ұлт өкілдерін, орыс тілді болып кеткен қазақтарды қазақ тілінде сөйлету проблемасы ғана емес, біздегі проблема - қазақ тілінде оқып, тілі қазақша шыққан адамдардың өзінің ойлау деңгейінің шектеулігінде болып отыр. Әрбір сөздің астарында жатқан мағына ізденістен келіп, ойлаудан келіп туындайды. «Соны қандай жағдайда қолданамын, қай кезде қолданамын, не арқылы қолданамын, дұрыстығы неде?» дегенді танудың өзі – біз қол жеткізе алмай келе жатқан үлкен проблема. Соның бәрі кітапты оқымаудан шығады. Қазір кітапты ашады да, Мұхтар Ауезов «Абай долы» романын ашады да, «мен түсінбеймін» деп қайтадан жабады. «Мен екі рет қып шықтым, түсінбеймін» дейді. Немесе Ғабит Мүсіреповтың керемет шығармалары бар, иә, Мағжанның сыршыл өлеңдері бар.
Гүлбану Қосымова	▶			– Менің арманым – әдебиетті Мағжанның тілінде, Мағжанның сөзімен оқытса, Жүсіпбектің тілінде, Абайдың тілінде оқытса. Яғни, баланы, студентті, магистрантты, қалың көпшілікті сөздің қасиетін сезінуге үйретсе. Қазақ тілінің бағы сонда ғана жанады, сонда қазақ тілі насихаттауды керек етпейді, қазақ тілін міндеттеуді керек етпейді. Ол үлкен сұранысқа ие болады. Ол өзінің әдемілігін шығарады, қолданысқа түсіреді. Оның байлығы енді көмулі жатқан жерінен сыртқа шығады. Сол кезде оның көне түркілердің тілі екендігін білген адамның өзі-ақ қазақ тілінде сөйлеуге ұмтылатын болады, мақтанатын болады, соған тырысатын болады. Әйтпесе, қазақ тілінің өзі бағаланбай қалып жатыр ғой. Жұтаң, қарабайыр, дүдамал сөйлейтіндер, қарапайым сөйлейтіндер тілдің бағасын құртып бітті. Солардың сөзіне қарап басқалар ойлайды: "Еее, қазақ тілінің сиқы осы екен."
Гүлбану Қосымова	▶			– Ол ғылым тілі бола алмайды екен, ол көркем әдебиеттің тілі бола алмайды екен, ол образды сөйлеуге жарамайды екен, ол тек ауызекі сөйлеу тілі ғана екен, жұтаң тіл екен, оның байлығы араб тілінен енген, парсы тілінен енген, моңғол тілінен енген, орыс тілінен енген екен деп. Міне, зерттеудегі қателік те – осында, біржақтылығында, сыңаржақты жүргізілуінде. Шынында да талай еңбек жазылды қазақ тіліне енген араб-парсы сөздері, қазақ тіліне енген моңғол сөздері, қазақ тіліне енген орыс сөздері туралы, ал кері процесті әлі айта қойған жоқпыз ғой біз. Қазақ тілінен, яғни көне түркі тілінің жалғасы қазақ тілінен араб-парсыға, орысқа, славян тілдеріне енген сөздер деген өте сирек айтылады. Міне, сондықтан да осындай құрметке жетпейінше, қазақ тілінің өрісі кеңеймейді.
Гүлбану Қосымова	▶			– Қазақ тілінің байлығы – қазақ халқының, қазақ ұлтының байлығы. Осы байлықты бағалай білуіміз керек. Сонда ғана біздің Қазақстан кез келген жұртпен иық теңестіре алатын іргелі ел бола алады. Сәрсен Аманжолов. – Осы айтып отырған әңгімеңізді қорытындылай келгенде, жалпы тыңдаушыларға біздің тілімізді, тіл мәдениетін, тілдің байлығын дамыту үшін қандай пікір, ұсыныс айтар едіңіз? – Ең алдыменен сөзімді оқушыларға арнағым келеді сөзімді. Бүкіл үміт, барлық сенім, болашақ солардың қолында ғой соларға арнағым келеді. Айналайындар, сіздер тілге немқұрайлы қалай болса, солай қарамаңыздар. Тілді ережелердің жинағы деп қана түсінбеңіздер. Тілді ережелер үшін, ережелерді жаттау үшін оқымаңыздар! Тілдің мәнісін, сөздің мағынасын түсініп оқыңыздар! Ол үшін ауыз әдебиетін бастарыңызға, жастықтарыңыздың астына қойып өсіңіздер! Тілдің жанашыры бола білген классик жаушыларымыздың, ақындарымыздың шығармаларын оқыңыздар! Бір рет түсінбесеңіздер, екі рет қайталап оқыңыздар. Екі рет түсінбесеңіздер, үш рет оқыңыздар.
Гүлбану Қосымова	▶			– Яғни, сіздердің уақыттарыңыз компьютерменен, көше кезуменен, немесе құр күлкімен уақытыңыз кетпесін. Одан да кітап оқыңыздар! Қолдағы бар ақшаларыңызды кітап жинауға арнаңыздар. Сонда ғана сіздер ақылды боласыздар, саналы боласыздар, ұлтшыл, мемлекетшіл боласыздар. Сонда ғана сіздерден қоғамға үлкен-үлкен пайда келеді. – Әлемдік және жергілікті ақпараттарды ана тілімізде әзірленіп жатқан көптеген хабарды, ондағы тілдік қолданыстардың дұрыс-бұрыстығын оқырман да, көрермен де, тыңдарман да БАҚ арқылы біле алатыны белгілі. Былайша айтқанда, БАҚ дегеніміз – ең басты тәрбиеші, жөн сілтеуші, ұстаз деуге де болады. "Ет сасыса тұз себер, тұз сасыса не себер?" деген сауал ортаға тасталып та жатады. Гүлбану апайымыздың БАҚ қызметкерлеріне айтар тілек-талабы бар екен. Мұны біздің әріптестерімізге қарата айтылған базына деп қабылдаймыз.
Гүлбану Қосымова	▶			– Мен сөзімді баспасөз қызметкерлеріне де арнағым келеді. Әсіресе, телеарналардың журналистеріне арнасам деймін, редакторларына мың дұғай. Сіздер көпшіліктің алдына шығасыздар. Сіздерді қалың қауым асыға күтіп, тыңдайды. Сіздерден ақылды, мағыналы, жүрекке жететін сөз естісе, қуанады, сізді тыңдайтын көпшілік. Ал егер сіздерден жадағай, жалаң сөз естісе, түкке тұрмайтын сөздер естісе ренжиді. Ол бағдарламаны көрмей, басқа бағдарламаға ауыстырып жібереді. Сонда сіздің көрерменіңіз, тыңдарманыңыз азаяды. Әрбір сөзді салмақтап қолданыңыздаршы! Қазақ тілінің бар байлығын игеруге тырысыңыздаршы! Түсіндірмелі сөздік қазір 15 том шығып жатыр. Әрқайсыңыздың үйіңізде түсіндірме сөздіктер болсыншы! Толып жатыр ғой сөздіктер. Осы сөздіктермен жұмыс істеп үйреніңіздер! Содан соң хабарға кімді шақыратындарыңызды екшеп, елеп шақырыңыздар! Кімнің айтары бар, айтары бар адамды шақырыңыздар хабарларыңызға! Сонда ғана ол қызықты болып өтеді және сұранысқа ие болады.
Гүлбану Қосымова	▶			– Осымен өткен хабарымыздан бері айтылып келе жатқан ойларды қорыта келе, түйгеніміз мынау. Қазақ тілі – көне замандардан бүгінге жеткен, тамырын тереңнен алатын көне тіл. Тіліміз – қалыптасу тарихы, тағдыр-тауқыметі, қайта өрлеу дәуірі бар өміршең тіл. Ұлы бабаларымыздан аманат болып қалған тілімізді көкке көтере білейік! Кейбір тілін ұмытқан, ендігі уақытта оны білгісі де, үйренгісі де келмейтіндердің қатары сиреп, қазақ пен қазақ тек қана қазақша сөйлесетін заман туса екен деген тілекпен хабарымызды аяқтаймыз. Мемлекеттік мәртебеге ие тіліміздің абыройы асқақ, беделі биік болсын! – Бүгінгі хабарымызға филология ғылымдарының докторы, профессор Гүлбану Қосымова қатысты. Хабарды әзірлеген – Оңғарбек құрал, сазбен көркемдеген –Қайсар Ердеш. Әуе толқынында амандықпен кездескенше аман-сау болыңыздар! –Біздің қазақ тілі – өсу үстіндегі, адам баласының кез-келген қиын да күрделі ойын бейнелеудегі мүмкіндігі зор, аса бай тіл. Ғабит Мүсірепов.
Гүлбану Қосымова	▶			17. – Бабалардан мұра боп келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу – біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында – журналист Оңғарбек Құралдың «Тіл мәдениеті» хабары. «Жаса, жаса, қазақ тілім, жаса, жаса ғажап тілім! Баянды болып, азат күнің, бағың таймасын!», «Жаса, жаса, қазақ тілі!» – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын! Қазақтың тілі де бай, жері де бай. Сол тілдің байлығын, көркемдігін, терең мағыналылығын, жер бедерінің құпия сырын жақсы меңгергендігінің арқасында біздің ата-бабаларымыз кең-байтақ өлкеміздің әрбір жер-суына сол өлкенің ырыс-құтын бейнелейтін немесе табиғатын білдіретін атаулар берді. Сонау көне түркі дәуірінен біздің заманымызға жеткен жер-су атауларын біз әлі де қолданып жүргенімізді кейде байқамаймыз. Белгілі бір тарихқа орайластырыла пайда болған әуенге, ырғаққа құрылған атаулар бертінде Кеңес өкіметінің орыстандыруға негізделген солақай саясатымен Андреевка, Николаевка, Володаровка, Камыщина немесе Чернеявка, Степное, Сосновка т.б., сияқты адам түсінгісіз атаулармен алмастырылды.
Гүлбану Қосымова	▶			– Тарихы тұнған аймақ атауларын өзгерту арқылы, сананы улаумен бірге, біздің кешегі тарихи шежіремізді де өшіруге тырысты. Әйтсе де, бүгінде сол мағынасыз атаулардың бұрынғы аты жаңғыртылып, көптеген тарихи атау қалпына келтірілді. Бұған Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейінгі үлкен жетістіктердің бірі ретінде қарауға болады. Қазақ тілі – көне тіл. Оның сонау көне түркі замандарынан бері талай-талай белестерден өтіп, ғасырлар қойнауынан бізге жеткенінің бір дәлелі – жер-суға берілген атаулары, олар сонау көне түркілер заманынан бүгінге жеткен көне тарихи фактілер. Бұл жайында профессор Гүлбану Қосымова апайымыз бізге кеңірек тарқатады. – Қазір сіздермен әңгімелескіміз келіп отырған тақырып, тілдің көнелігін дәлелдейтін жер-су атауларының сыры болмақшы. Шынымен де, қазақ тілі айтудан жалықпаймын бүгінгі дәрежесіне талай ғасырларды басып өтіп келді.
Гүлбану Қосымова	▶			– Қазақтар әрбір даладағы, қыраттағы, таудағы, өздері мекен еткен жерлердің әрбір иірімдерін жетік білген де, соның барлығын ұмытпау үшін сөзбенен белгі салып кетіп отырған. Осы жер-су атауларының мағынасын білу деген сөз – өзіңіздің туған өлкеңізді білу, туған өлкеңіздің тарихын білу, өзіңді білу, ұлтыңның, ата-бабаларыңның тіршілігін, әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін, наным-сенімін, дүниетанымын білу деген сөз. Шынымен де, атауда үлкен сыр, үлкен мағына жатыр. Мынау «Тарихи атаулардың этимологиясы» деп аталатын кітабымда осыны жазу барысында көп қызықты жайттарға тап болдым. Жер-су атаулары бұрын зерттелмеді деп айта алмаймын, зерттелді. Оған арналып шығарылған кітаптар да бар. Енді оның әрқайсысына мен баға бермеймін. Ол менің қазіргі міндетіме жатпайды.
Гүлбану Қосымова	▶			– Бірақ жаңа көзқарастарға тап болып, жаңа шешімдерге келген тұсым өте көп. Әсіресе, жер-су атауларындағы қазақтың дүниетанымы, ежелгі түркілердің үрім-бұтағы болып саналатын қазақтардың түсінігіне қайран қаласыз. Бір арнаулы оқу орнын бітірмесе де, энциклопедиялық білімі болған. Қарапайым қазақтардың соншалықты мол терең білімі болған. Өзінің күнкөрісінен, табиғатты жіті бақылауынан, адам мен табиғаттың арасындағы байланысты жоғалтпауынан, адам мен табиғаттың арасындағы байланысты үнемі-үнемі тұтастықта болуынан туған керемет жайттар бар. Мысалы, Қарағанды облысының Жезді ауданында «Ағасық» деген таудың аты бар. Оның биіктігі 366 метр. Осыны бұрынғы ғалымдар «жазық, жайдақ асу» деген мағына береді деп түсіндірген. Ал бұл – меніңше, дұрыс емес. Көне түркі тіліне жүгінсек, атау екі компоненттен тұрады да, біріншісі «ағы»- өз алдына дербес сөз болған, «қымбат, қазына, сый» деген мағынаны берген көне түркі тілінде, ал екінші компоненті «асық» - «табыс, пайда» деген мағынаны білдірген.
Гүлбану Қосымова	▶			– Екеуі – екі бөлек сөз. Тауға атау етіп бергенде екі сөз біріккен, біріккен кезде «ағы» деген сөздің соңындағы -ы дауысты дыбысы екінші сөздің басындағы дауысты дыбыстың әсеріменен түсіп қалды. Сөйтті де, «Ағасық» болып қалыптасты. Ал бұл атауды жергілікті тұрғындар неліктен берді? Қарағанды облысы Жезді ауданы – түсті металдарға өте бай өлке. Сондықтан да ежелгі тұрғындар осы байлықты меңзеп, осындай байлықтың болғандығын көрсетіп, таудың атауын осы ұғымды білдіретін «қазына, табыс, қымбат, пайда» деген түсінікті атауға сыйғызып тұр. Көріп отырсыз ба, қаншама атаудың мағынасынан сол жердің жер бедерін біліп қоймайсыз, ол жердің байлығын, географиясын, оның экономикасын, тіршілігін, байлығын білуге болады. Сонда осы атаудың өзі қаншама мағына арқалап тұр.
Гүлбану Қосымова	▶			– Қазақ тілінің байлығы қазақ халқының, қазақ ұлтының байлығы. Осы байлықты бағалай білуіміз керек. Сонда ғана біздің Қазақстан кез келген жұртпен иық теңестіре алатын іргелі ел бола алады. Сәрсен Аманжолов. – Немесе «Бозашы» деген сөз бар – Маңғыстау облысындағы Каспий теңізінің жағалауындағы ол түбек. Маңғыстау жері – қазақ халқының жер кіндігі атанған мекен. Алғашқы адамдар пайда болған төртінші нүктесінің бірі. Оны біреу білсе, біреу білмейді. Би-Би-Си телекомпаниясы 2004-2005 жж зерттеп ашқан, бірақ біреуге жетсе, біреуге жеткен жоқ. Адамдар алғаш пайда болған мекендердің бірі сол - Маңғыстау өлкесі. Содан соң - Қаратау жотасы, Шығыс Қазақстан өңірі.
Гүлбану Қосымова	▶			– Мұны бұрынғы зерттеушілер, мысалы түркімен ғалымы Атаниязов оған «боза» деген сөзді, қазіргі тілімізде сөз бар ғой, анау сыраның түрі ретінде «боза жасаушылар» деген мағынада деп түсінік берген. Бұл – қате түсінік. Атаудың сыры мұнда емес. Мұның сыры мынада көне түркі тілінде, «боз» деген сөздің «бод» деген сыңары болған. «З» дыбысы мен «Д» дыбысы тарихи тұрғыдан бұлар сыңарлас дыбыстар, параллель түзетін дыбыстар. Оның беретін мағынасы – адамдардың жиналған жері. Және оның «тайпа, ру» деген мағынасы бар. Сонда осы түбірдің көне түркінің өзінде «бозлуқ» деген туынды сөз жасалған. Ол «өсіп-өну» деген мағынаны білдірген. Немесе осы сөзден «будун» деген сөз жасалған көне түркі тілінің өзінде. Ол «халық» дегенді білдіреді. Сонда осы мағынаның өзі-ақ бұл атаудың түбірі «бод», «боз» сөзден, «д» дыбысының «з» дыбысына айналуынан туындаған сөз екендігін білдіреді.
Гүлбану Қосымова	▶			– Ал екінші компоненті - жаңағы «ашығ», «бозашы» дегенде «ашы» ғой енді қалып түрған, «ашығ» деген сөздің мағынасы ежелі түркі тілінде «береке, рахат» дегенді білдірген. Сөздің соңындағы «ғ» дыбысы тілдің даму барысында артық дыбыс боп түсіп қалып отырған. «Сарығ» дегендегі «сары», қазіргі түсті білдіретін атау көне түркі тілінде «сарығ» деп дыбысталған, кейін «ғ» дыбысы түсіп қалып, бізге жеткен. Сонда бұл көне түркі сөздерінің орта ғасырға жеткендегі болған өзгерістері. Міне, көріп отырсыз ба, қандай осы атаудың өзі Маңғыстау өңірінің алғашқы адамдардың пайда болған жері екендігін нақ ұғындырып тұр. Сонда бұл мағына алғашқы адамдардың "рахатқа бөленген, берекеге ие болған жері" дегенді білдіреді. Қандай керемет мән жатыр, ә, байқаған адамға?! Қазір біз оны ешбір қиындықсыз-ақ «Бозашы, бозашы» деп айтып жүре береміз. Тіпті оны «боза» деген сөзден шыққан ғой деп түсіндіріп жүре беретін жәйттер аз емес шығар деп ойлаймын.
Гүлбану Қосымова	▶			– Немесе «Бірұйық» деген жер бар, мына Қарағанды облысындағы Қарқаралы ауданында. Осының «Бірі» сөзі түсінікті енді. Ол - бұрыннан, ежелгі заманнан бері өзінің тура мағынасында келе жатқан сондық ұғымдағы сөз. Ал енді «ұйық» деген сөз қайдан шықты дегенде, әр түрлі пікірлер айтылып жүр. Бірақ менің зерттеуім бұрынғы пікірлерге жанаспайды. «Ұйық»- көне түркі тіліндегі «үгүрік» сөзі. Жаңағы бір сөздің ортасында, мен тарихи грамматикадан ұзақ жылдар бойы сабақ бердім, көне түркі тілінен еңбек жаздым деген сияқты, сондықтан бір адамдай білемін деп есептеймін. Міне, сонда «үгүрік» дегендегі сөздің арасындағы г дыбысы өзі тарихи грамматиканың заңдылығы бойынша, тілдің заңдылығы бойынша үш түрлі өзгеріске ұшыраған.
Гүлбану Қосымова	▶			– Бірінші жағдайда түсіп қалған, екіншісінде "и" әрпіне айналып кеткен, сонда «үгүрік» - «жайлы тұрмыс құру, тыныштықта өмір сүру, бала сүю» деген мағынаны береді көне түркілерде. Осы сөз маған қатты ұнайды өзі. Сонда Асан қайғы іздеген Жерұйық - киелі жер деген мағынаны білдірмейді біз түсіндіріп жүргендей. Асан қайғы киелі жерді іздеген жоқ, ол бесік тербетіп, ұрпақ өсіретін жерді іздеді, жайлы мекенді іздеді. Міне, «Бірұйық» деген тыныш өмір сыйлайтын жер дегенді білдіреді. Осыны, мысалы, Қарағанды облысындағы Қарқаралының тұрғындары "білсе ғой, шіркін!" деп армандаймын. Қай жерде өмір сүріп жатқанын, жалпы, олар ғана емес, мұндай атаулар Алматы облысында да, Ақтөбеде де, Оңтүстік Қазақстанда да, Шығыс Қазақстанда да, Семейде де де бар. Бүкіл Қазақстандағы жер-су атауларының барлығы дерлік – ежелгі түркілер қойған, көне замандардан келе жатқан атаулар. Сол атаулар қазақтың бүгінгі қолданысында жүр».
Гүлбану Қосымова	▶			– Иә, әңгіме ауанынан байқағанымыз, жер-су атауларының түп-төркіні шежірелі өлкенің сырын ашатын анықтама құрал іспетті. Әрине оны терең түсінген адам әрбір атаудың өзіндік мән-мағынасы барына көз жеткізеді. Біз өзіміз тұрып жатқан мекендегі жер-су аттарын толық түсіне алдық па? Онда кездесетін қала, ауыл, тау мен өзен-көл атауларының сырын білеміз бе? Ендеше өлкеміздегі жер- су аттарының құпиясын ашуға ерінбейік дегім келеді. – Осымен «Тіл мәдениеті» хабарының кезекті санын аяқтаймыз. Хабарымызға филология ғылымының докторы, профессоры Гүлбану Қосымова қатысып, «Ағасық», «Бозашы», «Бірұйық» сияқты атаулардың мәні туралы әңгімелеп берді. Хабарымыздың жалғасын келесі аптада, дәл осы уақытта тыңдай аласыздар. Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Құрал, сазбен көркемдеген – Қайсар Ердеш. Әуе толқынында амандықпен кездескенше аман-сау болыңыздар! –Біздің қазақ тілі өсу үстіндегі, адам баласының кез-келген қиын да күрделі ойын бейнелеудегі мүмкіндігі зор, аса бай тіл. Ғабит Мүсірепов.
Гүлбану Қосымова	▶			18. – Бабалардан мұра боп келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу – біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында – журналист Оңғарбек Құралдың «Тіл мәдениеті» хабары. «Жаса, жаса, қазақ тілім, жаса, жаса ғажап тілім! Баянды болып, азат күнің, бағың таймасын!», «Жаса, жаса, қазақ тілі!» – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын! Өткен хабарымызда жер аттарының тарихи мәні туралы әңгіме қозғаған болатынбыз. Онда филология ғылымының докторы, профессоры Гүлбану Қосымова «Ағасық», «Бозашы», «Бірұйық» сияқты атаулардың қайдан шыққаны туралы айтып берген болатын. Енді «Сарайшық», «Шыңғыстау», «Лабасы», «Көгаша» деген сияқты елді мекендер атауларының мағынасы жайында кеңірек әңгімелейді. – Қазақстанның барлық жеріндегі атаулардың бәрі дерлік – ежелгі түркілердің беріп кеткен, ежелгі дүниеден келе жатқан атаулар. Әлі де қазақтың бүгінгі қолданысында жүр. Мысалы, «Сарайшық» деген – бізге белгілі тарихи атау, Жайық өзенінің бойында салынған, орта ғасырдағы ескі қала ғой енді.
Гүлбану Қосымова	▶			– Атауы екі компоненттен тұратыны белгілі. Біреуі – «сарай», сонау ежелгі түркілерден бері «хан сарайы» деген мағынаны білдіреді. Орта ғасырларда да, Шыңғыс хан кезінде де сондай мағына берді, Махамбеттің өлеңдерінде де сондай мағынада жұмсалады. Бұл мағынасы – түсінікті. Енді мынау «шық» деген қандай мағынаны білдіреді дегенде, бұл ғылыми этимологияға сүйенетін болсақ, тағы да көне түркі тіліне жүгінеміз. Сонда бұл сөздің екінші компоненті «Шик» сөзі көне түркі тілінде «өрме», «жарқыраған құрылыс материалы ретінде қолданылған «ши» деген сөз. Сонда ана ханның сарайын әшекейлеу үшін, әрлеу үшін, сонау алыстан көзге түсіру үшін, бұны арнайы құрылыс материалын пайдаланған ғой ежелгі тұрғындар. Шиді, өрме шиді пайдаланған. Ол өзі жарқыраған түсті болып келген. Сонда, осыдан көшпенділер малдан басқаны білмеген, өркениеттен дегеннен жұрдай деп ойлап жүргендерге тойтарыс қой – бұл.
Гүлбану Қосымова	▶			– Сонда осында міне ежелгі көшпенділер қала да тұрғыза білген, сарай да сала білген. Қандай материалды пайдалануды да білген! Немесе, айталық, мынау көптеген сөздердің мағынасы қате түсіндіріліп жүр. Мысалы, Шыңғыс деген тау бар, иә, шатқал, құз. Осы Шыңғыстау энциклопедиялық деректерде ұзындығы 200 километрге дейін барады да, биіктігі 1305 метрге дейін көтеріледі. Осыны жұрт Орта ғасырдағы Шыңғыс ханның атымен аталған дейді. Көрдіңіз бе, қате түсініктердің қайда жатқандығын? Ал бұл – керісінше, Хан Абайдың жазбаларында бар ғой, осы Шыңғыс тауында әскері Қарауыл өзенінің бойында жатып, 12 рудан 12 кісі моңғолдың өз заңы бойынша Хан деген үлкен биіктің басында ақ киізге Шыңғысты отырғызып, хан көтерген деген жолдар бар. Сонда осы тауда хан көтергендіктен Темүжін «Шыңғыс хан» осы таудың атын алған ғой.
Гүлбану Қосымова	▶			– Ал мұны осы күнге дейін ешкім айтқан жоқ. Таудың атын алған. Тауға немесе өзен-суға кісінің аты берілмейді. Керісінше, жердің аты - кісіге беріледі, Баласағұн денегсияқты, Қашқари деген сияқты, Тарази деген сияқты. «Боралдай» деген жердің атын қалмақтың батырының атының қойды дейді. Бұл - қате ұғым, түсінік қой. Ол Боралдайдың негізгі мағынасы, мысалы, Қалмақ тілінде де бар, Моңғол тілінде де бар, Манчжур тілдерінде де бар, жалпы моңғол-түркі тілдеріне ортақ сөз. Ол - «сусыз, қуаң тартқан жота» деген мағына береді "борал" деген сөз. Сонда бұл - осы жердің сипатына, бедеріне қарай берілген атау. Ол – қалмақтың батырының аты емес. Жаңағы сөзіме қайтып оралайын, сонда Шыңғыс деген таудың аты не мағына білдіреді дегенде, ол – ежелгі көне түркілерден қалған атау. «Суна-йыш» деген атау болған көне түркі жазбаларында, «Күлтегін» ескерткішінде бар. Суна-йыш, сонда бұл – «қонысқа жайлы тау жазығы» деген мағынаны білдірген.
Гүлбану Қосымова	▶			– Уақыт өте дыбыстық өзгеріске ұшырап, Суна-йыш, содан екі сөз бірігіп Суниыш, с дыбысының ш дыбысына айналғанын біз тілдің тарихи грамматикадан білеміз. Шуниыш, содан Шыңғыш - Шыңғыс деп аталып кеткен. Сөздің соңындағы ш дыбысы с дыбысына ауысты. Оны дәлелдейтін көптеген фактілер бар. Міне, мен бірнеше мысалды ғана келтіріп отырмын. Көріп отырсаңыз біз тілді оқытқан кезде де, атауды оқыту керек. Атаудың беретін мағынасында үлкен сыр жатыр. Соны ұқтыру керек. Ол баланың да, үлкеннің де бойына үлкен мақтаныш сезімін ұялатады, отаншылдық рухты оятады. Мемлекетшіл сананы қалыптастырады, жер атауларының барлығы. Қазақстан жерінде миллиондаған жер-су атаулары бар. Сондай керемет дүниелерге тап боласың. Мысалы, «Лабасы» деген жер бар. Былай қарасаң, аты түсініксіз, нені айтып тұрғаны белгісіз.
Гүлбану Қосымова	▶			– Ол таудың да аты, өзеннің де аты Алматы облысының Райымбек ауданында. Осыны бұрынғы зерттеушілер «Ілебасы» деген сөздерден құралды дейді. "Лаба" – қар, қар асуы деген атаулардан деп түсіндіреді. Ал көне түркілердің материалдарына жүгінгенде, сол көне түркі тілінде "лаб" деген сөздің мағынасын қолданғандығын білдік. "Лаб" сөзі ескі санскрит тілінде «дәл, шынайы» деген мағына береді екен. Ал екінші компоненті «ас, аш» - бұл «ақ тышқан» деген мағына береді. Сонда көне түркі тілінің заңдылығы бойынша, сөздер л дыбысынан басталмағандықтан тілдің заңдылығы бойынша, л дыбысынан басталатын көп сөз басқа тілдерден енген сөздер. Көне түркі тіліне санскрит тілінің әсері мол болған. Санскрит тілі – үнділердің тілі ғой енді. Ежелгі үнділердің де Орта Азиямен, біздің Қазақстан жеріменен тығыз байланысы болған. Тіптен осы жерде сирек кездесетін ақ тышқан мекендеген ғой. Міне, соған байланысты атау қалыптасқан.
Гүлбану Қосымова	▶			– Қазақ тілінің байлығы – қазақ халқының, қазақ ұлтының байлығы. Осы байлықты бағалай білуіміз керек. Сонда ғана біздің Қазақстан кез келген жұртпен иық теңестіре алатын іргелі ел бола алады. Сәрсен Аманжолов. – Немесе «Көгаша» деген сөз. Бұл да қызық жайттардан бізге мәлімет береді. Көгаша - Қызылорда облысы Арал ауданындағы елді мекен. Бірінші компонентіндегі «көк» сөзі – көп мағыналы сөз, оның «аспан» деген де мағынасы бар, "түбірі, негіз" дегенде де мағынасы бар, «түс» деген, «шөп» деген де мағыналары бар. Және дәрежені білдіретін түсінігі де болған көне түркі елінде. Мысалы, «Көк аттыға жолықпай, көне аттылыны менсінбей» деген фразеологизм бар. Сонда «көк» деген сөз титулдық дережені білдірген сөз. Ал «аша» сөзінің бірінші мағынасы «асау, жеу» болатын болса, бұл да көп мағыналы сөз болған.
Гүлбану Қосымова	▶			– "Асау, жеу" мағынасы болса, екінші мағынасы «құрметке, атаққа бөлену, игілікке қол жеткізу» деген мағынаны білдірген. Сонда осы мағынасы "Көгаша" атауының мағынасының мәнін құрайды. "Құрметке бөлену", "дәрежеге жету" дегенді білдіреді дегенді білдіреді деп қана қоя салуымызға болар еді. Бірақ атаудың мәнісінде басқа сыр жатқан сияқты. Мысалы, "Көкмак" деген сөз бар Енисей ескерткішінде айтылатын. Көне түркілердің ескерткіші ғой енді, руникалық ескерткіші. "Көкмак" деген сөз бар. Осы «көкмак» сөзі қызыл кітапқа жазылып қалған, қазір жоғалып кеткен аңның атауы. Сонда бұл «көкмак» ежелгі қазақ жерінде өмір сүрген, соны мекендеген болып шығады ғой, міне көрдіңіз бе? Ол «лан» деп аталатын қазіргі бұғының бір түрі тәрізді. Теңбіл түсті, ұзындығы 2 метр болатын аша мүйізді жануар. Міне осы «лан» - кербездіктің, шапшаңдықтың, әдеміліктің символы болған. Міне осындай жоғалып кеткен аңдардың, құрып кеткен шөптердің, қазір бізге белгісіз боп қалған түрлі өсімдіктердің қазақ жерінде ежелгі қазақ жерінде болғандығын дәлелдейді бұл атау.
Гүлбану Қосымова	▶			– Қорытындылай келгенде, міне, осы бағытта зерттеу бұл не береді дегенде - осы бағытта тілді үйрету керек. Бұл - біріншіден, қазақ тілінің көнеден келе жатқандығын мойындаттырады. Екіншіден, әрбір адам өмір сүріп, мекен етіп жүрген жерінің атауында үлкен сыр жатқандығын, ата-бабаларының тұрмыс-тіршілігі, тыныс-тіршілігі жатқандығын білдіреді. Үшіншіден, бұл - тәрбиелейді адамды. Төртіншіден, балаға да, үлкенге де энциклопедиялық білім береді. Міне сондықтан да, біз осындай материалды оқырмандарға, тілді қолданушыларға жеткізуіміз керек. Өз өлкесін зерттеуге үйретуіміз керек. Бұл атаулардың үлкен сыры осында жатыр, мән-мағынасы. – Ия, өзін "мен - қазақпын" деп есептейтін әрбір азамат, өз өлкесінің сырын зерттей жүру керек. Сол арқылы жерінің, елінің тағдырын түсініп, қадіріне жететін болады. Өзі білетін жер-су атауларының шежіресін келесі ұрпаққа айта жүретін болады. Ол өз кезегінде де болашақ ұрпақты тәрбиелеуге де зор ықпалын тигізбек.
Гүлбану Қосымова	▶			– Осымен "Тіл мәдениеті" хабарының кезекті санын аяқтаймыз. Хабарымызға филология ғылымдарының докторы, профессор Гүлбану Қосымова қатысып, «Ағасық», «Бозашы», «Бірұйық», «Сарайшық», «Шыңғыстау», «Лабасы», «Көгаша» сияқты атаулардың мәні туралы әңгімелеп берді. Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Құрал, сазбен көркемдеген – Қайсар Ердеш. Әуе толқынында амандықпен кездескенше, сау-сәлемет болыңыздар! – Біздің қазақ тілі өсу үстіндегі, адам баласының кез-келген қиын да күрделі ойын бейнелеудегі мүмкіндігі зор, аса бай тіл. Ғабит Мүсірепов.
Дандай Ысқақұлы	▶			11. – Бабалардан мұра боп келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу – біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында – журналист Оңғарбек Құралдың «Тіл мәдениеті» хабары. «Жаса, жаса, қазақ тілім, жаса, жаса ғажап тілім! Баянды болып, азат күнің, бағың таймасын!» , «Жаса, жаса, қазақ тілі!» – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын! – Дүние жүзінде қаншама ұлттар өмір сүріп жатқанымен, сол ұлттардың барлығы өздерінің ана тілдерінде сөйлеп жүр ме? Өз тілдерінде сөйлемейтін, өздерінің ана тілдерінде қарым-қатынас жасамай алмайтын ұлтты толыққанды ұлт деп айтуға бола ма? Тіпті тілін білмеген, қасиетті ана тілінің бағасына, қадір-қасиетіне жетпеген ұлтты ұлт деп айту да қиын сияқты. Ал ұлттық тілін жоғары көтеріп, ұлттың рухын биік ұстаған, ұлттың әдебиетіне, мәдениетіне, салт-жоралғысына адал халықты нағыз біртұтас ұлттық мемлекет деп айтуға болады.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Әдебиетші ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор ДАНДАЙ ЫСҚАҚҰЛЫМЕН өткізген сұхбатымызда осы мәселелер туралы сөз болады және ғалымның тіл мәдениеті туралы пікірлері беріледі. – Дандай аға, мына әдебиет саласында жүрген белгілі ғалымдардың бірісіз, біздің хабарымыз тіл мәдениеті болғандықтан әуелгі әңгімемізді қазіргі тілдің жағдайынан бастасақ деп отырмын. Жалпы мемлекеттік тіл дегенді сіз қалай түсіндіретін едіңіз? – Адам өмірінде, қоғамның өмірінде ұлттық тіл – аса маңызды рөлге ие. Әрбір адам өмір сүру үшін алдымен тамақ, киім-кешек керек болатын болса, ал енді адамның адам ретінде өмір сүруі үшін, саналы адам ретінде өмір сүруі үшін, ұлт болуы үшін ол ұлттық тілде сөйлеу керек, сол ұлттық тілде жасалған рухани қазынамен сусындауы керек. Әрбір адам өзінің өмірі үшін күресетіні сияқты, әрбір ұлт та өзінің болашағы үшін күреседі, ол күрестің негізі – тіл.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Ұлт өзін сақтау үшін саяси ұйым мемлекеттігін құрады. Ал мемлекеттіктің негізгі мақсаты – сол халықтың ұлттық мүддесін қорғау болып табылады. Сол халықтың ұлттық мүдденің ең басты негізі – ұлттық тілде жатыр. Сондықтан да әрбір мемлекет ұлттық негізде құрылған мемлекет өзінің халқының ұлттық тілін, сол ұлттық тілде жасалған рухани құндылықтарды қорғау, соны насихаттау, соны болашақтың кәдесіне жарату мақсатында өмір сүреді. Мемлекеттік тіл дегеннің мақсаты – сол мемлекеттегі барлық адамдар, барлық мекемелер, мемлекеттік ұлықтар, мемлекеттік қызметтің барлығы сол тілде жүреді деген сөз. Сонда ғана сол халықтың, сол мемлекеттің мүддесін қорғау деген сөз. – Тәрбие басы – тіл. Махмуд Қашқари. – Дұрыс екен. Енді біздің хабарымыз тіл мәдениеті болғандықтан, осы қазіргі қазақ тілінің тазалығы, дұрыс сөйлеу, дұрыс жазу мәселесі және жалпы тіл мәдениеті жайында пікіріңізді білгіміз келеді. – Тіл мәдениеті деген – үлкен мәселе.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Бұл – қоғамдағы адамдардың күнделікті сөйлеуінен бастап, білім, ғылым, мәдениет, саяси мәселелерге дейін, экономикалық мәселелерге дейін барлығын қамтитын үлкен ұлттық мәселенің бірі. Енді мұны әртүрлі тұрғыдан қарауға болады білім беру, ғылым саласында да. Енді мұның барлығында да проблемалар баршылық. Ал енді біз күнделікті өмірімізде, осы тіл саясаты қалай жүзеге асырылып жатыр. Біздердің адамдардың қазақ тілінде сөйлеу мәдениеті қаншалықты дейтінге келетін болсақ, онда да көңіл көншітпейтін, жанды ауыртатын мәселелер баршылық. Мысалы, біздің президентіміз Назарбаевтың айтқаны бар екен: «Өркениеттің өнегесі – өз тіліңмен өмір сүру» деген. Бұл –бүкіләлемдік стандарт. Біз осыны көп ретте ескере бермейтін сияқтымыз. Қазақша сөйлеп отырып орыстың сөздерін араластырып, әйтпесе қазақ пен қазақ, қазақ пен басқа ұлт өкілдері қазақша біле тұра, орысша сөйлегенді бір жоғары мәртебе санаймыз.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Мәдениеттіліктің белгісі – өз тіліңмен сөйлесу. Ел басымыз осы ұлт мәселесіне қатысты сөйлеген сөздерінде, әр дайым ескертіп келе жатыр «әр қазақ қазақпен қазақша сөйлесу керек, содан кейін барып басқа ұлттардан талап етуіміз керек» деген сияқты. Міне осы жағынан келген кезде бізде күні бүгінге дейін қазақша емес, орысша сөйлесу фактілері жиі кездеседі. Тіпті осы жақында ғана бір ғылыми конференцияда болдық. Сонда бір профессор, қазақша өтіп жатқан конференцияда былай деп сөйледі: «Халықаралық конференция болғандықтан мен сөзімді, баяндамамды орысша жасаймын» деді. Сонда ана кісінің түсінігінше халықаралық конференцияда баяндамалар қазақ тілінде емес, орыс тілінде жасалу керек. Міне, осы сияқты мәселелер біздің жай қарапайым халықтың арасында да, білімді азаматтарымыздың арасында да жиі кездеседі. Күнделікті транспортта жүрген кезімізде де аялдамаларды хабарлағанда, мысалы: «Келесі Шашкина көшесі» дейді.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Осы әңгімеңізден кейін мынадай бір сауал туындап отыр. Сонда бізде әлі де ұлттық рух жетіспейтін сияқты ғой, ұлтты сүю, қазақ тілін. Ол ұлттық рух деген қазақ тілі арқылы басталатын дүние ғой?! Демек, бұл жерде өз тіліне деген құрмет, өз ұлтының дәстүр-салтына деген құрмет жетпей жатқан сияқты. – Бұл жерде басты мәселе – тағы да тілден шығады. Әрбір азамат қандай тәрбие алса, қай тілде тәрбиеленсе, ол сол ұлттың өкілі болып, сол ұлттың рухымен сусындалып, ұлттың мүддесін қорғап, сойылын соғатын болады. Бүны кезінде біздің алашшыл азаматтарымыз ескерткен де болатын. Міне осы тұрғыдан келген кезде, тәрбиенің, әсіресе, балабақшадан бастап, мектепте, жоғары оқу орындарында тілдің, тәрбиенің осы ұлт тілінде жүргізілуі аса маңызды. Анасы қай тілде сөйлесе, баласы сол тілде сөйлейді. Мектепте қандай ілім-білімдер, мысалы, орыс тілінде білім берілсе, ол – орыстың ілімі, орыстың рухы, орыстың ғылымы, білімі, орыстың патриотизмі бойына сіңіріледі.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Ал енді қазақша тәрбиеленсе, ол қазақ болып өседі, қазақтың сөзін сөйлейді, қазақтың жерін сүйеді, қазақтың тілін сүйеді, қазақ халқын сүйеді, қазақтың болашағы үшін күресіп, отқа да түсіп, елін қорғайтын болады. –Тіл мәдениеті дегеніміз – сөйлегенде, жазғанда тіл құралдарын, сөз, сөз тіркесі, сөйлем түрлерін дұрыс қолданып, сауаттылықтың, айқын ойлылық пен ізеттіліктің өнегесін көрсету. Мәуелен Балақаев. – Қазақ мектептерін, қазақ балабақшаларын, қазақ мектептерін, қазақша жоғары оқу орындарын қазақша дәріс беретін көбейтуіміз керек дейсіз ғой? – Енді осы жерде ғылыми тұрғыдан бір дәлелденген мынадай бір нәрсені айтайын. Мысалы, Жапонияда балаларды мектепте, әсіресе бастауыш класта міндетті түрде тек қана ана тілінде оқытады екен. Кейбір мектептерде мүлдем шет тілі оқытылмайды екен.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Түркияда да солай, Түркияда 13 жасқа дейін 6-сыныпқа дейін балалар тек қана ана тілінде. Сонда баланың 13 жасқа дейін, қазақ бір мүшел деп айтады ғой, бастауыш класс қой негізі, 13 жасқа дейін бала өз ана тілінде тәрбие алса, бойындағы рухы ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан ұлттық рухтың гені сол әрі қарай жалғасады екен. Ал енді жас кезінен оның бойына, рухына басқа жат тілдің рухы сіңірілсе, ол басқа тілдің өкілі болып, сол тілдің сойылын соғады екен. – Жаңағы тақырыбымызды одан әрі жалғастырайық, осы тіл мәдениетіне байланысты енді өзіңіз әдебиетші, зерттеуші ғалым ретінде қандай да бір мысалдарыңыз бар ма? Елге ұсынатын осы қандай сөзді қате айтып жүрміз, не оралымдарды біз қате айтып жүрміз? Оның дұрысы қайсы, бұрысы қайсы дегендей? – Тіл мәселесі деген – қазір күн тәртібінде тұрған үлкен мәселе. Осы қазір қазақ руханияты, қазақ баспасөзі, ақпарат құралдарында біздің тіліміз қалай болу керек, тіпті алфавитті өзгерту керек пе, керек емес пе деген сияқты мәселелер қозғалып жатыр.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Бізде осы күнге дейін қазақ тілінің грамматикасында, қазақтың кейбір сөздерді жазуда көптеген қателік бар. Тіпті грамматиканың заңдары, тіпті қазақ тілінің өзінің заңдылықтары сақталынбай келе жатқан мысалдарды көптеп келтіруге болады. Мысалы, қазір көшедегі кез-келген жарнаманы қараңыз. Әрбір сөз бас әріппен жазылады. Қазақтың тілінде тек жалқы есімдер ғана бас әріппен жазылады да, ал қалғаны кіші әріппен жазылады. Ал бізде ол заң қарап жатқан ешкім жоқ. Белден басып, Еуропалық үлгіге кетіп бара жатқан жағдайы бар. Заңы бойынша алдымен қазақша жазылу керек, содан кейін барып басқа тілдерде жазылу керек. Қазір ол қазақтың тілінде жазылып жатқан нәрселер бар, бірақ енді көп жерлерде көшеде ағылшынша, орысша кетіп жатқан жағдайлары бар. Енді тілдің заңы бойынша, әрбір тілдің өзінің негізгі заңы болады.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Қазақтың тілінде ол – үндестік заңы, сингармонизм заңы. Оысған сәйкес жазылуы керек. Мысалы, Кеңес өкіметі жылдарында қазақтың тілінің грамматикасы қазіргі қолданып жүрген грамматикасы орыстың негізгі грамматикасына сүйеніп отырып жазылды. Мысалы, түбір сақтап орыстан, шет тілдерден енген сөздер түбір сақтап жазылды. Мәскеу дегенді, біз Москва деп жазып келдік. Тіпті фамилияның өзі осы күнге дейін фамилияның өзінде қаншама проблемалар бар. Менің, мысалы, фамилиям Ысқақұлы, түрлі мекемелерге барып, анықтамалар алатын кезде фамилиямды таба алмай, сол орысша фамилия арқылы тауып жататын. Мысалы, осы жерде бір ғана "–овтың" өзі қазақтың қазіргі аты-жөн мәселесіне қаншама кедергілер, қиындықтар туғызып жатыр. "-ов" деген орысшанікі ғой аты-жөнімізді қазақшалап алуымызға болады ғой. Мұның барлығы біртіндеп болады дейді, біртіндеп те болатын шығар, меніңше, мезгілі келді ғой деп ойлаймын.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Мысалы, мына Тәжікстанда Президенттің Жарлығымен бір-ақ күнде "-овтың" бәрін алып тастады. Заңның бәрін жөндеп, бұрын Президенттің аты-жөні Эмомали Рахмонов еді, қазір Эмомали Рахмон. Ал бізде көп адам фамилиясындағыны тастап жатыр. Енді қайсысы фамилия, қайсысы аты екенін білмейсің. Еуропада, орыстарда алдымен фамилия, содан кейін аты жазылады ғой. Ана "-овты" алып тастаған кезде, қайсысы әке, шешесінің аты жөні екенін білмей қаласын. Түркі халықтарында алдымен аты, содан кейін барып, фамилиясы жазылады. Міне, осыны жөндейтін мәселелер өте көп.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Әрине, аты-жөнді реттеу тақырыбында біз ауық-ауық сөз етіп отырғанымызды байқаған шығарсыздар. Егер бұл мәселенің ешқандай түйткілді тұстары жоқ болса, біздің хабарымыздың авторлары да тектен текке осы тақырыпты сөз етпеген болар еді. Мүмкін осындай пікіралысулардан барып, күрмеуі қиын мәселенің ортақ бір шешімі табыла жатар деген үміт те жоқ емес. – Осымен «Тіл мәдениеті» хабарын аяқтаймыз. Өздеріңіздің алдарыңызда ұлттық тіл, ұлттың рух, ұлттық тұтастық жайында пікір білдірген әдебиетші ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор ДАНДАЙ ЫСҚАҚҰЛЫ. – Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Құрал. Сазбен көркемдеген – Қайсар Ердеш. Әуе толқынында амандықпен кездескенше сау-сәлемет болыңыздар! Хабардың жалғасын келесі аптада, дәл осы уақытта тыңдай аласыздар. – Біздің қазақ тілі — өсу үстіндегі адам баласының кез келген қиын да күрделі ойын бейнелеудегі мүмкіндігі зор аса бай тіл. Ғабит Мүсірепов.
Дандай Ысқақұлы	▶			12. – Бабалардан мұра боп келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу – біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында – журналист Оңғарбек Құралдың «Тіл мәдениеті» хабары. «Жаса, жаса, қазақ тілім, жаса, жаса ғажап тілім! Баянды болып, азат күнің, бағың таймасын!» , «Жаса, жаса, қазақ тілі!» – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын! – Бүгінгі хабарымызда латын әліпбиіне көшу қажет пе, қажет емес пе деген мәселе туралы тағы да әңгіме қозғамақпыз. Қазір қоғамымызда ауық-ауық талқыға салынып жүрген осы тақырып Тәуелсіздік алған жылдарымыздан бастап әлі күнге күн тәртібінен түскен емес. Керісінше, бұл жайында жан-жақты зерттеулер жасалынып, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты тарапынан бірнеше нұсқалар әзірленіп те қойғандығын естіп жатамыз. Бір әліпбиден екіншісіне көшуді тозған киімді ауыстырып кигенмен теңестіруге әсте бола қоймас. Өйткені әліпби арқылы тіл жасалынады, жазу үлгісі қалыптасады.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Жазу арқылы тарих, бүгінгі оқиға, тыныс-тіршілігіміз, бар өміріміз қағаз бетіне түседі. Жастар білім нәрімен сусындайды. Айта берсе жаңа графика арқылы бүтін бір қоғамдық сілкініс пайда болады, тіліміздің кем-кетігі түзеліп, артық-кемі қайта бір сүзгіден өткізіледі. Бірақ, әрине, әліпбиімізді ауыстыруымыз қажет деп тапсақ қана солай болмақ. Әйтпесе қазіргі алфавитті қайта қарау мәселесі, күн тәртібіне шыға қойған жоқ деп есептейміз. Меніңше, бұл айтылғандар кешенді түрде, бір мезгілде жан-жақты қаралатын дүниелер болуы тиіс. Әдебиетші ғалым Дандай Ысқақұлымен сұхбатымызда латын графикасына көшудің маңызы туралы сөз болады. – «Аса маңызды мәселе – алфавит мәселесі. Қазақтың тілінде қазір 42 әріп бар. Ал шын мәнінде қазақтың әріптері сол отыздан сәл-ақ асады. Ал көп әріптер бізде жоқ. Орыстың әріптері әлі күнге дейін біздің сөздерімізде сол күйі қолданылып жатыр. Тіпті заң бойынша, орыстан келген, шеттілінен енген сөздер түбірін сақтап жазу керек деген мәселе күн тәртібінде тұр.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Ал шынмәніне келген кезде халықаралық тәжірибеде белгілі бір сөз не термин сол тілде қалай айтылса, яғни, қазақ тілінің заңдылықтарына қарай қалай дыбысталса, солай жазылу керек. Ал біз олай етіп жазатын, айтатын болсақ, шетелдіктер, орыс тілділер наразылықтарын білдіреді. Шын мәнінде қазақ тілінің заңдылықтары бойынша қазақша қалай айтылса, солай жазылу керек. Міне, осы мәселелерді реттеу – бүгінгі ғылыми тұрғыдан да, саяси тұрғыдан да аса маңызды мәселе. Ұлттық мәселенің күн тәртібінде тұрған ең өзекті мәселесі осы деп ойлаймын! Тәрбие басы-тіл. Махмұт Қашқари. – Бір сөзіңізде аты-жөн туралы айта кеттіңіз ғой. Мұның өзі үлкен тақырып. Бірақ дегенмен, Сіздің аты-жөніңіз Дандай Ысқақұлы болып жүр ғой. Демек, осыған қарап отырып, сіздің нұсқаңыз ең дұрыс нұсқа деп есептеуімізге бола ма, әлде өзге де ұстанымыңыз бар ма аты-жөнді реттеуге байланысты? – Аты-жөн мәселесі Қазақстан 1923-24 жылдары жеке республика болды, мемлекеттігін құрды, сол кездерден бастап көтеріле бастады. Міржақып Дулатовтардың, басқа да алашордашылардың жазған пікірлері бар екен. Қазір де ел бірнеше нұсқасын ұсынып жүр. Солардың ішінде ең лайықтысы осы ғой деп ойладым. 1991 жылы еліміз Тәуелсіздігін алды, 1992 жылы мен барып аты-жөнімді өзгерттім. Менің фамилиям бұрын Ысқақов болатын, -ов-ты алып тастап, Ысқақұлы болдым. Барлық құжаттарымда қазір Ысқақұлы деп тіркелген. Түркі халықтарында алдымен аты, содан кейін фамилиясы айтылады ғой, міне,осылай келтірдім. Меніңше, ең дұрыс нұсқа – осы. – Әкесінің аты мен атын шатастырмау үшін? – Алдымен аты, содан кейін фамилиясы. Түріктерде де солай, түріктестер халықтарында барлығында осылай. Ал бізде мына орысша фамилия бұрынғыдай екпінмен әлі күнге дейін келе жатырмыз, тіпті кей біреулердің кайсысынын ер адам, кайсысынын қыз бала екендігінде ажырата алмайсын фамилиясына қарап. – Енді одан кейінгі айтқан мәселеніз жанағы әліпби мәселесі ғой. Осы әліпби жаңағы 42 әріп бар деп жатырсыз, осы мәселе соңғы кезде ауық-ауық айтылатын болып жатыр да. Бірақ осы күн тәртібіне әлі қойылған жоқ ау деймін, әліпбиді реттеу, мүмкін латын графикасына көшу мәселесімен қатар жүргізе ме екен?
Дандай Ысқақұлы	▶			– Жалпы латын графикасына көшу деген мәселеге көзқарасыңыз қалай? – Менің пікірімше, қазіргі күнде тілдегі көп мәселені реттеу үшін латын графикасына көшуіміз керек. Орыс графикасынан бойды аулақ салып, келеңсіздіктерден мысалы, 42 әріптің ішіндегі артық әріптерден арылу үшін өзіміздің қазақ тілінің заңдылықтарына сай, қазақ тілінде бар әріптерді бейнелейтін жаңа алфавитке көшуіміз керек. «Латын графикасына көшсек сауатсызданып кетеміз» деп жатыр ғой кейбіреулер. Ал орыс графикасында қала беретін болсақ, былық-шылықтар да жалғаса бермек. Міне, осыдан тазарып, сілкініп шығу үшін алфавитті өзгерту керек, бір себебі–осы. Екінші, түркі тектес халықтардың көпшілігі осы латын графикасына көшті. Бұл латын графикасына көшу дегеннің өзі, бір жағы – түркі тектес халықтардың бірлігін ойлау мақсатында шыққан болатын. 1926 жылы Баку қаласында осы түркі халықтарының өкілдері жиналып, түркі тектес халықтардың ортақ алфавиті болсын деп шешкен болатын.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Міне, соған орай бұрын араб графикасында болып келген түріктердің өзі де латын графикасына көшкен болатын. Түріктер күні бүгінге дейін сол латын графикасында келе жатыр. Мына енді кеңес үкіметі жылдарында бұның өзінің тарихы бар. Қайтадан орыс графикасына көштік қой, соғыстың алдында, енді кәзір тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше рет, осы түріктестес елдерінің басшылары кездесіп түркі халықтарының ортақ алфавит жасады. Сонда енды 30 әріптің ар жақ, бер жағында, мысалы, қазақ тілі, өзбек тілдерінің өздерінің ерекшіліктері болуы мүмкін ғой дыбыстық. Соған орай бір, екі, үш дыбыстық әріптерді белгіледі. Сонда біз мына жана графика бойынша оқыған кезде мысалы, өзбек тілін оқысақ түсінбеуіміз мүмкін. Олар қанша дегенімен латынша әлде, мына жана алфавит құрамында оқысақ, біз оңай түсінсетін боламыз. Түркі халықтары жақынадастыра түсетін құрал болады.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Ал енді, үшіншісі, латын графикасы – бұл қазіргі өркениеттің тілі. Компьютермен жұмыс істемейтін азамат жоқ. Қазақтың тіліне көшкен кезде көптеген нәрселер шықпайды, латынша шығады, ал латынша түсіндей жататын жағдайымызда бар. Міне, сондықтан да осындай түрлі жағдайлар кәзіргі экономикалық жағдай, саяси жағдай, ұлттық бірлік жағдайлар келген кезде осы латын графикасына көшкен дұрыс деп ойлаймын. Әрине, түркі халықтарының Орхон-Енисей жазулары сияқты ортақ алфавиті болса, керемет болар еді. Бірақ қазіргі заманда оны өмірге әкелудің экономикалық та, ғылыми да проблемасы өте көп. Ал одан да біздің латын алфавитін түркілендіріп, қазақыландырып, соны қолдансақ – ең қолайлы, ең дұрыс жол осы деп ойлаймын.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Дұрыс. Пікіріңізді білдіріп жатырсыз ғой, бірақ бір ғасырда үш рет әліпбиіміз ауысты ғой. Демек бұрынғы жазылған дүниелерді келесі әліпбимен оқыған азаматтар бұрынғы дүниені оқи алмай қалады деген сөз ғой. Төте жазу, латын графикасы, одан кирилл графикасына ауыстық. Енді кирилден кейін қайтадан латынға ауысатын болсақ, осы аралықтағы жарты ғасырдан астам жазылған қаншама еңбектер кейінгі ұрпақтың пайдасына жарауы қиын болып қалмай ма, осындай да бір мәселелер бар ғой. Немесе оған әліпби ауыстыруға қанша уақыт кетеді деп ойлайсыз? – Қазір мына латын графикасына көшуге қарсылардың айтатын бір дәлелдері – осы. Ал енді мұның барлығы бұрында да болған. Мысалы, латын, орыс графикасына көшкен кезде де Өзбекстан, Түркіменстанда да осы мәселе көтерілді. Жаны бар сөз. Бірақ бұның бәрі – жөндеуге болатын нәрсе. Біртіндеп көшіп жатыр, мысалы, Өзбекстан бірінші класстан бастап, 10 жылдың ішінде біртіндеп-біртіндеп латын тіліне көшіріп алды.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Содан кейін қазіргі оқыған азаматтардың барлығы, мысалы, орыс графикасын, араб графикасын, латын графикасын да біле береді, оқи береді. Қазіргі мектеп оқушыларының өздері араб графикасында жазылған, латын графикасын тіпті ағылшынша оқып жатырмыз ғой, соны да жақсы біледі. Орыс графикасы да – қазіргі халықаралық тілдің бірі. Меніңше, қиындық туғызбайды ғой деп ойлаймын. Бәрі біртіндеп болады. Егер қажет болса жаңа графиканы бір аптаның ішінде үйреніп алуға болады. Керек десеңіз, тілдің өзін 1-3 айдың ішінде жақсы меңгеріп алуға болады. – Осымен «Тіл мәдениетінің» кезекті хабарын аяқтаймыз. Өздеріңіздің алдарыңызда латын графикасы туралы ой қозғаған – әдебиетші ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор ДАНДАЙ ЫСҚАҚҰЛЫ. Хабардың жалғасын келесі аптада, дәл осы уақытта тыңдай аласыздар. – Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Құрал. Сазбен көркемдеген – Қайсар Ердеш. Әуе толқынында амандықпен кездескенше сау-сәлемет болыңыздар! Хабардың жалғасын келесі аптада, дәл осы уақытта тыңдай аласыздар. "Біздің қазақ тілі — өсу үстіндегі адам баласының кез-келген қиын да, күрделі ойын бейнелеудегі мүмкіндігі зор аса бай тіл". Ғабит Мүсірепов.
Дандай Ысқақұлы	▶			13. – Бабалардан мұра боп келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу – біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында – журналист Оңғарбек Құралдың «Тіл мәдениеті» хабары. «Жаса, жаса, қазақ тілім, жаса, жаса ғажап тілім! Баянды болып, азат күнің, бағың таймасын!» , «Жаса, жаса, қазақ тілі!» – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын! – Дандай аға, ұлттық тіліміздің болашағы туралы не айтасыз? – Менің ойымша ұлттық тіл деген - ұлттың ең басты мәселесі. Тіл мәселесі шешілмей, ұлттық мәселелер шешілмейді. Мұстафа Шоқай: «Ұлттық рухтың негізі - ұлттық тіл» деп айтқан екен. Ұлттық рухы жоқ елдің, ұлттық болашағы жоқ. Сондықтан біз ертеңімізді ойлаймыз десек, тілге аса мән беруіміз керек.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Болашақ - бірлікте дейміз ғой, кезінде түркшілдік бірлікті уағыздағаны үшін халық жауына айналған түркі халқынан шыққан Исмаил Ғаспарлы деген азамат: «Түркі халықтары тілде, ойда, істе - бірлікте болулары керек» деген екен. Міне, осыны қазақ ұлтына келтіретін болсақ, біздің ұлттық тіліміз, мемлекеттік тіліміз - қазақ тілі болу керек, ісіміз қазақ тілінің мүддесіне бағышталу, ұлттық мүдде қорғалу керек. Сонда ғана қазақ елінде тұтастық болады. Ол осы тілдің тұтастығынан барып туындайды. Тіліміз - тұтас, жеріміз - тұтас, ісіміз бір бағытта болса - қазақ мемлекеті де мықты болады. Қазақстанның болашағы қандай болмақ? Өркениетке ағылшын, орыстың тілімен бармаймыз, біз қазақтың тілімен, мәдениетімен, рухымен, қазақтың шапанын киіп, қазақтың сөзін сөйлеп, қазақтың домбырасымен ән салып, қазақтың әдебиетімен бара аламыз.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Сонда ғана біз шын мәнінде өркениетке жете аламыз. Өркениет дегеніміз - көп тіл білу керек те шығар. Бірақ өз тіліңмен өмір сүру, өз ұлтыңның мүддесімен өмір сүру деп ойлаймын. Тілдің тұтастығы, мемлекеттің, жердің тұтастығы болмаса, онда ол мемлекеттің болашағы жоқ. Жерінен айырылған халық ертеңгі күні соғысып, жерін қайтаруы мүмкін. Ал тілінен айырылған халық ол - тарихтың сахнасынан кетуіне тура келеді. Өшеді. Тарихта қаншама ұлы мемлекеттер болған, ұлы тілдер болған. Қазір әлемде 7 мыңдай тіл бар екен. Ең қорқыныштысы, 14 күнде сол тілдердің біреуі жойылып отырады екен. Демек, ең мықты мемлекеттер - тілі мықты мемлекеттер. Ағылшын тілін алатын болсақ, Ұлыбритания деген – кішкентай ғана мемлекет, тілін мықты ету арқылы бүкіл әлемді сол тілімен жаулап алды. Басқа да мемлекеттер тілін мойындату арқылы өзін мойындатып отыр.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Мысалы, Эстонияда аз ғана халық бар, онда эстон тілі - мемлекеттік тіл, қазір шетелдерде эстон тілін оқиды, халықаралық қатынастарда, дипломаттар даярлағанда. Эстонияға баратын әрбір азамат эстон тілін оқып, эстонның тарихымен, әдебиетімен, мәдениетімен танысып барады. Қазақстанға да осы үлгі болу керек. Қазақстанға келетін әрбір азамат қазақтың тілін, мәдениетін білу керек. Қазақстан алғаш Тәуелсіздігін алған жылдарында шетелдерде қазақтың тілі оқытыла бастады. Мысалы, менің есімнен бір жапон ғалымының сөзі кетпейді. Қазақстан Тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында Жапонияда университеттерде халықаралық қатынастарда қазақ тілі оқытыла бастаған. Кейінен оны алып тастап, орнына орыс тілін оқыта бастаған. Өйткені Қазақстанға келіп өмір сүру үшін, қызмет жасау үшін қазақтың тілінен гөрі, орыстың тілі ыңғайлы деген шешімге келіп, Жапонияда қазақтың тілі оқытылмайтын болған.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Міне, осы сияқты, біз әлемге танылу үшін, мықты болуымыз үшін, тіліміз мықты болмай, қазақ ұлты, қазақ мемлекеті мықты бола алмайды. Сондықтан да, тіл үшін күрес – ұлт үшін, мемлекет үшін күрес деген сөз. Бұл жерде ең шегінбейтін нәрсе – осы. Тілге сатқындық жасау, туған тіліңді мойындамау, одан артық қылмыс жоқ деп ойлаймын! Елбасы айтқан «Өркениет өнегесі өз тіліңмен өмір сүру керек». – Тіл туралы көптеген дүние айттыңыз түсінген, ұққан адамға. Тіл мәдениетіне қатысты ойыңызды қорытындылай кетсеңіз. – Тіл мәдениеті дегенде, әрбір қазақ дұрыс сөйлей білу керек. Ғасырлар бойы қалыптасқан қазақтың өз сөйлеу мәдениеті бар. Қазақтың тілі – кез келген ойды жеткізе білуге аса қабілетті тіл. Кейбіреулер қазақтың тілінде ойыңды толық жеткізе алмайсың, орыстың тілі ыңғайлы дейді. Жоқ, керісінше, қазақтың тілі – өте бай, өте икемді, эмоционалды, әсерлі тіл.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Әлем тілдерінің өзіндік ерекшеліктері болатын болса, қазақтың тілінде сол тілдердің бойындағы қасиеттердің барлығы бар екен. Тек сөйлей білу керек. Алдымен, сөйлей білген кезде әр азамат, мынандай нәрсені айту керек: нені айтатынын білу керек! Ең алдымен, кез-келген нәрсені айта беруге болмайды. Жұртқа қажетті, әсер ететін ойларды ғана айту керек. Білімді азаматтар, мысалы, барлығын айта беруі – міндетті емес. Халыққа, сөйлесіп отырған адамыңа қажетті дүниені ұтымды, ыңғайлы түрде айта білу, көп сөйлеу емес, қысқа әрі нұсқа сөйлеу – осы тіл мәдениетінің ерекше қасиеті. Екінші, сөзді кімге айтып отырсың, сенің сөзің керек пе? Тыңдап отыр ма сенің сөзіңді? Ал тыңдамайтын жерге сөзді айтудың қажеті жоқ. Тыңдата алмасаң сөйлеудің керегі жоқ.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Үшінші, сөзді қалай айту керек, бір нәрсені әртүрлі айтуға болады. Қатты да айтуға болады, жай айтуға да болады, көркем бейнелі түрде де айтуға болады. Психологиялық жағынан тыңдарманға, оқырманға, халыққа әсер ету үшін әр түрлі әдіс-тәсілді қолдануға болады. Қазақ бұл жағынан келген кезде, мысалы, кісі өлгенге, соны естірткен кезде небір тәсілдерді қолданған, егер «біреу қайтыс болды» деп дүңк еткізіп айта салса, ол адамға психологиялық жағынан, не болмаса денсаулығына, жүйкесіне әсер етіп, ол адам өліп те кетуі мүмкін. Міне, осы – қазақтың сөйлеу мәдениетінің өте жоғарылығы, осыны әдемі, психологиялық тұрғыдан бейнелі түрде біртіндеп жеткізе білу. Дүңк еткізіп айта салмай, кәдімгідей әсерлі түрде айту - бұл мәдениеттіліктің шыңы деп есептеуге болады.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Тағы бір мәселе, қай жерде айтуға байланысты. Әр сөздің өзінің айтылатын орны болады. Тойда айтылатын сөз болады, аудиторияда айтылатын, көшеде айтылатын, мысалы, қазалы жерде айтылатын сөз болады. Ал біз осы жағын кейде ескере бермейміз. Тіпті қазалы жағдайда, жұрт қайғырып жатқан кезде күлкілі әңгімелер айтып отыратындар болады. Кейде ақыл айтатын жерде сөзіңді тыңдай білетін, ондағы атмосфера, ортаны ескере отырып барып сөйлесек, біз шын мәнінде жоғары мәдениетті, аса дамыған, аса өркениетті халықтың бірі болып саналамыз. Бұрын осының барлығы болған. Ұлттық дәстүрімізде осының барлығы бар. Ауылдық жерде осы күнге дейін сақталған. Ал Еуропалық мәдениетке келген кезде, осы екеуі араласып кетті де, біз тіпті қай жерде қалай сөйлерімізді білмей қалдық.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Сондықтан да, тіл мәдениеті дегеніміз – бұл ұлттың дамуының, ұлттық өркениеттің бірден-бір көрсеткіші. Біз осы тіл мәдениетін жете меңгерсек, біздің халықтың арасындағы түсіністік де, адамдардың бір мақсатта, бір мүддеде өмір сүру деңгейі де жоғары болады. Сондықтан ұлттық тәрбие мәселесінде де адамдардың бір-біріне сөйлей білуі, түсінісе алуы – аса маңызды мәселе. Сөйлей білсе, бір-бірін түсіне білсе, бірлікке бастайтын жол - осы. Керісінше бір-бірімізбен сөйлесе алмасақ, ұғыса аламасақ, тіл мәдениетінің жетіспеушілігінен, түрлі алауыздықтар, өрескелдіктер, түсінбестіктер туындайды, түрлі жағымсыз құбылыстар өріс алып, ұлтымыздың бірлігіне, бақытты да бейбіт өмір сүруіне кедергі келтіреді.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Сондықтан да, сөйлей білу, бұл – түсіністікке бастайтын тура жол, бұл тура жолдың сан үлгілері біздің ұлттық мәдениетімізде, ұлттық әдебиетімізде, ұлттық тарихымызда сайрап жатыр, содан үйрене білсек, қазіргі заманға сай соны жетілдіре білсек, бірден-бір жол осы ғой деп ойлаймын. – Осымен «Тіл мәдениеті» хабарын аяқтаймыз. Өздеріңіздің алдарыңызда ұлттық рух пен ұлттық тіл төңірегінде тіл мәдениетінің мәселелері туралы сөз болды. Хабарымызға әдебиетші ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор ДАНДАЙ ЫСҚАҚҰЛЫ қатысты. Біздің қазақ тілі — өсу үстіндегі адам баласының кез келген қиын да күрделі ойын бейнелеудегі мүмкіндігі зор аса бай тіл. Ғабит Мүсірепов.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Ғасырлар қойнауынан бүгінгі күнге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыңыз түрік жүрсін. Әуе толқынында қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" хабары. Амансыздар ма, ардақты радио тыңдаушы ағайын! Студияда журналист - Оңғарбек Құралов. Бүгінгі əңгіме халқымыздың ұлы ақыны, қазақтың жазба əдебиетінің негізін салушы Абай шығармаларының тілдік қуатына арналады. Астанадағы Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің прфессоры, әдебиет зерттеушісі, филология ғылымдарының докторы ДАНДАЙ ЫСҚАҚҰЛЫ сұхбатымызда ұлы Абайдың тілдік қолданысындағы жаңашылдығы жөнінде əңгімелейді. – Қазіргі кезде қазақ тілінің қолданыс аясы тарылып немесе бұзылып бара жатыр деген əңгімелер бар. Əрине, сырттан енген сөздер көп болғанымен, осы жұрт қазіргі кезде Абайдың тілін қолданудан қалып бара жатқан сияқты.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Осы біз қазір Абайдың тілінде сөйлеп жүрміз бе? Əуелгі əңгімені осыдан бастасақ. – Қиын сұрақ, аса күрделі сұрақ, ойлантатын сұрақ. Бірден жауап беру қиынға да түсуі мүмкін. Өйткені тіл дегеніміз дамып отыратын, қоғаммен бірге, заманмен бірге дамып отыратын категория. Осыдан бір жарым ғасыр бұрынғы Абайдың тілі мен қазіргі қазақтың тілінің жағдайын салыстыруға келетін жағы да бар, келмейтін жағы да бар. Өйткені қазіргі тіл өте дамып кеткен. Қазір ғылым мен техниканың дамуы, өндірістің дамуы Абайдың кезіндегіден мүлдем басқаша. Осы өзгерістер біздің тілімізге де орасан зор жаңалықтар алып келді, тілдік көрініс тапты. Ал Абайдың кезіндегі қазақтың тілі қазақтың таза ұлттық тұрмыс-тіршілігінің тілі болатын. Осы тұрғыдан келген кезде, Абайдың тілі қазақтың тілінің, яғни, қазақтың таза ұлттық тілінің эталоны сияқты, темірқазығы сияқты.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Қазіргі қазақтың тілі дамыды деген кезде, сол Абайдың тілінің жалғасы ретінде сырттан келген, өзінің ішкі мүмкіндіктерін пайдалана отырып байыған қазақтың тілі деп ойлаймыз. Ал енді қазіргі жастардан таза Абайдың тілімен сөйле десек, ол көп нəрсеге біздің мүмкіндіктеріміз болмай қалар еді. Өйткені қазір ғылым мен техникаға байланысты келіп жатқан терминдер қаншама?! Күнделікті тұрмыс-тіршілігімізде қолданылып жүрген, өмірдің өзінен туындаған жаңа сөздер қаншама?! Шеттен келген, қолдан жасалған сөздер қаншама?! Бірақ Абайдың тілі -қазақтың тілі, қазақтың тілінің ұлттық эталоны, ұлттық паспорты деуге болады. Тіл дамыған кезде, нағыз қазақтың тілі деген кезде, біз Абайдың тілін алға тартып, соны темірқазығы сияқты алға ұстап, маңдайға ұстап отыруымыз керек сияқты. Бізде қазір осы жағы көбірек жетісе бермейтін сияқты...
Дандай Ысқақұлы	▶			– Түркі жұрттарының өзі тұстас қалам иелері сөз өнерін шағатай əдебиетінің дайын үлгісімен өрбітіп, өз ана тіліне қомсына қарап, оның көркемдік қауқарын жоққа шығарып жатқанда, Абай қазақтың халықтық тілін ұстартып, ұлттық əдеби тіл дəрежесіне көтерді. Абай атамыздың осы шығармаларынан қазақ əдебиетінде бір жаңашылдық пайда болды. Оған дейінгі немесе одан кейінгі ақындардың өзінде бұрыннан келе жатқан дəстүршілдік болды. Мысалы, Абайдың бір өлеңінде айтады ғой : Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау Өлеңі - бірі жамау, бірі құрау, Əттең, дүние-ай, сөз таныр кісі болса, Кемшілігі əр жерде көрінеу тұр-ау, - дейді. Сонда бұл жерде Бұқар жыраудың немесе Дулат Бабатайұлының, Шортанбай ақындардың осалдығы емес, оның сол бұрынғы ескі дəстүршілдікпен келе жатқан ақын екендігін сынап отырғандығы ғой. Осы Абайдың жаңашылдығы туралы не айтатын едіңіз?
Дандай Ысқақұлы	▶			– Абайға дейінгі қазақ əдебиеті - қазақтың ұлттық дəстүрі, яғни, ақындық дəстүрі негізінде дамыды. Көбінесе поэзия басым болды. Проза - жоқтың қасы болды. Ал енді поззияда ақындар көбінесе қазақтың 7-8 буынды жыр үлгісін жəне 11-12 буынды қара өлең үлгісін қолданды. Абайға дейінгі қазақ поэзиясы түгелдей осы екі түрлі жолмен дамып келді. Ал енді Абай қазақ поэзиясында мүлдем жаңаша жол салды. Ол қазақтың поэзиясындағы ұлттық дəстүрді барынша меңгерді, шығыс поэзиясынан үйренді, содан кейін Абайға көп жол ашқан мына Батыстың, Еуропаның, оның ішінде орыс əдебиетінің, əлем əдебиетінің жетістіктері болды. Міне осыларға сүйене отырып, ұлы Абай қазақ поэзиясында ұлы өзгерістер жасады. Абайдың сөз өнеріне қойған талабы – мүлдем басқаша, өзгеше.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Бұрынғы қазақ ақындарының өлеңдері – шығыстық үлгідегі, əйтпесе ұлттық үлгідегі уағызшылдық, насихатшылдық, адамгершілдікті уағыздау, жамандықты қаралау, жақсылықты насихаттау болып келсе , əйтпесе үлкен билерді, хандарды марапаттау, жақсы адамдарды жоғарылату болып келсе, аспандату болып келсе, ал енді Абай оған мүлдем басқаша көзқараспен қарады. Абай өмірге сын көзімен қарады. Күнделікті біреуге жағымпаздықты əйтпесе біреуді жамандап айтқан өлеңдерге, өмірдің келеңсіз құбылыстарын сынаған өлеңдерге Абай мүлдем жаңаша сарын, жаңаша бағыт алып келді. Абай өмірге сын көзімен қарай отырып, жақсыны жақсы, жаманды жаман дей отырып,сонымен бірге əдебиеттің негізгі мақсаты өмірді көркем бейнелеу, əдебиетке шын сөз өнері ретінде, өнердің бір түрі ретінде пайымдайтын көзқарасты Абай енгізді.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Міне, сондықтан да Абай сөз өнеріне ерекше мəн берді. Сөйтіп оның əсіресе сөз өнері туралы пікірлері «Өлең - сөздің патшасы деген өлеңінде, Өлең - сөздің патшасы сөз сарасы» деп оған ерекше мəн берді, «Сегіз аяқ» деген өлеңдерінде осы Абайдың эстетикалық əдеби көзқарастары айқын көрінеді. Міне осы тұрғыдан келген кезде, Абай өзіне дейінгі жанағы Шортанбай, Мұрат, Дулаттардың өлеңіне сын көзімен қарады. Оларды сынаған кезде оларды ақын ретінде сынап отырған жоқ, олардың өлеңдерінің бір қалыппен, бір стандартпен, бұрынғы дəстүрмен ғана жырланып, ізденістің жоқтығын сынады. Өйткені басқа да ақындарды сынауға болатын еді. Мысалы Шортанбай қазақ əдебиетінің классиктері деп жүрміз ғой, Дулат, мысалы , қазақ əдебиетінің үлкен классигі, поэзиясын, тіпті Абайдың ұстазы Дулаттын өзі.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Бұқарды Абылай ханның қасында тұрған ақылшысы, кеңесшісі сияқты, ал бірақ бұлардың көпшілігі сол өмірдің жақсы жақтарын, жаман жақтарын жырлаумен ғана өтті де, көркем əдебиет, көркем бейне жасауға келген кезде бұлар онша бара бермеді. Міне Абай төмен ақындарды айтпай, сол кездің ең мықты ақындарын айтты. Өзіне дейінгі қазақ əдебиетінің ұлы қайраткерлерін айтқан кезде олардың өлеңдеріндегі көркем бейнелік жағының кемдігін, ізденістің жоқтығын сынады. Кеңес үкіметінің кезінде осылардың барлығы ұлттық бағыттағы ақындар болды ғой, діни бағыттағы ақындар болды, осыларды мұқату үшін , міне Абайдың өзі осылай айтқан. Олардың өлеңдерінің бəрі – өлең емес, поэзия емес, айтып отырған сөздері – сөз емес, идеялық бағыт дұрыс емес деп келіп, «өлеңінің бəрі - жамау, бəрі - құрау» деп келді.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Ал енді шын мəнінде арабтың транскрипциясында «ə» мен «і» арасында дауысты дыбыс жазылмайды. Сонда «і»-ні «ə» деп оқып, «бəрі жамау, бəрі құрау» деді. Шын мəнінде «...бірі - жамау, бірі - құрау» ғой. Бұл жерге келген кезде Абай Шортанбай, Дулат, Бұқарлардың бəрін жоққа шығарып отырған жоқ. Өлеңдеріндегі ізденістің жоқтығын, жаңа идеялар, жаңа ойлар айтудың жетіспей жатқандығын, бірсарындылығын, сонымен бірге жаңағы өлеңдеріндегі əдебиетке тəн көркем бейнелеудің жетіспей жататындығын, əлемдік əдебиеттен үйреніп, соны қазақ əдебиетіне енгізу жағының жетіспей жататындығын айтқан болу керек. Ана тілінің сөздік қорын сарқа пайдаланған Абай сөз мағынасын ашып, дəл қолдануды көздеді. «Бөтен сөзбен былғанса сөз арасы, ол - ақынның білімсіз бейшарасы» деген шарт қойды. Шағатай ақындарына еліктеген шəкірттік балаң кездерін айтпағанда, ол кемел шағындағы өлеңдерін қазақтың құнарлы тілімен жазып кетті.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Ұлы Абайдың жаңашылдығы жөнінде айтып отырсыз ғой. Абай шығармаларының тіліне келсек, осы нақты қандай мысалдармен дəлелдей түсетін едіңіз? – Абайға дейінгі ғасырлар бойғы қазақ поэзиясы дəстүрлі поэзия ақындық үлгіде дамып келді. Ал енді Абай - қазақ əдебиетін шын мəніндегі əдебиеттік үлгіге, əлемдік дəрежеге шығарған ақын. Сөз өнеріне ерекше мəн беріп, үлкен талаптар қойып, қазақ əдебиетін биікке шығарған ақын. Абай сыншыл болды дейміз, сыншыл реализмнің негізін салды дейміз. Ал шын мəнінде Абай тек қана Бұқар, Шортанбай, Дулаттарға ғана емес, өзіне де сын көзімен қараған. Өзінің өлеңдеріне де көңілі толмаған ақын. Өздеріңіз білесіздер Абай 40-қа дейінгі өлеңдеріне көңілі толмаған. Қырыққа дейінгі өлеңдерінің барлығын өзінің атынан емес, өзінің досы Көкбайдың атынан жариялап, соны халық қалай қабылдады, соны өзі зерттеп отырған.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Қырықтан кейінгі өлеңдеріне көңілі толып, содан кейін барып өзінің атынан жариялай бастаған. Енді қырық деген жас ер азаматтың кемеліне келетін, жалпы биологиялық жағынан, физиологиялық жағынан адамның барынша өсіп, кемеліне келетін шағы екен. Міне, Абайдың ақындық өлеңдерінің көпшілігі де осы кезде туған. Оған дейінгі өлеңдері бізге жетпеген. Бір жарым ғана өлеңдері жеткен. Міне Абай əдебиетке үлкен талаптар қойған. Өзгеге де талаптар қойған, жəне өзіне дейінгілерді сынап отырғансоң , өзіне де талаптар қойған. Абай көп жазбаған, аз жазған, саз жазған. Сондықтан да Абайдың өлеңдері толғаныспен, шын мəніндегі ізденіспен келген. Абай жаңығы «дүниенің төртбұрышына қарадым» дейді ғой іздеп, осы ізденудің нəтижесінде Абай қазақ əдебиетінде ұлы биіктер жасады.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Сөз өнерінен, сөздің маржандарынан, гауһарларынан асқар шың тұрғызды, зəулім ғимарат тұрғызды. Ал енді ол ғимараттың ішіне кіру ол кез келген азаматтың қолынан келе бермейді. Ахмет Байтұрсынұлының айтқан пікірі бар: Ана алғаш жазған, Абайды танытқан, қазақтың бас ақыны деп мақала жазған осы Ахмет Байтұрсыновтар ғой, Міржақып Дулатовтар сонда «Абайдың өлеңдері қазақтың даласына кеңінен тарамай жатыр, Абайды қазақ түсінбей жатыр, оны түсіну ол – Абайдың кемшілігінен емес, біздің кемшілігімізден, Абайдың дəрежесіне жете алмағандығымыздан» дейді. Сол сияқты бүгінгі қазақ жастарының көпшілігі де Абайдың өлеңдерін түсіне бермеуі мүмкін. Өйткені Абайды түсіну үшін Абайдың дəрежесіне жету керек. Қазақтың тілін, қазақтың ұлттық психологиясын, тұрмыс-тіршілігін Абайдай білу керек, ұлттық дəстүрін Абайдай білу керек. Сөздің дəмін тата алатын, соны түсіне алатын болу керек.
Дандай Ысқақұлы	▶			– Осы жағынан келген кезде Абай қазақ əдебиетінде бұрын айтылмаған, күні бүгінге дейін қолжетпес биікке айналып келе жатқан небір поэзиялық үлгілерді жасады. Абай қазақ поэзиясына жаңа ұғымдар алып келді. Мағжанның айтқаны бар: «Көркем əдебиет – уағыз айту емес, көркем бейнелеу». Міне, осы тұрғыдан келген кезде, образ жасау, бейнелеуге келген кезде Абайдың алдына түсетін ақын – жоқтың қасы. «Адасқан күшік секілді ұлып жұртқа қайтқан ой» дейді. Мұндай ойды сол Абайға дейін бірде-бір ақын айтқан емес. Міне, бейнелілік деген сол. Бейнелілікке, кейіптеуге келген кезде Абайдың алдына түсетін жан жоқ. Қыс, “Ақ киімді денелі ақ сақалды, соқыр мылқау танымас тірі жанды. Басқан жері сықырлап келіп қалды” деген сияқты сөзді Абайға дейін ешкім айта алған жоқ. Міне Абай күні бүгінге дейін осы кейіптеудің асқан үлгісін жасады! – Осымен Ұлы Абайдың қарым-қуатына арналған «Біз қалай сөйлейміз?» хабарын аяқтаймыз. Хабар арасында «Абай энциклопедиясынан» үзінділер алынғанын естеріңізге саламыз. Осы оқыған–Аманжан Еңсебайұлы. Хабарды жүргізген журналист –Оңғар Құрал. Сау-сәлемет болыңыздар.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			19. – Бабалардан мұра боп келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу – біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында – журналист Оңғарбек Құралдың «Тіл мәдениеті» хабары. «Жаса, жаса, қазақ тілім, жаса, жаса ғажап тілім! Баянды болып, азат күнің, бағың таймасын!» , «Жаса, жаса, қазақ тілі!» – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын! – Қазақтың хас өнерінің майталмандарын, театр мен киноның, жалпы сахна саңлақтарын тәрбиелеп келе жатқан бірден-бір жоғары оқу орны – Алматыдағы Темірбек Жүргенов атындағы Ұлттық өнер академиясы екендігі әмбеге аян. Осы білім ордасын бітірген түлектер актерлікке, не режиссерлікке қатысты пәндерді ғана оқып қоймай, өнер адамына аса қажетті "Сахна тілі" деген де сабақ өтеді. «Сахна тілі - қазақ тіл білімінің бір саласы іспетті. Ол тіл ғылымы мен актерлік шеберлік өнерінің ұштасқан жерінен пайда болған. Өнерсіз - сахна тілі жоқ, тілсіз - өнер жоқ.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– "Біздің мақсатымыз – осы саланың кәсіби мамандарын даярлау» деп жазады ұлттық театр мен киноның, жалпы қазақ сахнасындағы айтылатын сөздердің көркем де кестелі, ырғақты да мәнерлі болып шығуына 40 жылдан астам еңбек етіп келе жатқан ұстаз, сахна тілінің білгірі Дариға Тұранқұлқызы. – Біз бүгін Темірбек Жүргенов атындағы Ұлттық өнер академиясы сахна тілі кафедрасының меңгерушісі, профессор, академик, ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері Дариға Тұранқұлқызын студиямызға шақырып, қазіргі тіл мәдениетінің сақталуы, жастардың сөйлеу тілі, телерадио мен қазіргі сахнадағы тіл төңірегінде айтып беруін өтінген болатынбыз. Қазір сол сұхбатқа назар аударыңыздар. – Тіл мәдениетін қалыптастыру үшін қазақтың тілін, ділін, дәстүрін сүйетіндер, өзін "нағыз мен қазақпын" деп есептейтіндер, тілді құрметтейтіндер не істеу керек деп ойлайсыз?
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Енді бұл өте үлкен ауқымды да, маңызы да үлкен, кеңінен ойланатын сұрақ қой. Тіл мәдениеті деп бірауыз сөзбен айтылғанымен, мұның мән-мағынасы, мазмұны тереңде жатыр деп ойлаймын. Өйткені тілдің мәдениетін ойлайтұғын, мәдениетті түрде сөйлегісі келетұғын адамдар, әрине, олар мідетті түрде өз тілін ешуақытта жаман сөздер арасымен былғамайды ғой. Олар өзінің барынша тілін таза сөйлеп, әдеби тілін, қазақ тілін, ана тілін, ата тілін сияқты бұл тілді жоғары ұстауға ұмтылады. Ал енді біздің қазіргі осы таңда уайымдап жүргеніміз, біздің көңілімізге үлкен қаяу түсіріп жүрген мәселе – бұл енді қазіргі тілді ойламайтұғын біздің жастардың арасындағы тіл мәдениеті қалай болмақ? Осы жағы мені қаттырақ толғандырады. Жалпы бұл тіл мәдениетінің айналасында түк жасалмады, барлығы бітті, бәрі құрыды, құрдымға кеттік деп мен айтудан аулақпын.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Тіл мамандары, мына филологтар және осы актерлар барлығы өздерінше тілдің мағынасын, тілдің мәдениетін көтеруге атсалысып жатыр, еңбектеніп жатыр. Бірақ, дегенменен, осы соңғы кездерде жастардың арасында біздің қазақ тілінің сөйленуіне, қазақ тілінің мәдениетті айтылуына мән бермей, жалпы жаргондық сөздерменен, жергілікті диалект сөздеріменен, қалай болса солай сөйлену, ол өзара сөйленгені – өз алдына, оның бәрін мына ірі экрандардың алдынан, эфирлердің алдынан қалай сөйлесе, солай сөйлеп, сол арқылы күлкілі уақиғаны жеткізбек болып, сол арқылы өзінің өмірдегі бір мақсат-мүддесін жеткізбек болып сөйлейтін арзан сөздер өте көбейіп бара жатыр. Сондықтан бұл тіл мәдениеті, сөз сөйлеу мәдениеті деген бұл өте көп ойлана тұғын, және осы таңда біздің қатты ізденіп, еңбектене тұғын бір ауқымды мәселе болып тұр.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Өйткені эфирдің алдында бұрын сөз сөйлеуден бұрын үлкен тексерістерден, пікірі бар үлкен аға-апалардың ойларынан өтіп барып, экранға шығатын болатын. Ал қазір экранның алдына шығып алып, қалай болса солай, өзінің ойындағы сөзін өте жұтаң сөзбен сөйлей салады. Енді айтып жатамыз ғой, гректің тілінен алған орфография, орфоэпия сөздің жазылуы, сөздің айтылуы, әңгіме қалай сауатты жазылса, айтылуы солай сауатты болу керек деп. Өйткені біздің ғасырдан ғасырға ұласып жалғасып келе жатқан сөйлеу мәдениетіміз, сөйлеу нормаларымыз қазіргі таңда бұзылып бітті. Мысалы, "көкөніс" дейді, "шекара" дейді, "көкала" дейді, "қаракөз" дейді. Ән айтқандар да, сөз сөйлегенде де, міне, осындай тұнып жатқан құлақтың кәдімгі кесіп жіберетін тұғын, осындай өте бізді алаңдата тұғын сөздер арасында көбейіп бара жатыр. Бұл – не деген сөз?
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Экран алдындағы өнер жасап жатқан жастарға менің ешқандай қарсылығым жоқ, бірақ та осының барлығы жас өсіп келе жатқан ұрпақтарға қатты әсерін тигізіп отыр. Мысалы, "ң" дыбысы соңғы кезде мүлдем айтылмайтын болды. "Жанағы", "менін", "сенін" деген сияқты сөзді сақауланып айтып кете береді экранның алдында. Ондай адамдарды мүлдем шығаруға болмайды экранның алдына. Өйткені "біздің", "басқаның", "оның", "сенің" дегендегі "ң" дыбысымыз – кәдімгі қазақ екенімізді білдіріп тұра тұғын, біздің төл сөзіміз екенін білдіріп тұра тұғын кереметтей мықты дыбыстар. Ал сол дыбыстардың барлығын алып тастап, "бара жатырқ", "келе жатырқ" деген сияқты "бара жатырмыз", "келе жатырмыз" деген сөздердің барлығын болмайтұғын нәрселермен экран алдында сөйлеп жатады. Бұл – енді ұят нәрсе. Сондықтан бізде тіл мәдениеті – жалпы білімділікті, жалпы оқыған, үлкен әдебиеті терең білімділікті талап етсе, сөз сөйлеу мәдениеті – ол одан да жауапкершілігі аз емес үлкен дүние. Бұған қатты көңіл бөлу керек».
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Тіл мәдениеті дегеніміз – сөйлегенде, жазғанда тіл құралдарын, сөз, сөз тіркесі, сөйлем түрлерін дұрыс қолданып, сауаттылықтың айқын ойлылықпен, ізеттіліктің өнегесін көрсету. Мәулен Балақаев. – Қазіргі теледидар да, радио да, түрлі деңгейдегі сахналар да – жастар үшін ең бірінші тәрбие құралы. Өйткені ол жерден жас тыңдаушы, не көрермен тек қана ақпарат алып қана қоймай, сол ақпаратты жеткізушіден қалай сөйлеу керектігін, мағлұматтарды қалай жеткізу қажеттігін үйренеді. Жақсы болсын, жаман болсын, кейде талғаусыз бойына сіңіреді. Ақпарат құралдарында айтылғанның бәрін дұрыс деп қабылдайды. Айтылған сөздің айшықты да әдемі, көркем де нақышты жеткізілуі үшін диктор да, кештер мен концерттердің жүргізушілері де сөйлеу мәдениетін жақсы меңгерген болуы қажет. Әйтпесе ол қате қолданыстағы сөздерімен және сөйлемдерімен жас толқынның санасын улап, миын жадылай бастайды. Ондай қиындықтан шығудың жолы бар ма? Хабар қонағымен әңгімемізді одан әрі жалғастырайық.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Енді жаңа өзіңіз айтып жатырсыз ғой, қазіргі сахнаның да тілі, телерадионың да тілі бұзылып бара жатыр деп. Жалпы бұрынғы кезде сондай "Көркемдік кеңестер" болды деп жатырсыз. Қазір енді көркемдік кеңестер жоқта шығар. Мүмкін әлсіз жұмыс,нашар жұмыс істеп жатқан да шығар. Бірақ дегенмен осының бір қандай да бір механизмін табу керек сияқты. Осы телерадиодан да, немесе газет-журналдарда да талай айтылып, жазылып жатыр осы тіл мәдениетін сақтау, қалыптастыру жөнінде. Бірақ дегенмен осыны бір үкіметтік деңгейде ме екен, қандай да бір шаралар қолданып, осыны реттеудің тегігін табу керек сияқты. Cебебі сахнаға шыққан жас немесе сахнаға шыққан актер болсын қалай болса солай сөйлемеу керек қой?
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Қазақша сен өзіңнің ана тіліңде сөйлеп, біз енді өзіміздің республикамыздан басқа мемлекетке барғанда, біз өзіміздің қазақ екеніміз арқылы басқа мемлекетке біз өзімізді дәлелдеп, өзіміздің үлкен еліміз бар, жеріміз бар, біздің мықты халық екенімізді, ұлт екенімізді ол қазақ арқылы паш етіледі ғой. Сондықтан да бұл жерде экранға шығатын жастардың барлығы ақкөңіл, таза ойнағысы келеді, сөз айтқысы келеді, өздерін көрсеткісі келеді. Өнердің бір көзін ашып, әртүрлі салада өнер көрсетіп, жұрттың барлығын таңғалдырғысы келіп жататынына қарсылығым жоқ. Бірақ мектебі жоқ қой. Экранға, теледидардың алдына шыққанда, болмаса сахнағы шығып, кәдімгі үлкен конференция жүргізуші болып жатқан кезде, не болмаса радиода отырған кезде, сөйлеген кезде, бұл жердегі сөйлеу деңгейі – мүлдем басқа.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Бұл жердің мектебі болмаса, болмайды. Өйткені, мысалға, жақсы сөз сөйлеу үшін көбінде мынау микрофонды жарып жіберердей шуылдаған дем, ашық демалып сөйлейді, «ах» дейді де отырады, микрофондарды селкілдетіп. Не болмаса, жаңағы, сөйлеп жатқан кезіндегі ойдың терең еместігі, сөздің терең еместігі неден? Ол - ойдың жоқтығынан. Әрине, теледидардың ішінде, экранның алдына шығатын тұғын сөздердің барлығын бақылап, қарап, оның ішінде қателігін көрсетіп, жастарға бағыт беріп отыратын міндетті түрде ол жерде кәдімгі тәжірибелі үлкен бір қызметкерлер отыру керек деп ойлаймын. Өйткені, оның біреуі - сөздің жазылуын қадағаласа, екіншісі - оның айтылуын қадағалап отыру керек, жастарға бағыт беріп отыру керек.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Ар жағында бір тереңі, тағы да айтылмай қалған ойлар қалатұғындай, "Мына хабарды келесі жолы тыңдайыншы" деп қызығып қалатұғындай нәрселер жасау үшін, міндетті түрде үкімет тарапынан қадағалау керек және бұндай бостандық пен еркіндікті жібере бермеу керек. Өйткені қазір мезі қылып бітті, осы арзан сөздер. Мен радионы жамандай алмаймын. Радиода Қазақ еліне таңнан бастап осы тіл жайлы құйып айтып жатасыздар, мен қуанып отырамын. Ол – менің бір ұлтшыл болғандығымнан емес, ризашылық білдіріп отырамын ұлтымның тілін паш етіп отыратын осындай азамат ұл-қыздар бар екендігіне. . – Қазақ тілінің байлығы, қазақ халқының, қазақ ұлтының байлығы – осы байлықты бағалай білуіміз керек. Сонда ғана біздің Қазақстан кез келген- жұртпен иық теңестіре алатын іргелі ел бола алады. Сәрсен Аманжолов.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Қазақ сахнасы тілінің тәлімгері, бүгінгі хабарымыздың қонағы Дариға Тұранқұлқызы Ұлттық Өнер академиясындағы дәл осы бағыттағы игілікті істер туралы баяндайды: –Ұстаздарым, кезіндегі ректорым Ғазиза Ахметқызы Жұбанова: "Сен енді біздің осы тілдің мәйегін ашып, сөз сөйлетесің" деп осыған ұстаз етіп қойды. Сол 40 жыл, 41 жылдың ішінде енді өте көп ізденістерге түстім. ТМД-ның мектептерін бәрін аралап жүріп, оның ішінде қаншама олардың өз тілі үшін күресіп жатқандарын көрдім. Соның ішінде біздің өзіміздің де мектебіміздің үлкен күші бар екенін, үлкен құпиялары бар екенін және өз тілімізді өзіміз сүйіп барып, оны кәдімгі мектепке айналдырып барып, оны бір сауатты түрде халыққа естіртпесек, біз ел ретінде, өзіміздің ұлт ретінде біз өзімізді ешкімге дәлелдей алмаймыз ғой деп ойлаймын.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Сөз сөйлеу мәдениеті мен тіл мәдениетін екеуінің арасында өте көп еңбек жасау керек. Мен өзім ғылыми еңбектер жазып жүрмін. Төрт оқулық кітабымды жаздым. Бірақ әлі де болса маған ылғи осы үлкен филолог, Өмірзақ Айтбаев ағаларыменен, үлкен Қайдаров ағаларыменен, Рәбиға Сыздықова апаларымды өзіме ұстаз санаймын. Сол кісілермен сөйлесіп, ылғи осы тілдің айналасында көп әңгіме айтып отырамыз. Кейде ойлаймын, мүмкін осы үлкен ағалар мен апаларды анда-санда болса да экранның алдына, радионың алдына шығарып, тілдің айтылу мәйектерін сол кісілердің сөз сарынынан тыңдап отырған да дұрыс па екен деп. Қазақтың бұрынғы түсіріліп кеткен көне кинофильмдерін және оның дубляж жасалынған аудармаларын барлығын жинап қойдық, қырыққа жуық жұмысты және қазақтың 1000 әнін, 200-ден астам күйін жинап, соларды тыңдатып, сол арқылы біз енді оқытатын шәкірттерімізге бағытты бермекшіміз.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Міне, құрметті тыңдаушы қауым, біздің қонағымыз тіл мәдениетінің, әсіресе, жастардың сөйлеу тілінің нашарлап бара жатқанын қынжыла әңгімелегенін байқадық. Қазіргі телерадионың, концерт-кештердің жүргізушілері де, театр мен киноның жалпы жас буын өкілдері де сөздік қорының жұтаң екенін, қарабайыр сөйлейтінін, тіпті ойларын қазақша дұрыс жеткізе алмайтынын ортаға салды. Бүгінгі ұрпақтың тілі қарадүрсін тартып, жадағайланса, ертеңгі өскелең жастардан не сұрамақпыз? Хабарымызды аяқтай келе, мынадай қорытынды жасауға болады: "Екінші ұстаздың" қызметін атқарып отырған қазақ тіліндегі электронды ақпарат құралдарының, яғни, телеарналар мен радиолардың тілін бақылап, бағыт-бағдарын айқындап беріп отыратын арнайы бір құрылым қажет. Ол әрбір ақпарат құралдарының өз ішінде жасақталуы да мүмкін.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Екінші, қазіргі театр мен кино тілінің көркемдігі мен мазмұндылығын арттыруға барынша күш салу, жалпы сахнада тілдік нормаларды сақтап отыруға үндейтін тұрақты бақылау ұйымдастыру. Үшінші, сахнаның, теле-радионың тілінен басқа, тікелей халықпен жұмыс істейтін мамандықтарды оқытатын оқу орындарында да қарым-қатынас тілі, сөйлеу әдебі не тіл мәдениеті сияқты арнайы сабақ өтуі қажет. – Осымен "Тіл мәдениеті" хабарын аяқтаймыз. Хабарға Темірбек Жүргенов атындағы Ұлттық Өнер Академиясы "Сахна тілі" кафедрасының меңгерушісі, профессор, академик, Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері Дариға Тұранқұлқызы қатысты. Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Құрал, сазбен көркемдеген – Қайсар Ердеш. Әуе толқынында амандықпен кездескенше, сау-сәлемет болыңыздар!
Дариға Тұранқұлқызы	▶			20. – Бабалардан мұра боп келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу – біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында – журналист Оңғарбек Құралдың «Тіл мәдениеті» хабары. «Жаса, жаса, қазақ тілім, жаса, жаса ғажап тілім! Баянды болып, азат күнің, бағың таймасын!», «Жаса, жаса, қазақ тілі!» – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын! – Көрнекті ғалым, академик Рәбиға Сыздық «Сахнадан естілер сөз жайында» деген мақаласында драма актерлері мен әншілер үшін, көркемсөз шеберлері мен концерт жүргізушілері үшін, дикторлар мен комментаторлар үшін қазақ сөзін дұрыс айту – бірден-бір шарт. Себебі бұлар сөзді дұрыс айта білуді көрсететін, насихаттайтын, нормалайтын адамдар» деп жазады. Ғалым апамыз айтқандайын, сахна мен эфирге шығатындар өз сөздеріне өздері есеп бере білгені абзал-ақ.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Егер де қазақ сөзін бұрмалап қолдану нұсқасы сахнадан не телерадио эфирлерінен жиі қайталана берсе, ол біртіндеп дәстүрге айналып, қате күйінде жаппай қолданысқа еніп кетуі де ғажап емес. Бұл тұрғыда сахна мен эфир тізгінін ұстаушыларға зор талап қойылу қажет. – Алматыдағы Темірбек Жүргенев атындағы Ұлттық өнер академиясы «Сахна тілі» кафедрасының меңгерушісі, профессор, академик, ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері Дариға Тұранқұлқызы бұрынғы сахна саңлақтары мен қазіргі жас актерлердің сөйлеу тіліндегі айырмашылықтары туралы былайша сұхбат берген болатын: – Өзіңіз енді сахна тілі кафедрасына жетекшілік етіп отырсыз ғой. Қазіргі қазақ киносының тіліне көңіліңіз тола ма? Сосын бұрынғы актерлермен айырмашылығы қандай, солардың тіліне?
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Енді айырмашылығы – жер мен көктей ғой, әрине. Бұрынғы көне актерлардың, олардың тілі үлкен мектептерден өткен, көне көз ата-бабаларымыздың мектебін алып, жалғастырып келе жатқан, анау жырауларды оқитұғын, небір ақындардың өлеңдерін оқитұғын. Көне актерлардың тілі мен қазіргі жас актерлардың тілін салыстырған кезде, әрине, қазір де шешен сөйлейтін, жүйрік сөйлейтұғын жас талантты актерлар бар. Көпке топырақ шашудан аулақпын мен. Дегенмен, ол бұрынғы біздің өнер тарландары мен қазіргі жас актерларының болмаса жалпы осы тіл маңайында жұмыс істеп жүрген жас таланттардың айналасында үлкен айырмашылық бар деп айтар едім мен. Тағы да қайталап айтамын, бұл жерде бұрынғы уақытта біздерде жырауларды оқитұғын. Махамбеттің өзінің өлең-жырлары қандай? Оның аттың үстінде жүріп жазғандары қандай? Оның соғысып жүріп, найзаласып жүріп досына айтқан жырлары қандай?
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Мысалы, әлгі: Таудан мұнартып ұшқан тарланым, Саған ұсынсам қолым жетер ме, Арызым айтсам өтер ме? Арыстаным, көп болды-ау, Саған да менің арманым, – деп кәдімгі қоңыр дауыспенен зарлап тұрса, екінші жағынан досына деген теңеуі: Кермиығым, кербезім! Керіскідей шандозым. Құландай ащы дауыстым! Құлжадай айбар мүйіздім Қырмызыдай ажарлым! Хиуадай базарлым! – деп кереметтей айтып тұрған өлеңдерінде ауысатұғын жерлері қандай әдемі. Міне, сол сөздермен біз қазір жас актерларды оқытып жатамыз. Дегенменен жастарда қазір кітап оқу, білімді кеңейту жағы – өте аз. Сондықтан да актерлардың, жалпы дубляж жасап жатқан кезде, біздерде мықты талантты жастарымыз бар. Дегенмен, әлі де болса кейбіреулері дубляжда тек сөзді айтып қана, характерін ашпай, образды ашпай сөйлей салатын жұтаң сөздер – бізде әлі өте көп.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Бұл үшін өте көп еңбек ету керек, тәжірибе керек, уақыт керек. Бір жағынан оқып отырған олар кінәлі емес, оны жазып беріп отқан сценарий бар. Бірақ сол жазып беріп отырған сценарийдің ішіндегі жазушылардың жазып берген нәрсесіне терең үңіліп барып, астарын ашып оқымайды. Көбінде экранның алдында отырған адамдар өздерін көрсеткісі келеді. Бізге олар – керек емес, халыққа керегі – сол жазылған сценарийдің ішіндегі мазмұн, мәтіннің мақсаты керек. Біздің елімізде жер сілкініп жатыр. Не болмаса бір жерде той болып жатыр. Президент сайланып жатыр деген кезде, маған оның ойы менен сол президенттің сайлауына деген қуанышы, оның жүрек соғысы, сол арқылы жеткізген сөзі керек. Сондықтан осы жақтарға бізде көңіл бөлмейді. Неге көңіл бөлмейді? Тағы да қайталап айтамын: Өйткені бұл жерлерде мектеп жоқ.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Мектебі жоқ адам ешқандай білім алмаған, ешқандай бағыт-бағдарлама алмай, сырттан жәй журналистиканы бітірген екен, болмаса филологияны бітірген екен деп алып отырғызып қойғаныменен, ол сөздің өзінің толып тұрған орындалатұғын нәрсесіне көп көңіл бөлу керек. Сондықтан да бұл жерде тек қана актерларды ғана кінәламау керек. Жалпы, біздің елімізде осы сөзге үстірт қарайтұғын мәселені тоқтатуға тырысу керек. Тағы да айтамын, оны тоқтату үшін аурудың көзін табу керек. Аурудың көзін таппай, оның дәл өзінің орын орнына қоймайынша, бұл болмайды. Баяғыда экранның алдында диктор болып жұмыс жасау үшін 9 адаман, 11 адамнан кәдімгі комиссия мүшелерін отырғызып қойып, солардың елегінен өткізіп барып, сосын диктор болып жұмыс жасайтұғын.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Міне, осы жақтарына көңіл бөлу керек, немесе ол балаларға көмектесетұғын арнайы төлемақысын төлеп, бөлімдерді ашып қою керек. Сонда анау оқытып, экранға шығарып отырған адамда жауапкершілік боладығой. «Сіздің дайындап берген балаңыз мына жерде «қайта-Қайта» деп сөйледі ғой, неге «қайта-Ғайта» деп айтпады, неге "ҚараГөз" деп айтпады, неге "шеГара" деп айтпайды ол, неге "шеКара" деп айтады?» деген сияқты. Ол жерде бір адам емес, жалпы көп адамға жауапкершілік арытыла ма деймін ғой. – Тіл мәдениеті дегеніміз – сөйлегенде, жазғанда тіл құралдарын, сөз, сөз тіркесі, сөйлем түрлерін дұрыс қолданып, сауаттылықтың, айқын ойлылық пен ізеттіліктің өнегесін көрсету. Мәулен Балақаев. – Қазақта қарғыстың ең жаман түрі бар. «Өзің білме, білгеннің тілін алма». Осы қазіргі жастар не өздері білмей, не білгеннің тілін алмай жүргендей көрінеді. Немесе білуге, ізденуге, сауатты болуға құмарлық бәсеңсіп кеткендей.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Бабалардан аманат осы тілді тұтынушы бүгінгі ұрпақ сол туған тілін құрметтеп, қадіріне жетіп жүр ме? Әлде қолды бір сілтеп қойып «қойшы соны» дегендей бойларын бейғамдық пен керенаулық жайлап алған ба дерсің. Сахна тілінің білгірі Дариға Тұранқұлқызы қазіргі өнердегі танымал аға-апаларымызды жастарға үлгі етеді: – «Сөзді сөйлеген кезде сенің аузыңнан жаңағы айттым, әрбір әрпің кәдімгі сайдың сақасындай домалап, әдемі болып, 32 тісіңнің арасынан ыршып, халықтың құлағын рахаттандыратын сөз болып шықпағаннан кейін, ол сөзді айтудың қажеті бар ма бізге өзі?" деген сияқты ойлар келеді. Бұл – енді өте ауқымы кең дүние. Біз өте көп жастарды тәрбиелеп жатырмыз. Қазір жай ғана актерларды ғана емес, суретшілердің тілін, бишілердің тілін сахнаға шыққанда оларда өздерінің айтатын ойларына, айтатын үлкен олардың тілін, оның ішіндегі дыбыс режиссерларының тілін барлығына кәдімгі осы сабақ беріп, жөндетіп жатыр.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Бірақ өкінішке орай, оның әлі нәтижесі қандай болады, қай деңгейге көтеріледі, бізге әлі белгісіз. – Енді бір сұрақ қойғым келіп отыр. Қазіргі жастардың тілі – олақ, жастардың тілі нашар деп жатырмыз. Осы жастарға немесе актерлар болсын, жалпы жас қауымға үлкен аға-апаларымыздың ішінде ұлт зиялыларынан кімдерді үлгі тұтатын едіңіз, осы сөйлеу мәнері жағынан, сөйлеу шешендігі жағынан озық деп? – Енді ол үлгі тұтатұғын біздің аға-апаларымыз, егер де өнер адамдарының ішінен алатын болсақ, бар ғой, әрине. Халықтың өзі әлемге айғақтап отырған Асанәлі Әшімов бар, қазір енді көзі тірілерінен Гүлжан Әспетова бар. Халық әртістерінің арасынан алатын болсақ, Ғазиза Әбдінәбиева бар, барлық жерде тілден жұмыс жасап жүрген. Мынау жастар театрының ішінде де өте көптеген Гүлжамал Қазақбаева, Лиза Пиязова деген өзімнің шәкіртім бар. Дубляжда аударуда жасап жүрген Қайрат Домбаев деген жастардың ішіндегі өте мықты балалар бар.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Содан кейін Жұлдызбек Жұманбай деген қазір жасы өсіп келе жатқан. Кеше мынау «Медеяда» рөлін ойнады, дубляжда кәдімгі өздері характерлерді ашып жүрген Әйгерім деген, Берік деген осындай мықты-мықты жастарымыз бар. Облыстық театрларда да бар, мысалы Алмахан Кенжебаева деген. Енді жоқ емеспіз ғой, бар ғой. Олар – жеткілікті. Ал енді олардың барлығы өзінің тұрғысында жазып та жатыр, айтып та жүр, бағыт та беріп жатыр. Қазір білмеймін, осы уақыттың жастарының ішінде көбісі мына үлкендердің айтқан уәжіне көңіл бөле бермейтін сияқты болып көрінеді маған. Өйткені мына интернет, мына компьютер барлығы олар сол жақтан информация жинайды да, сосын мынау жаңалық нәрселерге көп көңіл бөлмейтін сияқты. Бірақ, өкінішті ол.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Өйткені қазір бізге, енді Президентіміз айтып отыр ғой, инновациялық жаңа бағытта жұмыс жасаңдар, тілдеріңді жаңалаңдар деп. Өйткені қазір қараңыз, жиырма бірінші ғасыр, мен өзім дәріс беремін. Сонда мына, жиырма бірінші ғасырда қазір өте қимыл әрекетке, динамика дейміз ғой, динамикаға құмар жастар. Қимылдап отырып, жүгіріп, секіріп, би билеп, осы тез-тез айтып, шетелдің клиптерін барлығын қарасаңыз, денелерін паш еткісі келіп жатады. Сонда, бірақ өкінішке орай, шет елдің клипіндегі қимыл әрекетпенен әннің жымдасып жатуымен, біздің қимыл-әрекеттеріміздің әнмен жымдасып жатуы екі түрлі, бізде төмен жатыр. Өзім осы эстрада факультетіне сабақ бердім. Сонда мен айттым, мен «Эстрада» деген дүниені, бұл ең авангардта келе жатқан, ең алдыңғы қатарда дүниенің бүкіл қимыл әрекетін, болып жатқан қозғалыстың бәрін бірінші қабылдап алатұғын бұл–эстрада. Эстрада олар бұзылып кеткенді көрсететұғын дүние емес.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Ал енді соған сөздерінің арасындағы кемшіліктерінің барлығын ашып, сол жерде әлгі «ң»-ді айта алмай қалатын, «с»-ны айта алмай қалатұғын, оны жеп қоятұғын, «ұ»-ны жеп қоятұғын, не болмаса «қ» атымен айтылмай кететұғын сөздің соңында жетпей қалатын нәрсесін тазалау үшін, мен Абайдың «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да» деген сөздер өте қиын ғой. Соған жаңағы Абайдың өлеңдерін оқытып отырып: Ғашықтың тілі - тілсіз тіл, Көзбен көр де, ішпен біл. Сүйісер жастар қате етпес, Мейлің илан, мейлің күл. Әйтпесе: Жасымда ғылым бар деп ескермедім, Пайдасын көре тұра тексермедім. Ержеткен соң түспеді уысыма, Қолымды мезгілінен кеш сермедім, – деп бір өлеңдерді оқытып барып, содан кейін «Жарқ етпес қара гөңілім», ал сонда «Жарқ етпес қара Көңілім» деп айтады ғой олар, соның барлығын сол жерде дауысты «а» дыбысынан кейін «к» дыбысының жұмсақтап кететін жерлерін үйретіп, комиссия келіп сол жұмысымызды көріп, ең жоғары баға беріп кетті.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Екінші курсқа Мәдидің «Қаракесегін»: Сұрасаң руымды Қаракесек, Досымнан дұшпаным көп қылған өсек. Дұшпанның қуғындаған жаласынан, Жатқаным қу қара жер болып төсек, – деп Мәдидің зарлау айтатұғын жерінде де, «қ», «ғ» дыбыстарын айту – өте қиын Абайдың өлеңдерінде. Сол арқылы сөздер мен әндердің үндестік жағын балаларға түсіндіріп бақтым өзінше үйретіп. Содан кейін балалар айтады: «Апай, қазақтың әні мен сөзінің айтылуы қандай қиын еді, біз мән бермейміз. Біз әншейін «Ой, жаным, жаным!», әйтпесе «Жаңбыр жауып тұр, жаңбыр жауып тұр» деп қайталап-қайталап айта саламыз. Мынау деген – мүлдем басқа дүние екен ғой» деп соған енді көзін жеткізуге тырысамыз ғой.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Сонымен Темірбек Жүргенов атындағы Ұлттық Өнер Академиясы «Сахна тілі» кафедрасының меңгерушісі, профессор, академик, ҚР білім беру ісінің құрметті қызметкері Дариға Тұранқұлқызы экранға, телерадио эфиріне, театр сахнасы мен киноға, концерттер мен кештерге шығатын жас өнер иелеріне өзінің уәжін айта отырып, оларға зор талаптар қойылатынын да ескертті. Хабар қонағының жоғарыда айтқандары академик Рәбиға Сыздықтың «Себебі бұлар сөзді дұрыс айта білуді көрсететін, насихаттайтын, нормалайтын адамдар» деген тұжырымымен де үндес келіп отыр. Ендеше сахна төріне, халық алдына шығып сөз сөйлейтін азаматтарға Жүсіп Баласағұни бабамыздың: "Тіл - арыстан, есік баққан ашулы Сақ болмасаң, кесер ерім басыңды," – деген нақыл сөзін әрдайым жадында ұстаса екен деген тілекпен хабарымызды аяқтаймыз.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Құрал, сазбен көркемдеген – Қайсар Ердеш. Әуе толқынында амандықпен кездескенше, сау-сәлемет болыңыздар! Біздің қазақ тілі — өсу үстіндегі адам баласының кез келген қиын да, күрделі ойын бейнелеудегі мүмкіндігі зор, аса бай тіл. Ғабит Мүсірепов.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			21. – Бабалардан мұра боп келе жатқан ана тілімізді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу – біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында – журналист Оңғарбек Құралдың «Тіл мәдениеті» хабары. «Жаса, жаса, қазақ тілім, жаса, жаса ғажап тілім! Баянды болып, азат күнің, бағың таймасын!», «Жаса, жаса, қазақ тілі!» – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын! – "Тіл мәдениеті" хабарында сөздердің дұрыс дыбысталуы, сөйлеу мәдениеті, сөздер мен сөз тіркестерін орынды пайдалану мен тіл тазалығы туралы және сауатты айту мен жазуға қатысты мәселелерді сөз етіп келеміз. Өткен хабарымызда бұрынғы сахна саңлақтары мен қазіргі жас актерлардың сөйлеу тіліндегі айырмашылықтары туралы әңгіме еткен болатынбыз. Бүгін өнер саласындағы үлгі алатын аға-апаларымыз жайлы және жалпы жас өнер иелеріне қойылатын талаптар туралы Темірбек Жүргенов атындағы Ұлттық Өнер Академиясы, «Сахна тілі» кафедрасының меңгерушісі, профессор Дариға Тұранқұлқызы өз пікірін одан әрі жалғай түседі.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Кафедрамызда қазір көп қазақтардың көзін ашып жүрген профессорлар Майра Смағұлқызы Омарбаева бар, профессор Мұрат Назтайұлы Әбзелбаев деген ұстаздарымыз бар, Әсия Малимова дегеніміз бар, Әсел Мәмбетова деген қайраткерлер бар, Ақбол бар. Яғни, сондай осы біздерде біраз мұғалімдер өздерінше әрекет жасап, жастарға үлгі болып жүр. Бірақ бұл өнер академиясының ішіндегі ғана балалардың арасында. Сондықтан мен осында бір келіп өзім бір қолға салып едім басшыларға. Осы бір айына екі рет пе, қазақ тілінің сөйлену заңдылықтарына бір мектеп ашып қойып, осы хабар арқылы беріп отырса, ана жақтағы өнерлі жастарға сіңе берсе. Мысалы, «қазақтың тілі неге мынау арада жұмсарып айтылады, мынау арада неге қатаң айтылады?» деген сияқты.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Мысалы, «Абай жолындағы» Қодардың өлімінде Қодардың зекіп бір айтатын жері бар ғой: «Уай, Құнанбай, бұ не қырсығың, мені Құдайдың жылатқаны аз ба еді?! Анау соқыр көзіңнің құнын менен алайын деп пе едің?» – деп келетұғын мысалы сөздері бар, зеку сөздер, айтатын сөздер. Міне, солардың барлығы неге үйтіп айтылады, соны мына экран арқылы халыққа мысал ретінде келтіріп, үлгі ретінде айтып отырса, бұл да бір өскелең жастарға, әрине, үлкен көмек болған болар еді. Өйткені, олардың ата-аналары жұмыста, қолдары тимейді. Мектеп мұғалімдерінде, қазақ тілі әдебиетін жүргізетін мұғалімдерде өте кемшілік көп. Өйткені, олар бізге жіберген балаларда біз жаңағы грамматикалық үндестік заңдарын, оның енді бастауыш, анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш, шылау, солардың бәрін сұрасаң, аңқиып тұрады.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Енді оқуға түскенде енді қазақ тілі мұғалім болса, сахна тілі болса да, соны сұрауға мәжбүрміз енді. Өйткені сөздің барлығы тұтасып дұрыс айтпай тұр. "Ау, жаным, енді мынаны мектепте оқытады ғой, бұл сенің бағдарламаңда бар ғой, мынаны сенің ұстазың үйретіп тұрғанда не тыңдадың?" – деп, сұрақтар қоямыз. Сондықтан біз егер де өзіміз жалпы қазақтың ішінде зиялы қауым болып, осыны қолға алсақ, әрине, бұл үлкен еңбек болған болар еді. Мына жерде бізде үлкен профессорлар бар, халық әртісі Мамандай Серкеұлы деген ағамыз, енді сабақ бергенде тілдің мәйегін шағып, оның қайдан шығатынын барлығын ашып берген дауысыңыз ашылады. Әрі сахнаға шыққан сайын шешен, жүйрік сөйлейтін Есмұхан Несіпбайұлы Обаев олар "оқыма" деп айтқан жоқ, қазақ тілін "жаман сөйле" деп жатқан жоқ.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Өйткені олардың сөйлеген сөзінің барлығы үлгі тыңдаған адамға. Өзіміздің президентімізді ала қояйық, Нұрсұлтан Әбішұлы қазақша сөйлеген кезде рахаттанып тыңдап отырасың. Ал енді содан соң орыс тіліне ауысып, орыс тілінен қазақ тіліне ауысып, барлығын қандай әдемі ұйқастырып жеткізе біледі ол кісі. Ал біз өзіміз қазақтар, қазақтың тілін сөйлеуге ұялып, арланып, қазақтың тілінен бір кемшілік көріп, қараймыз. Ол неліктен деп ойлайсыз? Оның барлығы білімсіздіктен, ол надандықтың салдары деп ойлаймын. Неге Абай кезінде Пушкинді аударды, Лермонтовты аударды, Гетені, Гейнені аударды? "Сонда Тәңір қосқан жар едің, сен жар ете алмай кетіп едім..." - деп, Татьянаның зарлап тұрған әдемі өлеңіне қандай әнді қосып, тамаша үндестік тауып тұрған жоқ па? Сонда мен енді қазір сабақ беремін, орыс топтарына да сабақ беремін.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Сонда мен айтамын, біздің Абайдың тілі, қазақтың тілі ана орыстың, ана Пушкиннің сол кездегі бүткіл әлемдік тілдермен кәдімгі ұштасып, деңгейлес жатыр. Оған біз арлануымызға болмайды, өйткені әрбір ұлтты өзін ұлт ретінде жарқыратып шығаратұғын ол ұлттың тілі. Ал тіл, орысша "визитная карточка" дейміз ғой, халықтың арасында небір тілді білетұғын, тілдің сөйленуіне терең мағына беретұғын көне көз мықты адамдарымыз бар. Бірақ олардың зары, олардың айтайын деген шындығы мұнда жетпейді. – Тіл мәдениеті дегеніміз – сөйлегенде, жазғанда тіл құралдарын, сөз, сөз тіркесі, сөйлем түрлерін дұрыс қолданып, сауаттылықтың, айқын ойлылық пен ізеттіліктің өнегесін көрсету. Мәулен Балақаев. – Және сосын мынандай нәрсеге мен қайран қаламын.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Осы концерттерді көруге барып отырасың, отырған кезде бір арзанқол әзіл-ысқақтарға күліп, қол шапалақтап, қошеметтеу. Жалпы "ол менің досым ғой, туысқаным ғой, қол соға салайын" деген сияқты, сондай бір жеңіл қолпаштау біздің осы жастарды адастырып бара жатыр ма деп ойлаймын. Өйткені сенің туысқаның болса, сенің жолдасың болса, оған сен шындықты айтсаң, ол келесі жолы сол қателікті қайталамайды ғой. Сондықтан ғой, атамыз қазақ айтқан: «Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады», – дейді. Сондықтан біздің достық пейілімізді дұрыс түсіне білуіміз керек. Соңғы кездерде сын әңгіме мүлдем қабылданбайтын болды, "сын түзелмей, мін түзілмейді" дейді ғой. Енді ол сынды айтқанда сен жаның ашып айтасың, жаның ашымаса бұл адам болсын, әрі қарай өссін, мына кемшіліктерін жойып, тағы да гүлдене түссін демесе, оны неғыласың сен айтып?
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Қазір шетелдерде мықты-мықты идеялар, жақсы-жақсы пікірлердің бәрі сатылады, ал біздің аңғылдап барып айтып, әшейін, "айналайын адам бол, мына жерде мына мектебің жетпей тұр" деген өзіміздің неше жылғы жинаған тәжірибемізді айтайын десек, оны барлығы бірдей қабылдай бермейді де, оны біз айта беретіндей мүмкіндігіміз де жоқ, уақытымыз да жоқ. – Тіл – таусылмас қазына. Тілді қолдансаң ғана ұзақ өмір сүреді. Еш жерде пайдаға жаратпаған тіл бірте-бірте семіп, өлі тілдердің қатарына қосылады. Ал көнеден бастау алатын тіліміздің көркем тұнығын таза күйінде келер ұрпаққа жеткізіп аманаттау, ол мына бүгінгі сіздер мен біздердің қолымызда екендігі айқын. Тілге байланысты Дариға Тұранқұлқызының пікірі мынау: – Тілге байланысты айтатұғын, пікірім былай, маңдай термен жеткен осындай бақытты сәттерде қазағымның тілі гүлдене берсе екен.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Қазақтың тілін айту үшін оны айтатұғын адам керек. Қазақтың тілі – өте бай. Ол – Абайдың тілі, ол – Шәкәрімнің тілі, ол – Жамбылдың тілі, ол – Ахмет Байтұрсынұлының тілі, ол – Мағжан Жұмабаевтың тілі, ол – Сәкен Сейфуллиннің тілі, ол – Ілияс Жансүгіровтің тілі, ол – Жұбан Молдағалиевтің тілі. Көрдіңіз бе? Қадыр Мырза Әли бір-ақ ауыз сөзбен айтып тұрған жоқ па: «Ана тілің арың бұл, ұятың болып тұрып етті де, өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді құрметте!» деп айтып қойды. Соның барлығында біз мән бермейміз ғой. Айтатұғын бізде жазушылар да бар. Осы соңғы жастардың ішінде де мықты-мықты жазып жүрген ақын-жазушылар бар. Бірақ соны оқып, баяғы кезде жарысып сахналауға тырысып тұратынбыз, ал қазір өкінішке орай бұл жағы салғырттау ма деп ойлаймын. Сондықтан да мен қазағымның тілін қайда жүрсе де, мәртебесі биік, мерейі үстем болса екен деймін.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Дариға апай, көп әңгімелер айттыңыз деп ойлаймын. Жалпы енді мына жастарға қарата қандай үндеу айтар едіңіз? Қандай тілек айтар едіңіз? – Қаншама басқа тілде сайрағанмен, қазақ қой, енді ол "Қазақ ханшайымы" деген бір проект өтті. Қыздың неше түрлі киімдермен шығарды, оның жаңағы мың бір алып билей алуы, оның істей білуі, оның садақ ата біліп батыр болуы, сонымен қатар оның жаңағы өлеңдерді оқып, өзінің тілін жорғалатып, әдемі сөйлей білуі. Міне, осының бәрі қаралып, бір әдемі жоба жүрді. Жастардың барлығы ынты-шынтысымен айғайлап, қол соғып отырып, жаңағы жұмысты қабылдап алды. Бұл деген не деген сөз? Бұл – яғни біздің жастарымыздың арасында әлі өзінің қазақ екеніне, елдігі бар екендігіне сенімі мол, бірақ та әлі де болса түйінін таба алмай тұрған сияқты.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– Сондықтан мен қазақтың жастарына айтар едім, сол әдемі қазақтың қанымен біткен мынау сырт бейне түрлеріңізге іштеріңізден құйылып қазақтың тілі, шешен болып ағыла берсін деп тілегім келеді. Өйткені қазақтың тілі ғана қазақтың қызы екенін, ұл екенін белгілеп көрсетіп отырады. Қазақша сөйлемей "іздірәсте" деп өтіп кеткеннен кейін ол болды ғой, оның қазақтығы маған не керек оның. Мемлекетіміздің үлкен болып көтерілуі үшін тіл мәдениеті мен сөзі мәдениеті өте жоғары көтерілуі керек, әсіресе жастардың арасынан шығу керек. – Тіл мәдениетіне байланысты талай-талай құнды пікірлер айтылып та, жазылып та келеді. Соның бәрін, әсіресе ел ертеңі жастар жағы қаперлеріне алса игі.
Дариға Тұранқұлқызы	▶			– "Айтылған сөз– атылған оқ" дейді бабаларымыз, ендеше әрбір айтқан сөзімізге сын көзбен қарап, "осымен дұрыс айттым ба?" деген ойша қарауыл тұрса төбеде, онда әр қазақтың сөзі де дұрыстала түсер еді. Немесе "қазақ сөзін қағазға түсіргенде жазу нормаларын сақтай алдым ба?" деген сақтық шаралары әркез ұмытылмауы тиіс. – Қазақ тілінің байлығы — қазақ халқының, қазақ ұлтының байлығы. Осы байлықты бағалай білуіміз керек. Сонда ғана біздің Қазақстан кез келген жұртпен иық теңестіре алатын іргелі ел бола алады. Сәрсен Аманжол.
Дос Көшім	▶	бейнематериал ↑бүгүн астанада → // сегізінші азаматтық форұум басталды ↓ /// ↑ мемлекет башшысының қатысұуымен ^уөтетін бұл шара → // азаматтық сектордың → // мемлекеттік ^уоргандардың → // бійзнес құрұлымдардың→ // халықаралық ұйымдар мен → // сараптамалық қауымдастықтың → // ашық дійалог алаңына айналмақ ↓/// ↑ ^йекі жылда бір ^уөтетін алқалы жыйында → // үкіметтік ^йемес сектор мен → // әлеуметтік саланы дамытұудың → // стратегйалық мәселелері талқыланады ↓ /// ↑ тійісті ұстанымдар әзірленіп → // бірлескен жұмұстардың жоспары жасалады ↓ ///	бейнематерійал ↑ бүгүн астанада → // сегізінш'азаматтық форұум⁀басталды ↓ /// ↑ мемлекет⁀пашшысының ͡ғатысұуұмен ^уөтөтүм⁀бұл шара → // азаматтық⁀сектордұң → // мемлекеттік ^уоргандардың → // бійзнес құрұлұмдардың → // халықаралығ⁀ұйұмдар мен → // сараптамалық қауұмдастықтың → // ашығ ͡дыйалог алаңын'айналмақ ↓ /// ↑ ^йекі жылда ͡б̊ір ^уөтөтүн алқалы жыйында → // үкүмөттік ^йемес сектор мен → // әлеумөттүк⁀саланы дамытұудұң → // стратегійалығ⁀мәселелері талқыланады ↓ /// ↑ тійіст'ұстанымдар әзірленіп → // бірлескен жұмұстардың жоспары жасалады ↓ ///	(Бейнематериал) Бүгін астанада 8-ші азаматтық форум басталды. Мемлекет басшысының қатысуымен өтетін бұл шара азаматтық сектордың, мемлекеттік органдардың, бизнес құрылымдардың, халықаралық ұйымдар мен сараптамалық қауымдастықтың ашық диалог алаңына айналмақ. 2 жылда бір өтетін алқалы жиында үкіметтік емес сектор мен әлеуметтік саланы дамытудың стратегиялық мәселелері талқыланады. Тиісті ұстанымдар әзірленіп, бірлескен жұмыстардың жоспары жасалады.
Дос Көшім	▶	мәселен / ^уөткен азаматтық форұум ұсынымдарының нәтійжесінде → // ұлыбрыйтаныйа / ақш / францыйа секілді → // ^йелдердің тәжірійбесіне сүйене ^уотырып → // камерцыйалық ^йемес ұйұмдардың қызметі тұуралы → // заң жобасы әзірленді ↓ /// ↑ сондай-ақ / ^йеріктілердің жұмұсын ^іреттейтін → // нарматійвтік база жасақталып //→ бійзнестің әлеуметтік жобаларға қатысұуын ынталандыратын → // асар платформасы құрылды↓ /// ↑ ^уосұндай келелі істердің арқасында → // әлеуметтік тап̊сырыстар → // ^йек'есеге → // ал гранттық қаржыландырұу көлөмү → // бес ^йесеге жұуық ^уөскен ↓ /// ↑ быйылғы форұум барысында ^уөтетін ^уотыз бес тақырыптық сессыйада да → //азаматтық қоғам мәселелері сөз болып → // тұшұмды ^уойлар ^уортаға салынбақ ↓ ///	мәселен / ^уөткөн азаматтық форұум ұсұнұмдарының нәтійжесінде → // ұлұб̊рыйтаныйа / ақ̊ш / францыйа секілді → // ^йелдердің тәжірійб̊есіне сүйөнө ^уотұрұп → // камерцыйалық ^йемес ұйұмдардың ͡ғызметі тұуралы → // заң жоб̊ас'әзірленді ↓ /// ↑сондай⁀ақ ^йеріктілердің жұмұсұн ^іреттейтін → //нарматійвтік база жасақталып → // бійзнестің әлеумөттүг⁀жоб̊аларға ͡ғатысұуұн ынталандыратын → // асар платформасы⁀ғұрұлдұ ↓ /// ↑^уосұндай⁀гелел'істердің арқасында → // әлеумөттүк⁀тап̊сырыстар → // ^йек'есеге → // ал гранттық қаржыландырұу ͡гөлөмү → // бес ^йесеге жұуұқ ^уөскөн ↓ /// ↑ быйылғы форұум барысында ^уөтөтүн ^уотұз ͡б̊ес тақырыптық сессійада⁀да → // азаматтық қоғам мәселелері сөз ͡б̊олұп → // тұшұмдұ ^уойлар ^йортаға салымбақ↓///	Мәселен, өткен азаматтық форум ұсынымдарының нәтижесінде Ұлыбритания, АҚШ, Франция секілді елдердің тәжірибесіне сүйене отырып коммерциялық емес ұйымдардың қызметі туралы заң жобасы әзірленді. Сондай-ақ еріктілердің жұмысын реттейтін нормативтік база жасақталып, бизнестің әлеуметтік жобаларға қатысуын ынталандыратын Асар платформасы құрылды. Осындай келелі істердің арқасында әлеуметтік тапсырыстар 2 есеге, ал гранттық қаржыландыру көлемі 5 есеге жуық өскен. Биылғы форум барысында өтетін 35 тақырыптық сессияда да азаматтық қоғам мәселелері сөз болып, тұшымды ойлар ортаға салынбақ.
Дос Көшім	▶	↑дұрыс айтасың / шындығында күн тәртібі ^уөте тығыз → // менің ^уойымша → // ^йең маңыздылығы ^уосы форұумның → // бұл жерде / бірнеше жаңа стратегійалық құжаттар қабылданады ↓ /// ↑ бұның ^йең бастысы → // ^уон тоғызыншы жыл мен жыйырма бесінші жылдың арасына арналған → // арнайы азаматтық қоғамды дамытұу канцепцыйасы ↓ /// ↑ біз ^уоның тұсаукесерін жасаймыз↓ /// ↑ соған аналійз жасалынады → // соны талдау жасап → // саралап / кейіннен біз ^уоны бекітеміз → // себебі / әрбір белгілі бір жоспарменен жұмыс істеу → // ^уол міндетті де қажетті мәселе → // ^уонымен қоса / халықаралық донорлармен кездесүу мәселесі болады ↓ /// ↑ ^уон үш мійнійстрліктің → // мійнійстрлерінің ^уөздері кеп → // сол бағыттағы / сол саладағы / үкүметтік ^йемес ұйымдармен кездесүу ^уөткізеді↓///	↑дұрұс айтасың / шындығында ͡гүн тәртіб̊і ^уөтө тығыз → // менің ^уойұмша→ // <жзsup>йең маңыздылығы ^йосұ форұумнұң → // бұл жерде / бірнеше жаңа стратегійалық құжаттар⁀ғаб̊ылданады ↓ /// ↑ бұнұң ^йең бастысы / ^уон тоғұзұншы жыл мен жыйырма ͡б̊есінші жылдың арасын'арналған → //арнай'азаматтық қоғамды дамытұу канцепцыйасы ↓ /// ↑ біз ^уонұң тұсаукесерін жасаймыз ↓ /// ↑соған аналыйз жасалынады → // сонұ талдау жасап → // саралап / кейіннем⁀біз ^уонұ ͡б̊екітеміз → // себ̊еб̊і / әрб̊ір ͡б̊елгілі ͡б̊ір жоспарменен жұмұс істеу → // ^уол міндетті⁀де⁀ғажетті мәселе → // ^уонұмең⁀ ғоса / халықаралығ ͡донорлармең⁀гездесүу мәселесі ͡б̊олады ↓ /// ↑ ^уонүш мійнійстрліктің → // мійнійстрлерінің ^уөздөрү⁀геп→ // сол бағыттағы / сол саладағы / үкүмөттүк ^йемес ұйұмдармең⁀гездесүу ^уөткүзөді ↓ ///	Дұрыс айтасың, шындығында күн тәртібі өте тығыз, менің ойымша, ең маңыздылығы осы форумның, бұл жерде бірнеше жаңа стратегиялық құжаттар қабылданады. Бұның ең бастысы 19-жыл мен 25-жылдың арасына арналған арнайы азаматтық қоғамды дамыту концепциясы. Біз оның тұсаукесерін жасаймыз. Соған анализ жасалынады, соны талдау жасап, саралап, кейіннен біз оны бекітеміз. Себебі әрбір белгілі бір жоспарменен жұмыс істеу ол міндетті де қажетті мәселе, онымен қоса халықаралық донорлармен кездесу мәселесі болады. 13 министрліктің министрлерінің өздері кеп сол бағыттағы, сол саладағы үкіметтік емес ұйымдармен кездесу өткізеді.
Дос Көшім	▶	↑бұл ашық форматта ^уөтетін кездесүу ↓ /// ↑ қысқасы / сол мійнійстрліктің бағытында жұмыс істейтін → // азаматтық қоғам → // қоғамдық ұйымдар → // қалай ^уолармен бірлесе жұмыс істеу керек // ↑ қалай стратегыйалық бірімен бірін жарыстырұу керек ↑ // ^уолардың жұмыстары → // сонда ғана нәтійже беретіні белгілі ↓ /// ↑ сондықтан / ^уосы мәселелер болады ↓ /// ↑ бұл / және ^уосыдан бір ай бұрын басталған → // ауыл шарұуашылық мійнійстрлігі ^уөмірзақ шүкеев мырзаның ^уөзі қатысып //→ ауылдық /үкүметтік емес ұйымдарының → // бәрі жыйналып → // сол жерде үлкен жаңағы → // ^йекі күндүк форұум жасады да → // ақыр айағында → // керек десеңіздер → // ауылдық / үкүметтік ^йемес ұйымдардың → // коалійцыйасы құрылды ↓ /// ↑ біздің мақ̊сатымыз / қазір / мысалы / денсаулық бағытында / білім бағытында → // үкүметтік ^йемес ұйымдармен → // сол мійнійстрліктердің арасын жарыстырұу → // солардың бірге жұмыс істеуіне жағдай жасау → // және соның бір стратегыйалық жоспарын байандау↓///	↑бұл ашық форматта ^уөтөтүң⁀гездесүу ↓ /// ↑қысқасы / сол мійнійстрліктің бағытында жұмұс істейтін → // азаматтық⁀қоғам → // қоғамдығ⁀ұйұмдар → // қалай ^уолармем бірлесе жұмұс істеу ͡герек ↑ // қалай стратегійалық ͡пірімем⁀бірін жарыстырұу ͡герек ↑ // ^йолардың жұмұстары → // сонда⁀ғана нәтійже ͡б̊еретіні ͡б̊елгілі ↓ /// ↑сондұқтан / ^уосұ мәселелер ͡б̊олады ↓ /// ↑бұл / және ^уосұдам⁀бір⁀ай бұрұм басталған → // ауұлшарұуашылығ⁀мійнійстрлігі ^уөмүрзақ ⁀шүкөөв мырзаның ^уөзү⁀ғатысып → // ауұлдұқ / үкүмөттүг ^йемес ұйұмдарының → // бәрі жыйналып → // сол жерд'үлкөн жаңағы → // ^йекігүндүк форұум жасады⁀да → // ақыр айағында → // керек десеңіздер / ауұлдұқ / үкүмөттік ^йемес ұйұмдардың → // коалійцыйасы құрұлдұ ↓ /// ↑ біздің мақ̊сатымыз → // қәзір / мысалы / денсаулұқ ͡пағытында → // білім бағытында → // үкүмөттік ^йемес ұйұмдармен → // сол мійнійстрліктердің арасын жарыстырұу → // солардың бірге жұмұс істеуүне жағдай жасау → // және сонұң бір стратегійалық жоспарым⁀байандау ↓ ///	Бұл ашық форматта өтетін кездесу. Қысқасы, сол министрліктің бағытында жұмыс істейтін азаматтық қоғам қоғамдық ұйымдар, қалай олармен бірлесе жұмыс істеу керек, қалай стратегиялық бірімен бірін жарыстыру керек, олардың жұмыстары сонда ғана нәтиже беретіні белгілі. Сондықтан осы мәселелер болады. Бұл және осыдан бір ай бұрын басталған Ауыл шаруашылық министрлігі Өмірзақ Шүкеев мырзаның өзі қатысып, ауылдық үкіметтік емес ұйымдарының бәрі жиналып, сол жерде үлкен жаңағы екі күндік форум жасады да, ақыр аяғында, керек десеңіздер, ауылдық үкіметтік емес ұйымдардың коалициясы құрылды. Біздің мақсатымыз қазір, мысалы, денсаулық бағытында, білім бағытында үкіметтік емес ұйымдармен сол министрліктердің арасын жарыстыру, солардың бірге жұмыс істеуіне жағдай жасау және соның бір стратегиялық жоспарын баяндау.
Дос Көшім	▶	↑^йөте қажетті мәселе де ↓ /// ↑ себебі / әрійне / ^йегер үкімет → // бійлік тек қана мен білем десе ↑ // бұл алысқа бармайтын бійлік та ↓ /// ↑ бійлік ^уөзінің реформасын → // бійлік ^уөзінің алдында тұрған жоспарын → // халықпен / азаматтық қоғаммен / бірлесе ^уотырып → // түсіндіре ^уотырып → // қолдауын ала ^уотырып → // жұмыс істеу керек та → // сондықтан мійнійстрліктердің келүуі → // ^уолардың арасындағы байланысты нығайтұу → // менің ^уойымша → // біздің эканомыйкалық / әлеуметтік бағыттағы → // реформаларымызға / үлкен қолдау болады ↓ ///	↑^уөтө⁀ғажетті мәселе⁀де ↓ /// ↑себ̊еб̊і / әрійне / ^йегер үкүмөт → // бійлік текқана мем⁀білем десе↑ // бұл алысқа ͡б̊армайтым⁀бійлік⁀та ↓ /// ↑ бійлік үуөзүнүң ^іреформасын → // бійлік ^уөзүнүң алдында тұрған жоспарын → // халықпен / азаматтық қоғаммен / бірлесе ^уотұрұп → // түсүндүре ^уотұрұп → // қолдауұн ала ^уотұрұб̊ → // жұмұс істеу ͡герек⁀та → // сондұқтан мійнійстрліктердің ͡гелүуү → // ^уолардың арасындағы ͡б̊айланысты нығайтұу → // менің ^уойұмша → // біздің эканомұйкалық / әлеумөттүк / бағыттағы → // ^іреформаларымызға / үлкөн қолдау ͡б̊олады↓///	Өте қажетті мәселе де. Себебі, әрине, егер үкімет, билік тек қана мен білем десе, бұл алысқа бармайтын билік та. Билік өзінің реформасын, билік өзінің алдында тұрған жоспарын халықпен, азаматтық қоғаммен бірлесе отырып, түсіндіре отырып, қолдауын ала отырып жұмыс істеу керек та. Сондықтан министрліктердің келуі, олардың арасындағы байланысты нығайту, менің ойымша, біздің экономикалық, әлеуметтік бағыттағы реформаларымызға үлкен қолдау болады.
Дос Көшім	▶	↑шындығында / менің ^уөзімнің жеке көзқарасым → // үлкен бір жетістікке жеттік деп айта алмаймыз да ↑ /// ↑себебі / бұл ^йекімың үшінші жылғы → // алғашқы форұумда → // презійденттің айтқан мәселесі бар тұғын → // үкүмет пенен азаматттық қоғам → // бірлесе ^уотырып жұмыс істеу керек→ // ^йекеуінде серіктестік болұу керек ↓ /// ↑серіктес деген / біреуіне біреуі → // не дейміз жаңағы → // біреуімен біреуі → // біреуі аға → // біреуі іні сыйақты → // әйтпесе біреуіне біреуі → // бұйрық беретіндей деңгей ^йемес → // тең дәреже болұу керек → // азаматтық қоғам менен бійлік → // ^йекеуінің тең дәрежелігін ұстау ↓ /// ↑сонымен қоса / азаматтық қоғамды дамытұу үшүн не керек ↑ /// ↑ азаматтық қоғамды дамытұу үшүн → // ұйымдар керек → // неше түрлү үкіметтік ^йемес ұйымдардың → // бағыты болұу керек → // себебі / азаматтық қоғам дегеніміз → // ^уөте кең мәселе ↓ ///	↑шындығында / менің ^уөзүмнүң жеке ͡гөзқарасым → // үлкөм⁀бір жетістікке жеттік деб̊ ͡айт'алмаймыз⁀да ↓ /// ↑ себ̊еб̊і / бұл ^йекімың үшүншү жылғы → // алғашқ̊ы форұумда → // презійденттің айтқан мәселесі ͡б̊артұғұн → // үкүмөт пенен азаматттық қоғам → // бірлесе ^уотұрұб̊ жұмұс істеу ͡герек→ // ^йекеуүнде серіктестік болұу ͡герек ↓ /// ↑ серіктес теген / біреуүнө ͡б̊іреуү → // не⁀дейміж⁀жаңағы → // біреуүмөм⁀ біреуү → // біреу'аға → // біреу'іні сыйақты → // әйтпесе ͡б̊іреуүнө ͡б̊іреуү → // б̊ұйрұқ ͡перетіндей деңгей ^йемес → // тең дәреже ͡б̊олұу ͡герек → // азаматтық қоғам менем⁀бійлік → // ^йекеуүнүң тең дәрежелігін ұстау ↓ /// ↑ сонұмең⁀ғоса / азаматтық қоғамды дамытұу⁀үшүн не ͡герек ↓ /// ↑ азаматтық қоғамды дамытұу⁀үшүн → // ұйұмдар ͡герек→ // нешетүрл'үкүмөттік ^йемес ұйұмдардың → // бағыты ͡б̊олұу ͡герек → // себ̊еб̊і / азаматтық қоғам дегеніміз → // ^уөте ͡гең мәселе ↓ ///	Шындығында, менің өзімнің жеке көзқарасым, үлкен бір жетістікке жеттік деп айта алмаймыз да. Себебі бұл 2003 жылғы алғашқы форумда президенттің айтқан мәселесі бар тұғын. Үкімет пенен азаматттық қоғам бірлесе отырып жұмыс істеу керек, екеуінде серіктестік болу керек. Серіктес деген біреуіне біреуі, не дейміз жаңағы, біреуімен біреуі, біреуі аға, біреуі іні сияқты, әйтпесе біреуіне біреуі бұйрық беретіндей деңгей емес тең дәреже болу керек, азаматтық қоғам менен билік екеуінің тең дәрежелігін ұстау. Сонымен қоса азаматтық қоғамды дамыту үшін не керек? Азаматтық қоғамды дамыту үшін ұйымдар керек, неше түрлі үкіметтік емес ұйымдардың бағыты болу керек, себебі азаматтық қоғам дегеніміз өте кең мәселе.
Дос Көшім	▶	↑ бұған діній ұйымдар да кіреді → // бұған сайасый партыйалар да → // кәсіподақ та кіреді → // керек десеңіздер → // кскылар да кіреді → //^уойлап қарасаң / тек үкіметтік ^йемес ұйым ^йемес ↓ /// ↑^йенді ^уоның ішінде / біздің жаңағы / ұйымымыздың азаматтық алійансымыз→ // біз /қазақ̊стандағы үкіметтік ^йемес ұйымдардың → // белгілі бір бөлігін ғана біріктіріп ^уотырмыз → // бірақ / сол үкіметтік ^йемес ұйымдардың → // азаматтық қоғамның → // барлық ^уөзекті мәселелерін → // біз қазіргі кезде форұумға шығарып ^уотырмыз да ↑ // тек қана жаңағы → //азаматтық алійанстың деңгейінде → // қалып қойып ^уотырған жоқпыз ↓ /// ↑ сондықтан ^уосы жердегі → // үкіметтің ^уосы мәселені түсіне білүуі → // және ^уосыған байланысты → // жаңағы үкіметтік ^йемес ұйымдар құрұу үшін → // ^уоны қаржыландырұу үшін → // ^уолармен бірлесе жұмыс үшін → // қаржы мәселесі де шешілүу керек → // заңдық мәселе де шешілүу керек ↓ ///	↑ бұған діній ұйұмдар⁀да ͡гіреді → // бұған сайасый партыйалар⁀да → // кәсіподақ⁀та ͡гіреді → // керек десеңіздер → // кскылар⁀да ͡гіреді → // ^уойлап қарасаң / тег⁀үкүмөттік ^йемес ұйұм ^йемес ↓ /// ↑ ^йенді ^уонұң ішінде / біздің жаңағы / ұйұмұмыздың азаматтығ⁀алійансымыз → // біз / қазағыстандағ'үкүмөттік ^йемес ұйұмдардың → // белгілі ͡б̊ір ͡б̊өлүгүн⁀ғана ͡б̊іріктіріп ^йотұрмұз → // бірақ / сол үкүмөттік ^йемес ұйұмдардың → // азаматтық қоғамның → // барлық ^йөзөктү мәселелерін → // біз⁀ғазіргі ͡гезде форұумға шығарып ^уотұрмұз⁀да ↑ // текқана жаңағы → // азаматтық алійанстың деңгейінде → // қалып қойұп ^уотұрған жоқпұз ↓ /// ↑ сондұқтан ^уосұ жердегі → // үкүмөттің ^уосұ мәселені түсүнө ͡б̊ілүуү → // және ^уосұғам байланысты → // жаңағ'үкүмөттік ^йемес ұйұмдар ғұрұ'үшүн → // ^уонұ қаржыландырұ'үшүн → // ^уолармем бірлесе жұмұс үшүн → // қаржы мәселесі⁀де шешілүу ͡герек→ // заңдығ⁀мәселе⁀де шешілүу ͡герек ↓ ///	Бұған діни ұйымдар да кіреді, бұған саяси партиялар да, кәсіподақ та кіреді, керек десеңіздер КСК-лар да кіреді, ойлап қарасаң тек үкіметтік емес ұйым емес. Енді оның ішінде біздің жаңағы ұйымымыздың, азаматтық альянсымыз, біз Қазақстандағы үкіметтік емес ұйымдардың белгілі бір бөлігін ғана біріктіріп отырмыз, бірақ сол үкіметтік емес ұйымдардың, азаматтық қоғамның барлық өзекті мәселелерін біз қазіргі кезде фоумға шығарып отырмыз да, тек қана жаңағы азаматтық альянстың деңгейінде қалып қойып отырған жоқпыз. Сондықтан осы жердегі үкіметтің осы мәселені түсіне білуі және осыған байланысты жаңағы үкіметтік емес ұйымдар құру үшін, оны қаржыландыру үшін, олармен бірлесе жұмыс үшін қаржы мәселесі де шешілу керек, заңдық мәселе де шешілу керек.
Дос Көшім	▶	↑ былайда кез келген мемелекетте → // сол жерде тіркелген → // белгілі бір халықаралық ұйымдар → // қорлар жұмыс істейді → //бұл ^йенді / барлық жерде бар ↓ /// ↑ бізде де / мысалы / кезіндегі тоқсан үшінші жылдары → // сорос қоры болды → // фрійдрійх эберт атындағы → // германыйаның қорлары болды → // басқа да қорлар бар → // ^уолар жұмыс істейді ↓ /// ↑осыдан / үш төрт жыл бұрын ^іресейде → // бұлардың бәрін белгілі бір → // не дейміз / жаңағы → // белгілі бір / сайасый серіктермен деп айтайық → // бұлардың бәрін бір → // шетелдің агенттері сыйақты → // қабылдау болды ↓ /// ↑ бұндай мәселе бізге де келіңкіреді → // бірақ менің ^уөз ^уойымша → // қазақ̊станда тіркелген → // және қазақ̊станның белгілі бақылауында тұрған → // ұйұмдардың қазақ̊стандағы азаматтық қоғамға → // не болмаса / басқа да салаларға көмектесуі → // бұл халықаралық қорлардың негізгі мақ̊саты ↓ /// ↑ сондықтан біз / ^уолармен де / бірге жұмыс істеудің жолдарын → // қарастыруымыз керек ↓ /// ↑ сондықтан / ^уоларды шақырғанымыздың да себебі сол ↓ /// ↑ міне біз / мынандай алға қойған мақ̊саттарымыз бар → // қалай біз бірлесе жұмыс істей аламыз → // кім кімге көмектесе алады ↓ ///	↑ былайда ͡гез⁀гелген мемелекетте → // сол жерде тіркелген → // белгілі ͡б̊ір халықаралығ⁀ұйұмдар → // қорлар жұмұс істейді → // бұл ^йенді / барлығ⁀жерде ͡б̊ар ↓ /// ↑ бізде⁀де / мысалы / кезіндегі тоқ̊сан үшүншү жылдары → // сорос қорұ ͡б̊олдұ → // фридрих эб̊ерт атындағы → // германыйаның ͡ғорлары ͡б̊олдұ → //басқа⁀да ͡ғорлар ͡б̊ар → // ^уолар жұмұс істейді ↓ /// ↑ ^уосұдан / үш төрт ͡шыл бұрұн ^іресейде → // бұлардың бәрім⁀белгілі ͡б̊ір → // не⁀дейміз ↑ // жаңағы → // белгілі ͡б̊ір / сайасый серіктермен деб̊ ͡айтайық → // бұлардың бәрім⁀бір → // шетелдің агенттері сыйақты → // қаб̊ылдау ͡б̊олдұ → // бұндай мәселе ͡б̊ізге⁀де ͡геліңкіреді → // бірағ⁀менің ^уөз ^уойұмша → // қазағыстанда тіркелген → // және қазағыстанның белгілі ͡б̊ақылауұнда тұрған → // ұйұмдардың /͡ қазағыстандағы / азаматтық қоғамға → // не ͡б̊олмаса / басқа⁀да салаларға ͡гөмөктөсүуү → // бұл / халықаралық қорлардың негізгі мақ̊саты ↓ /// ↑ сондұқтам⁀біз / ^уолармен⁀де / бірге жұмұс істеудүң жолдарын → // қарастырұуұмұз⁀герек ↓ /// ↑ сондұқтан / ^йоларды шақырғанымыздың⁀да себ̊еб̊і сол ↓ /// ↑ міне ͡б̊із / мынандай алға ͡ғойған мақ̊саттарымыз ͡б̊ар → // қалай біз ͡б̊ірлесе жұмұс істей аламыз → // кім ͡гімге ͡гөмөктөс'алады ↓ ///	Былайда кез келген мемелекетте сол жерде тіркелген белгілі бір халықаралық ұйымдар, қорлар жұмыс істейді, бұл енді барлық жерде бар. Бізде де мысалы кезіндегі 93-жылдары Сорос қоры болды, Фридрих Эберт атындағы Германияның қорлары болды, басқа да қорлар бар, олар жұмыс істейді. Осыдан 3-4 жыл бұрын Ресейде бұлардың бәрін белгілі бір, не дейміз жаңағы, белгілі бір саяси серіктермен деп айтайық, бұлардың бәрін бір шетелдің агенттері сияқты қабылдау болды. Бұндай мәселе бізге де келіңкірер еді, бірақ менің өз ойымша Қазақстанда тіркелген және Қазақстанның белгілі бақылауында тұрған ұйымдардың Қазақстандағы азаматтық қоғамға, не болмаса басқа да салаларға көмектесуі - бұл халықаралық қорлардың негізгі мақсаты. Сондықтан біз олармен де бірге жұмыс істеудің жолдарын қарастыруымыз керек.Сондықтан оларды шақырғанымыздың да себебі сол. Міне, біз мынандай алға қойған мақсаттарымыз бар, қалай біз бірлесе жұмыс істей аламыз, кім-кімге көмектесе алады.
Дос Көшім	▶	↑себебі / қәзіргі кездердегі білеміз ^уөзіміз → // дестрүуктійвті діній ағымдар бар → // кейбір ^ұуақыттарда → // шетелдегі белгілі бір → // не дейміз → // ійдеалогыйалық тұрғыда жұмыс істейтіндер → // ^уолар кей ^ұуақыттарда шындығында да → // белгілі бір үкіметтік ^йемес → // ұйымдармен жұмыс істейді → // ^уол анық нәрсе ↓ /// ↑сондықтан / ^уолардың жұмысының бағыт-бағдарын → // үкімет те / бақылап ^уотырұу керек → // шындығында / азаматтар да бақылап ^уотырұу керек → // ^йегер былай ашып қарасақ ↓ /// ↑ бірақ мен ^уосы ұуақытқа дейін → // жұмыс істеген ^ұуақыттарда → // қазақ̊станда бір ^уондай → // үкіметтік ^йемес ұйымдардың → // сондай жолға түсіп кеткенін → // ^уөз басым көрген жоқпын → // ашық айтайын ↓ ///	↑себ̊еб̊і / қәзіргі ͡гездердегі⁀б̊ілеміз ^уөзүмүз → // дестрүуктійвті діній ағымдар ͡б̊ар → // кейб̊ір ^ұуақыттарда → // шетелдегі ͡б̊елгілі ͡б̊ір → // не⁀ дейміз → // ^ійдеалогійалық тұрғұда жұмұс істейтіндер → // ^уолар ͡гей ^ұуақыттарда шындығында⁀да → // белгілі ͡б̊ір үкүмөттік ^йемес → // ұйұмдармен жұмұс істейді → // ^уол анық нәрсе ↓ /// ↑ сондұқтан / ^уолардың жұмұсұның бағыт-пағдарын → // үкүмөт⁀те / бақылап ^уотұрұу ͡герек → //шындығында / азаматтар⁀да ͡б̊ақылап ^уотұрұу ͡герек → // ^йегер ͡б̊ылай ашып қарасақ ↓ /// ↑ бірағ⁀мен ^уосұ ^ұуақытқа⁀дейін → // жұмұс істеген ^ұуақыттарда → // қазағыстанда ͡б̊ір ^уондай → // үкүмөттік ^йемес ұйұмдардың → // сондай жолға түсүп кеткенін → // ^уөз ͡б̊асым ͡гөргөн жоқпұн → // ашығ⁀айтайын ↓ ///	Себебі қазіргі кездердегі білеміз өзіміз, деструктивті діни ағымдар бар, кейбір уақыттарда шетелдегі белгілі бір, не дейміз, идеологиялық тұрғыда жұмыс істейтіндер, олар кей уақыттарда, шындығында да, белгілі бір үкіметтік емес ұйымдармен жұмыс істейді, ол анық нәрсе. Сондықтан олардың жұмысының бағыт-бағдарын үкімет те бақылап отыру керек, шындығында, азаматтар да бақылап отыру керек егер былай ашып қарасақ. Бірақ мен осы уақытқа дейін жұмыс істеген уақыттарда Қазақстанда бір ондай үкіметтік емес ұйымдардың сондай жолға түсіп кеткенін өз басым көрген жоқпын, ашық айтайын.
Дос Көшім	▶	↑^йең басты себептері → // ауылдық / үкіметтік ^йемес ұйымдар → // әріптестіктен басталған → // ^уодан жоғарырақ алайық̊шы → // қазақ тілді / үкіметтік ^йемес ұйымдардың → // ^уөзінің белгілі проблемасы бар ↓ /// ↑ бұл бұлардың шындығындағы → // біліктілігінің / дайындықтарының/ әлеуеттерінің төмендігі ↓ /// ↑ мен / ^уоның себебін айтайын ↓ /// ↑ тоқсаныншы жылдары → // алғаш ^ірет үкіметтік↑^йемес ұйымдарды ^уоқытқан ^ыуақытта → // бұл ^йенді демократыйаның бір ійнстійтуты ғой → // бізде негізінен / жаңағы → // халықаралық ұйымдар → // амерійкалықтар деген ^уосылар ^ыоқытты → // бұлардың бәрі → // тек қана / ағылшын / ^уорыс тілінде ^уоқытты ↓ /// ↑ қазақ тілінде ^уоқытұу болмады ↓ /// ↑ сонымен біздер ↓ ///	↑^йең басты себ̊ептері → // ауұлдұқ /үкүмөттік ^йемес ұйұмдар → // әріптестіктем⁀басталған → // ^уодан жоғарырағ⁀алайық̊шы → // қазақтілді / үкүмөттік ^йемес ұйұмдардың → // ^уөзүнүң белгілі проблемасы⁀б̊ар ↓ /// ↑ бұл бұлардың шындығындағы → // біліктілігінің / дайындықтарының / әлеуеттерінің төмөндүгі ↓ /// ↑ мен / ^уонұң себ̊еб̊ін айтайын ↓ /// ↑ тоқ̊саныншы жылдары → // алғаш ^ірет үкүмөттік ^йемес ұйұмдарды ^уоқұтқан ^ұуақытта → // бұл ^йенді демакратыйаның бір ійнстійтұутұ⁀ғой → // бізде негізінен / жаңағы → // халықаралығ⁀ұйұмдар → // амерійкалықтар деген ^уосұлар ^уоқұттұ → // бұлардың бәрі → // текқана / ағылшын → // ^уорұс тілінде ^уоқұтұу ↓ /// ↑ қазақ тілінде ^уоқұтұу ͡б̊олмады ↓/// ↑ сонұмем⁀біздер ↓ ///	Ең басты себептері ауылдық үкіметтік емес ұйымдар әріптестіктен басталған, одан жоғарырақ алайықшы, қазақ тілді үкіметтік емес ұйымдардың өзінің белгілі проблемасы бар. Бұл бұлардың шындығындағы біліктілігінің, дайындықтарының, әлеуеттерінің төмендігі. Мен оның себебін айтайын. 90-жылдары алғаш рет үкіметтік емес ұйымдарды оқытқан уақытта, бұл енді демократияның бір институты ғой, бізде негізінен жаңағы халықаралық ұйымдар, америкалықтар деген осылар оқытты, бұлардың бәрі тек қана ағылшын, орыс тілінде оқытты, қазақ тілінде оқыту болмады. Сонымен біздер...
Дос Көшім	▶	↑иә / дамымай қалдық ↓ /// ↑ шындығында / мен ^уол жерде → // мен / біраз жұмыс істеуге тырыстық →// көтердік →// бірақ / шамамыз ^уонша жетпеді ↓ /// ↑ қазір / соның зардабын тартып ^уотырмыз ↓ /// ↑ керек десеңіздер / мен ^уосыдан бір апта бұрын →// көк̊шетау / петропавл / қостанайда / үкіметтік ^йемес ұйымдарды →// ^уоқытұуға барып қайттым ↓ /// ↑ сонда / айтып жатыр →// ^уотыз жылдың ішінде →// қазақ тілінде үкіметтік ^йемес ұйымдарға →// тренійнг жасаймын деп келген →// тек /сіздер деді→// ^уотыз жылдың ішінде↓ ///	↑ійә / дамымай⁀ғалдық ↓ /// ↑ шындығында / мен ^уол жерде → // мен / біраз жұмұс істеуге тырыстық → // көтөрдүк → // бірақ / шамамыз ^уонша жетпеді ↓ /// ↑ қәзір / сонұң зардаб̊ын тартып ^уотұрмұз ↓ /// ↑ керек⁀тесеңіздер / мен ^уосұдам⁀бір апта ͡б̊ұрұн → // көк̊шетау / петропавл / қостанайда / үкүмөттік ^йемес ұйұмдарды → // ^уоқұтұуға ͡б̊арып қайттым ↓ /// ↑ сонда / айтып⁀жатыр → // ^уотұжжылдың ішінде → // қазақ тілінде үкүмөттік ^йемес ұйұмдарға → // тренійңг жасаймын⁀деп⁀келген → // тек / сіздер деді → // ^уотұжжылдың ішінде ↓ ///	Иә, дамымай қалдық. Шындығында, мен ол жерде мен біраз жұмыс істеуге тырыстық, көтердік, бірақ шамамыз онша жетпеді. Қазір соның зардабын тартып отырмыз. Керек десеңіздер, мен осыдан бір апта бұрын Көкшетау, Петропавл, Қостанайда үкіметтік емес ұйымдарды оқытуға барып қайттым. Сонда айтып жатыр: - 30 жылдың ішінде қазақ тілінде үкіметтік емес ұйымдарға тренинг жасаймын деп келген тек сіздер, - деді 30 жылдың ішінде.
Дос Көшім	▶	↑болмаған / тек қана ^уорыс тілінде ^уөтеді де →// қазақтілді / үкіметтік ^йемес ұйымдар →// қазақ тілді бір бастамашыл топтар →// азаматтар белсенді →// ^уолар шындығында →// жолдың жійегінде қалып ^уотыр ↓ /// ↑ сондықтан / бұл да бір үлкен бір проблема ↓ /// ↑ бізде ^уоны оқытатын →// шындығында тренерлер де дайындамаппыз →// ^уосы ^ұуақытқа дейін ↓ /// ↑ қысқасы / біз ^уосылардың бәрін →// ^уөз көзүмізбен көрүп →// жаңағы сіз айтпақ̊шы →// ^уосының бәрін →// сол ^уоблыстарда кездесүулер жасап →// соның бәрін дайындап келдік та ↑ // ^уосы форұумға / ^уосының бәрін алып келдік →// бүгүнгі болып жатқан↓///	↑болмаған / текқана ^уорұстілінде ^уөтөдү⁀де // → қазақ тілді / үкүмөттік ^йемес ұйұмдар → // қазақтілді ͡б̊ір ͡б̊астамашыл топтар → // азаматтар белсенді → // ^уолар шындығында → // жолдұң жійегінде⁀ғалып ^уотұр ↓ /// ↑ сондұқтан / бұл⁀да ͡б̊ір үлкөм⁀бір проблема ↓ /// ↑ бізде ^уонұ ^уоқұтатын → // шындығында тренерлер⁀де дайындамаппыз → // ^уосұ ^ұуақытқа дейін ↓ /// ↑ қысқасы / біз ^уосұлардың бәрін → // ^уөз⁀гөзүмүзб̊өң⁀гөрүп → // жаңағы сіз айтпақ̊шы → // ^уосұнұң бәрін → // сол ^уоблұстарда ͡гездесүулөр жасап → // сонұң бәрін дайындап келдік⁀та ↑ // ^уосұ форұумға ^уосұнұң бәрін алып келдік → // бүгүңгү ͡б̊олұб̊ жатқан ↓ ///	Болмаған, тек қана орыс тілінде өтеді де, қазақ тілді үкіметтік емес ұйымдар, қазақ тілді бір бастамашыл топтар, азаматтар белсенді, олар, шындығында, жолдың жиегінде қалып отыр. Сондықтан, бұл да бір үлкен бір проблема. Бізде оны оқытатын, шындығында, тренерлер де дайындамаппыз осы уақытқа дейін. Қысқасы, біз осылардың бәрін өз көзімізбен көріп, жаңағы сіз айтпақшы, осының бәрін сол облыстарда кездесулер жасап, соның бәрін дайындап келдік та, осы форумға осының бәрін алып келдік бүгінгі болып жатқан.
Дос Көшім	▶	↑менің ^уойымша / ^уосы бағытта / быйыл негізгі мәселе жасалды ↓ /// ↑ бұл арнайы мійнійстрліктің құрылуы ↓ /// ↑дархан кәлетаев басқаратын → // азаматтық дамұу мійнійстрлігі ↓ /// ↑ бұл шындығында да / ^уосы бүгінгі біздің → // айтып ^уотырған әңгімемізді → // мемлекеттік деңгейде → // азаматтық алійанс пен → // азаматтық қоғаммен → // бірлесе жұмыс істеудің → // негізгі бағыты / ^уосы болды да ↓ /// ↑ ^йенді ^уосыдан кейін барып → // жаңағы форұумдарда → // ^уосының әрі қарап жүретін → // белгілі бір жоспары талқыланады ↓ /// ↑ қандай деңгейде → // жаңағы / азаматтық қоғамды дамытұудың → // жолдары бар → // және соның нәтижесі → // қандай болмақ ↑ // себебі / бұл жаңағы презійденттің → // серіктестік деп айтып ^уотырғаны → // бұл тағы да / айтайын → // тең дәрежеде жұмыс істеудің жолдары → // бұл / шындығында қыйындау ↓ /// ↑ билік әр ^ұуақыттарда / жаңағы / не дейміз / бірінші ^уорында тұрғысы келеді → // бійлік әр ^ұуақыттарда → //	↑ менің ^уойұмша / ^уосұ ͡б̊ағытта / быйыл негізгі мәселе жасалды ↓ /// ↑ бұл арнайы мійнійстрліктің ͡ғұрұлұуұ ↓ /// ↑ дархаң⁀гәлетаев басқаратын → // азаматтығ ͡дамұу мійнійстрлігі ↓ /// ↑ бұл шындығында⁀да / ^уосұ ͡б̊үгүңгү ͡б̊іздің → // айтып ^уотұрған әңгімемізді → // мемлекеттік деңгейде //→ азаматтығ⁀алійанс⁀пен → // азаматтық қоғаммен → // бірлесе жұмұс істеудүң → // негізгі ͡б̊ағыты / ^уосұ ͡б̊олдұ⁀да ↓ /// ↑ ^йенді ^уосұдаң⁀гейім⁀барып → // жаңағы форұумдарда → // ^уосұнұң әрі ͡ғараб̊ жүрөтүн → // белгілі ͡б̊ір жоспары талқыланады ↓ /// ↑ қандай деңгейде → // жаңағы / азаматтық қоғамды дамытұудұң → // жолдары ͡б̊ар → // және сонұң нәтійжесі → // қандай⁀б̊олмақ ↑ // себ̊еб̊і / б̊ұл жаңағы презійденттің → // серіктестік деб̊ ͡айтып ^уотұрғаны → // бұл тағы⁀да / айтайын → // тең дәрежеде жұмұс істеудүң жолдары → // бұл / шындығында ͡ғыйындау ↓ /// ↑ бійліг⁀әрұуақыттарда / жаңағы / не⁀дейміз / бірінші ^уорұнда тұрғұсұ ͡геледі → // бійліг / әр ^ұуақыттарда → //	Менің ойымша, осы бағытта биыл негізгі мәселе жасалды. Бұл арнайы министрліктің құрылуы. Дархан Кәлетаев басқаратын азаматтық даму министрлігі. Бұл шындығында да, осы бүгінгі біздің айтып отырған әңгімемізді мемлекеттік деңгейде азаматтық альянс пен азаматтық қоғаммен бірлесе жұмыс істеудің негізгі бағыты осы болды да. Енді осыдан кейін барып жаңағы форумдарда осының әрі қарап жүретін белгілі бір жоспары талқыланады. Қандай деңгейде жаңағы азаматтық қоғамды дамытудың жолдары бар және соның нәтижесі қандай болмақ, себебі бұл жаңағы президенттің серіктестік деп айтып отырғаны, бұл тағы да айтайын, тең дәрежеде жұмыс істеудің жолдары, бұл шындығында қиындау. Билік әр уақыттарда, жаңағы не дейміз, бірінші орында тұрғысы келеді, билік әр уақыттарда
Дос Көшім	▶	не дейміз / жол көрсеткісі келетін сыйақты ↓ /// ↑ азаматтық қоғам ^уоз қөзқарасы бар → // ^уолар да / ^уосы қазақ̊станның болашағы үшін → // эканомыйкалық / әлеуметтік дамұуы үшін жұмыс істейтін топ → // және ^йең бастысы → // ^убұлар ^уөзінің пайдасы үшін → // жұмыс істмейді → // ^уөзінің қалтасы үшін → // жұмыс істемейді → // бұлар қоғам үшін жұмыс істейтіндер ↓ /// ↑ себебі / ^уөзіміздің ^йерек̊шелік → // үкіметтік ^йемес ұйымдардың → // бұл пайда табұушы ұйым ^йемес ↓ /// ↑ бұлар некамерческій дейді → // камерцыйалық ^йемес ұйымдар бұлар ↓ /// ↑ сондықтан бұндай топты → // және бұлардың бәрі ^йенді → // сол жердегі жергілікті жерлердегі → // ^йең белсенді топтың мүшелері → // ^уосындай ұйым құрып → // біз ^уосы мемлекетімізге → // халқымызға / тұрғындарға / жағдай жасайық деген → // әрқайсысы / әртүрлі ↓ /// ↑ біреулері мүмкін жаңағы → // не дейміз / сайлауды бақылаумен → // айналысатын шығар → // ^йенді біреуі қазақ тілін ^уоқытұумен айналысатын шығар → // ^йенді біреулері / көшенің аттарын ауыстырұу → // ^йенді қазіргі кездерде көп → // ^уономастыйка мәселесімен → // әрқайсысының бағыты әртүрлі → // бірақ / сол бір/ тамыры сыйақты да адамның ↓ /// ↑ иә / сайып келген ^ұуақыттарда → // бұның бәрі ^уосы қазақ ^йелінің → // қазақ̊стан мемлекетінің → // әрі қарап дамытұуына → // қолдан келгенше көмек жасау↓ ///	не⁀дейміз / жол⁀гөрсөткүсі ͡гелетін сыйақты → // азаматтық қоғам ^уөз⁀ғөзқарасы ͡б̊ар→ // ^уолар⁀да / ^уосұ⁀ғазағыстанның болашағ'үшүн → // эканомійкалық / әлеуметтік дамұу⁀үшүн → // жұмұс істейтін топ → // және ^йең бастысы → // ^убұлар ^уөзүнүң пайдас'үшүн → // жұмұс істмейді /→ ^уөзүнүң ͡ғалтас'үшүн → // жұмұс істемейді → // бұлар⁀ғоғам⁀үшүн жұмұс істейтіндер ↓ /// ↑ себ̊еб̊і / ^уөзүмүздің ^йерек̊шелік → // үкүмөттік ^йемес ұйұмдардың → // бұл пайда таб̊ұуш'ұйұм ^йемес ↓ /// ↑ бұлар некаммерческій дейді → // каммерцыйалық ^йемес ұйұмдар ͡б̊ұлар ↓ /// ↑ сондұқтам⁀бұндай топтұ → // және ͡б̊ұлардың бәрі ^йенді → // сол жердегі жергілікті жерлердегі → // ^йең белсенді топтұң мүшөлөрі → // ^уосұндай ұйұм⁀ғұрұп → // біз ^уосұ мемлекетімізге → // халқымызға / тұрғұндарға / жағдай жасайығ ͡деген → // әрғайсысы / әртүрлү ↓ /// ↑ біреулері мүмкүн жаңағы → // не⁀дейміз / сайлауды ͡б̊ақылаумен → // айналысатын шығар → // ^йенді ͡б̊іреуү қазақтілін ^уоқұтұумен айналысатын шығар → // ^йенді ͡б̊іреулері / көшөнүң аттарын ауұстырұу → // ^йенді / қәзіргі ͡гездерде ͡гөп → // ^уономастыйка мәселесімен → // әрғайсысының бағыты → // әртүрлү / бірақ / сол бір / тамыры сыйақты⁀да адамның ↓/// ↑ ійә / сайып келген ^ұуақыттарда → // бұнұң бәрі ^уосұ қазақ ^йелінің → // қазағыстан мемлекетінің → // әрі ͡ғарап дамытұуұна → // қолдаң⁀гелгенше ͡гөмөг⁀жасау ↓ ///	не дейміз, жол көрсеткісі келетін сияқты. Азаматтық қоғам өз қөзқарасы бар, олар да осы Қазақстанның болашағы үшін, экономикалық, әлеуметтік дамуы үшін жұмыс істейтін топ және ең бастысы бұлар өзінің пайдасы үшін жұмыс істемейді, өзінің қалтасы үшін жұмыс істемейді, бұлар қоғам үшін жұмыс істейтіндер. Себебі, өзіміздің ерекшелік үкіметтік емес ұйымдардың бұл пайда табушы ұйым емес. Бұлар некоммерческий дейді, коммерциялық емес ұйымдар бұлар. Сондықтан бұндай топты және бұлардың бәрі енді сол жердегі жергілікті жерлердегі ең белсенді топтың мүшелері, осындай ұйым құрып, біз осы мемлекетімізге, халқымызға, тұрғындарға жағдай жасайық деген әрқайсысы әртүрлі. Біреулері мүмкін жаңағы, не дейміз, сайлауды бақылаумен айналысатын шығар, енді біреуі қазақ тілін оқытумен айналысатын шығар, енді біреулері көшенің аттарын ауыстыру, енді қазіргі кездерде көп ономастика мәселесімен, әрқайсысының бағыты әртүрлі, бірақ сол бір тамыры сияқты да адамның. Иә, сайып келген уақыттарда бұның бәрі осы қазақ елінің, Қазақстан мемлекетінің әрі қарап дамытуына қолдан келгенше көмек жасау.
Дос Көшім	▶	↑ійә / тұжырымдаманың бірінші бағыты → // бұл шындығында да →// не дейміз / бүкіл адамзаттың → // ^йеркіндігі мен бостандығы жөнүндегі → // декларацыйадан басталады ↓ /// ↑ ^уодан кейінгі бөлімдерінде → // азаматтық қоғамды → //дамытұудың жолдары → // жаңағы мен айтпақ̊шы → // қандай ұйымдар / қалай құрылұу керек → // ^уоның заңдық негіздері → // қалай болұу керек → // ^уодан кейін әрійне → // соны ұстап тұратындай → // мемлекеттік деңгейдегі көмек → // қаржылары болұу керек → // ^уоқытұу мәселесі болұу керек → // содан кейін барып қана → // біз нәтійжелерге келеміз да → // ^уосының барлығы → // жаңағы тұжырымдаманың ішінде → // міндетті түрде бар ↓ /// ↑ ^уонымен қоса / біз ^уосыдан бір апта бұрын ғана → // ^уорал қаласында / батыс қазақ̊стан ^уоблысында / қоғамдық кеңестердің мәселесін → // талқыладық ↓ /// ↑ неге қоғамдық кеңестерді / қоғамдық кеңес деп атаймыз да ↑ // ^уоның шындығында / ^уотыз пайызы → //бұлар депұутаттар мен әкімшіліктің адамдары → // атқарұушы бійліктің ↓ /// ↑ мұның ^уөзі / біртүрлі нонсенс сыйақты → // қоғамдық кеңес / қоғамдық ұйымдардан болұу керек → // ійә / міндетті түрде ↓ /// ↑ міндетті түрде / әкім болұу керек → // ^уоблыстың әкімі → // бірақ менің / ^уөзімнің ^уойымда → // бұл және көптеген адамдардың ^уойы → // қоғамдық кеңес / қоғамдық ұйұмдардан / азаматтық қоғамнан тұрұу керек → // әсіресе азаматтық алійанстың башшылары → // сол жерде / қоғамдық кеңестің башшысы → // болұу керек деген мәселені қойып ^уотырмыз ↓ /// ↑ қысқасы / ^уол мәселе де талқыланады → // себебі / бұл да / азаматтық қоғамның бір көрүнісі → // бұл да презійденттің ^уөзінің → // арнайы құрған бір стрұуктұурасы дейміз → // құрылымы жаңағы қоғамдық кеңестер ↓ /// ↑ ^уолардың жұмысына → // үкіметтік ^йемес ұйымдардың араласұуы → // және сонымен бірге / жұмыс істеудің жолдарын іздестірүу → // бұл да бүгін талқыланатын мәселе ↓ ///	↑ ійә / тұжұрұмдаманың бірінші ͡б̊ағыты → // бұл шындығында⁀да → // не⁀дейміз / бүкүл адамзаттың → // ^йеркіндігі мем⁀бостандығы жөнүндөгү → // декларацыйадам⁀басталады ↓ /// ↑ ^уодаң⁀гейіңгі ͡б̊өлүмдөрінде → // азаматтық қоғамды → // дамытұудұң жолдары → // жаңағы / мен айтпақ̊шы → // қандай ұйұмдар / қалай⁀ғұрұлұу ͡герек → // ^уонұң заңдық негіздері → // қалай ͡б̊олұу ͡герек ↑ // ^уодаң⁀гейін әрійне → // сон'ұстап тұратындай → // мемлекеттік деңгейдегі ͡гөмөк → // қаржылары ͡б̊олұу ͡герек → // ^уоқұтұу мәселесі ͡б̊олұу ͡герек → // содаң⁀гейім⁀барып қана → // біз нәтійжелерге ͡гелеміз⁀да → // ^уосұнұң барлығы → //жаңағы /тұжұрұмдаманың ішінде / міндетті түрдө ͡б̊ар ↓ /// ↑ sup>уонұмең⁀ғоса / біз ^уосұдам⁀бір апта ͡б̊ұрұн⁀ғана → // ^уорал⁀ғаласында / батыс қазағыстан ^уоблұсұнда → // қоғамдық кеңестердің мәселесін → // талқыладық ↓ /// ↑ неге⁀ғоғамдық кеңестерді / қоғамдық кеңес⁀теб̊ ͡атаймыз⁀да ↑// ^уонұң шындығында ^уотұс⁀пайызы → // бұлар депүутаттар мен әкімшіліктің адамдары → // атқарұушұ бійліктің ↓ /// ↑ мұнұң ^уөзү / біртүрлү нонсенс сыйақты → // қоғамдық кеңес / қоғамдығ⁀ұйұмдардам⁀болұу ͡герек → // ійә / міндетті түрдө↓ /// ↑ міндетті түрде / әкім болұу ͡герек→ // ^уоблұстұң әкімі → // бірақ менің / ^уөзімнің ^уойұмда → // бұл және ͡гөптөгөн адамдардың ^уойұ → // қоғамдық кеңес / қоғамдығ⁀ұйұмдардан / азаматтық қоғамнан тұрұу ͡герек → // әсіресе азаматтық алійанстың башшылары → // сол жерде / қоғамдық кеңестің башшысы → // болұу ͡герек деген мәселені ͡ғойұп ^уотұрмұз ↓ /// ↑ қысқасы / ^уол мәселе⁀де талқыланады → //себ̊еб̊і / бұл⁀да / азаматтық қоғамның бір ͡гөрүнүсү → // бұл⁀да презійденттің ^уөзүнүң → // арнайы құрғам⁀бір стрұуктұурасы дейміз → // құрұлұмы жаңағы⁀ғоғамдық кеңестер ↓ /// ↑^уолардың жұмұсұна → // үкүмөттік ^йемес ұйұмдардың араласұуұ → // және сонұмем⁀бірге / жұмұс істеудүң жолдарын іздестірүу → // бұл⁀да ͡б̊үгүн талқыланатын мәселе ↓ ///	Иә, тұжырымдаманың бірініші бағыты бұл шындығында да, не дейміз, бүкіл адамзаттың еркіндігі мен бостандығы жөніндегі декларациядан басталады. Одан кейінгі бөлімдерінде азаматтық қоғамды дамытудың жолдары жаңағы мен айтпақшы, қандай ұйымдар қалай құрылу керек, оның заңдық негіздері қалай болу керек, одан кейін әрине, соны ұстап тұратындай мемлекеттік деңгейдегі көмек, қаржылары болу керек, оқыту мәселесі болу керек, содан кейін барып қана біз нәтижелерге келеміз да, осының барлығы жаңағы тұжырымдаманың ішінде міндетті түрде бар. Онымен қоса біз осыдан 1 апта бұрын ғана Орал қаласында, Батыс Қазақстан облысында, қоғамдық кеңестердің мәселесін талқыладық. Неге қоғамдық кеңестерді қоғамдық кеңес деп атаймыз да, оның шындығында 30 пайызы бұлар депутаттар мен әкімшіліктің адамдары атқарушы биліктің. Мұның өзі біртүрлі нонсенс сияқты, қоғамдық кеңес қоғамдық ұйымдардан болу керек иә, міндетті түрде. Міндетті түрде әкім болу керек, облыстың әкімі, бірақ менің өзімнің ойымда, бұл және көптеген адамдардың ойы, қоғамдық кеңес қоғамдық ұйымдардан, азаматтық қоғамнан тұру керек, әсіресе азаматтық альянстың басшылары сол жерде қоғамдық кеңестің басшысы болу керек деген мәселені қойып отырмыз. Қысқасы, ол мәселе де талқыланады, себебі бұл да азаматтық қоғамның бір көрінісі, бұл да президенттің өзінің арнайы құрған бір структурасы дейміз, құрылымы, жаңағы қоғамдық кеңестер. Олардың жұмысына үкіметтік емес ұйымдардың араласуы және сонымен бірге жұмыс істеудің жолдарын іздестіру - бұл да бүгін талқыланатын мәселе.
Дос Көшім	▶	↑былай да / азаматтық қоғамға → // әйтпесе / үкіметтік ^йемес ұйымдардың → // дамый келе / партыйаға айналып → //мемлекет басқарып → // ^уотырғаны бар ↓ /// ↑ мысалы / алпысыншы жылдары // жасылдар шыққан германыйада ↓ /// ↑ қазір жасылдар / германыйаның / төрт партыйасының үшүншісі болып келді → // парламенттің ^йенді / үштен бірін → // алатын деңгейге жетті ↓ /// ↑ қазір жасылдар ^йеуропарламенттің → // ішіндегісінің көбісін алып ^уотыр ↓ /// ↑ қысқасы / ^йегер үкіметтік ^йемес ұйымдарды → // дамытып келген ^ұуақытта → // ^уолар / ^йертең үкіметке → // айналұуы / әбден мүмкін ↓ ///	↑былай⁀да / азаматтық қоғамға → // әйтпесе / үкүмөттік ^йемес ұйұмдардың → // дамый⁀геле / партыйағ'айналып → // мемлекет⁀пасқарып → // ^уотұрғаны ͡б̊ар ↓ /// ↑ мысалы / алпысыншы жылдары → // жасылдар шыққан германыйада ↓ /// ↑ қәзір жасылдар / германыйаның / төрт партыйасының үшүншүсү ͡б̊олұп келді → // парламенттің ^йенді / үштөм⁀бірін алатын деңгейге жетті ↓ /// ↑ қәзір жасылдар ^йеуропарламенттің → // ішіндегісінің ͡гөб̊үсүн алып ^уотұр ↓ /// ↑ қысқасы / ^йегер үкүмөттік ^йемес ұйұмдарды → // дамытып келген ^ұуақытта → // ^уолар /^йертең үкүмөтке → // айналуұ / әб̊ден мүмкүн↓///	Былай да азаматтық қоғамға, әйтпесе үкіметтік емес ұйымдардың дами келе партияға айналып, мемлекет басқарып отырғаны бар. Мысалы, 60-жылдары жасылдар шыққан Германияда. Қазір жасылдар Германияның 4 партиясының 3-іншісі болып келді, парламенттің енді 3-тен 1-ін алатын деңгейге жетті. Қазір жасылдар еуропарламенттің ішіндегісінің көбісін алып отыр. Қысқасы, егер үкіметтік емес ұйымдарды дамытып келген уақытта олар ертең үкіметке айналуы әбден мүмкін.
Дос Көшім	▶	↑бійлікке айналұуы да әбден мүмкін↓/// ↑ демек / сондай күш-құуат бар → // потенцыйал дейді ғой → // ^уондай мәселе бар → // ^уондай азаматтар бар ↓ /// ↑ міне / бүгін біздің ^уосы форұумда ^уотыр → // солардың бәрі ↓ /// ↑^йең бастысы мынау → // мен / бір қазақтың сөзін жақ̊сы көрем қайталауды → // қазақтар ақ̊сақалдарымыз бізге айтады ^йекен ғой → // жаңағы бата бергенде → // азамат бол дейтін ↓/// ↑азамат бол дегенді → // сійрек айтады ^йекен ақ̊сақалдар → // себебі азамат ^уөзінің → //	↑бійлікк'айналұуұ⁀да әбден мүмкүн ↓ /// ↑ демек / сондай күш-құуат⁀пар → // патенцыйал дейді⁀ғой → // ^уондай мәселе ͡б̊ар → // ^уондай азаматтар ͡б̊ар ↓ /// ↑ міне ͡б̊үгүм⁀біздің ^уосұ форұумда ^уотұр → // солардың бәрі ↓ /// ↑ ^йең бастысы мынау → // мен / бір⁀ғазақтың сөзүн жақ̊сы ͡гөрөм⁀ғайталаудұ → // қазақтар ақ̊сақалдарымыз ͡б̊ізг'айтады ^йекен⁀ғой → // жаңағы / бата ͡б̊ергенде → // азамат⁀пол дейтін ↓ /// ↑ азамат⁀пол дегенді → // сійрег⁀айтады ^йекен ақ̊сақалдар → // себ̊еб̊і / азамат sup>^уөзүнүң → //	Билікке айналуы да әбден мүмкін. Демек, сондай күш-қуат бар, потенциал дейді ғой, ондай мәселе бар, ондай азаматтар бар. Міне бүгін біздің осы форумда отыр солардың бәрі. Ең бастысы мынау мен бір қазақтың сөзін жақсы көрем қайталауды, қазақтар, ақсақалдарымыз, бізге айтады екен ғой жаңағы бата бергенде, "азамат бол" дейтін. Азамат бол дегенді сирек айтады екен ақсақалдар, себебі азамат өзінің
Дос Көшім	▶	↑ійә /ійә / қазіргі / ақ̊сақалдар болсын ↓/// ↑ қарынның қамы мен ^уөзінің үйінің тіршілігіне ^йемес → // қоғамды / ^йелді / ^уойлайтын адамдар / азаматтар болады ^йекен ↓ /// ↑ ^уо: / мынау нағыз азамат ^йекен деген сөз → // бұны біз / кез келген жерде айта бермеуіміз керек → // себебі азаматтықтың ^уөзінің мағынасы бар → // ішкі мағынасы бар → // бұл қоғамды бірінші ^уорынға қойған адамдар ↓ /// ↑ менің ^уойымша → // міне бүгінгі жыйналып ^уотырған адамдар → // шындығында / нағыз азаматтар ↓ ///	↑ йә / йә / қәзіргі / ақ̊сақалдар ͡б̊олсұн ↓ /// ↑ қарынның ͡ғамы мен ^уөзүнүң үйүнүң тіршілігіне ^йемес → // қоғамды / ^йелді / ^уойлайтын адамдар / азаматтар ͡б̊олады ^йекен ↓ /// ↑^уо: / мынау нағыз азамат ^ұекен деген сөз → // бұнұ ͡б̊із / кез⁀гелген жерд'айта бермеуүмүз⁀герек → // себ̊еб̊і / азаматтықтың ^уөзүнүң мағынасы ͡б̊ар → // ішкі мағ^ынасы ͡б̊ар → // бұл ғоғамды ͡б̊ірінші ^уорұңға ͡ғойған адамдар ↓ /// ↑ менің ^уойұмша → // міне ͡б̊үгүңгү жыйналып ^ұотұрған адамдар → // шындығында / нағыз азаматтар ↓ ///	Иә, иә, қазіргі ақсақалдар болсын. Қарынның қамы мен өзінің үйінің тіршілігіне емес қоғамды, елді ойлайтын адамдар, азаматтар болады екен. О, мынау нағыз азамат екен деген сөз. Бұны біз кез келген жерде айта бермеуіміз керек, себебі азаматтықтың өзінің мағынасы бар, ішкі мағынасы бар, бұл қоғамды бірінші орынға қойған адамдар. Менің ойымша, міне бүгінгі жиналып отырған адамдар, шындығында, нағыз азаматтар.
Дос Көшім	▶	↑жоқ / ^уөте дұрыс айтасыз ↓/// ↑ бұл мәселе де бар ↓ /// ↑ жаңағы кім береді → // сол мұузыканы сұрайды дейді ғой → // қандай ән айтұуды ↓/// ↑ бұл ^уондай ^йемес ↓ /// ↑ сондықтан біз → // ^уосы мәселені де ^уөзгертейін деп ^уотырмыз↓ /// ↑жаңағыны беретін ^ұуақыттарда → // ақ̊шаны жаңағы бөлетін ^ұуақыттарда → // әркімнің ^уөзінің жаңағы → // алған жоспары / жобасына байланысты → // ^уоны шешүу / әйтпесе / соның тақырыптарын ұсынұуға да → // азаматтық қоғам араласады ↓ /// ↑ бұрын көбінесе / үкімет айтатынтұғын / міне мынандай тақырыптар бар → // келіңіздер / алыңыздар ↓/// ↑ ^уол тақырып мүмкін маған жақпайтын шығар → // ^уоны мен қоғамдағы → // негізгі тақырып деп / ^уойламайтын шығармын ↓ /// ↑ сондықтан біздер де → // ^уөзіміздің тақырыптарымызды берүуге → // тақырып дайындауға да қатысамыз ↓ ///	↑жоқ / ^уөтө дұрұс айтасыз ↓ /// ↑ бұл мәселе⁀де ͡б̊ар ↓ /// ↑ жаңағы ͡гім⁀береді → // сол мұузұканы сұрайды дейді⁀ғой → // қандай ән айтұудұ ↓ /// ↑ бұл ^уондай ^йемес ↓ /// ↑ сондұқтам⁀біз → //^уосұ мәселені⁀де ^уөзгөртөйін⁀деп ^уотұрмұз ↓ /// ↑ жаңағыны беретін ^ұуақыттарда → // ақ̊шаны жаңағы ͡б̊өлөтүн ^ұуақыттарда → // әргімнің ^уөзүнүң жаңағы → // алған жоспары / жоб̊асына ͡б̊айланысты → // ^уонұ шешүу / әйтпесе / сонұң тақырыптарын ұсұнұуға⁀да → // азаматтық қоғам араласады ↓ /// ↑ бұрұң⁀гөб̊үнөсе / үкүмөт айтатынтұғұн / міне мынандай тақырыптар ͡б̊ар → // келіңіздер / алыңыздар ↓ /// ↑ ^уол тақырып мүмкін маған жақпайтын шығар → //^уонұ мең⁀ғоғамдағы → // негізгі тақырып⁀деп / ^уойламайтын шығармын ↓ /// ↑сондұқтам⁀біздер⁀де → // ^уөзіміздің тақырыптарымызды ͡б̊ерүугө→ // тақырып дайындауға⁀да ͡ғатысамыз↓///	Жоқ, өте дұрыс айтасыз. Бұл мәселе де бар. Жаңағы кім береді, сол музыканы сұрайды дейді ғой, қандай ән айтуды. Бұл ондай емес. Сондықтан біз осы мәселені де өзгертейін деп отырмыз. Жаңағыны беретін уақыттарда, ақшаны жаңағы бөлетін уақыттарда, әркімнің өзінің жаңағы алған жоспары, жобасына байланысты оны шешу әйтпесе соның тақырыптарын ұсынуға да азаматтық қоғам араласады. Бұрын көбінесе үкімет айтатынтұғын "міне мынандай тақырыптар бар, келіңіздер, алыңыздар". Ол тақырып мүмкін маған жақпайтын шығар, оны мен қоғамдағы негізгі тақырып деп ойламайтын шығармын. Сондықтан біздер де өзіміздің тақырыптарымызды беруге, тақырып дайындауға да қатысамыз.
Дос Көшім	▶	↑^йекіншіден / ^йенді қазір керек десеңіздер → // мынау респұублійкалық деңгейдегі мійнійстрліктің → // беріп ^уотырған → // жаңағы / не дейміз → // әлеуметтік тап̊сырыстарына → // ^уоблыстағылар ^іренжіп жатыр → // мысалы / айтады да → // бәрін неге ↑ // ^уөте күшті → // жаңағы / тәжірійбелі үкіметтік ^йемес ұйымдар → // бұл алматы мен астанада ↓ /// ↑солар алып қойады → // біз далада қаламыз ↓ /// ↑ ал / ^йенді ^уоблыстар айтып отыр → // ^уонда біз / ^уөзіміз / ақ̊шамызды салайық → // бірақ ^уол ақ̊ша → // тек қана біздің ^уоблыстағы → // үкіметтік ^йемес ұйымдарға берілсін ↓/// ↑ бірақ тарататын → // жаңағы белгілі бір ^уорталық бар → // ^уөйткені ^уолардың адамдары таңдау біледі → // ^уолардың адамдары жаңағыға → // баға бере біледі → // қысқасы / қазір солардың жолдарын → // іздеп жатырмыз да → // және сіздің айтқан жаңағы → // бұл да мемекеттің ақ̊шасы ғой → // ^уол мемлекет беріп ^уотыр деген сөзге → // мен ^уөзім келісіңкіремеймін → // бұл халықтың ақ̊шасы → // бұл менің ақ̊шам ↓ /// ↑ сондықтан ^уойбай / мемлекеттен алұу деген сөзге → // мен ^уөз басым / ^уонша келісе қоймаймын да ↓ /// ↑ бұл халықтың ақ̊шасы → // демек↓///	↑^йекіншіден / ^йенді ͡ғазір ͡герек десеңіздер → // мынау ^іреспүублійкалығ ͡деңгейдегі мійнійстрліктің → // беріп ^уотұрған → // жаңағы / не⁀дейміз → // әлеумөттүк тап̊сырыстарына → // ^уоблұстағылар⁀да ^іренжіп жатыр → // мысалы / айтады⁀да → //бәрін неге ↑ // ^уөтө⁀гүштү → // жаңағы / тәжірійб̊ел'үкүмөттік ^йемес ұйұмдар → // ͡б̊ұл алматы мен астанада ↓ /// ↑ солар алып қойады → // біз далада ͡ғаламыз ↓ /// ↑ ал / ^йенді ^уоблұстар айтыб̊ ^уотыр → // ^уонда ͡б̊із / ^уөзүмүз / ақ̊шамызды салайық → // бірақ ^уол ақ̊ша → // текқана ͡б̊іздің ^уоблұстағы → // үкүмөттік ^йемес ұйұмдарға ͡б̊ерілсін ↓ /// ↑ бірақ тарататын → // жаңағы / белгілі ͡б̊ір ^уорталық ͡пар → // ^уөйткөнү / ^уолардың адамдары таңдау ͡б̊іледі → // ^уолардың адамдары жаңағыға → // баға ͡б̊ере ͡б̊іледі → // қысқасы / қәзір солардың жолдарын → // іздеб̊ жатырмыз⁀да → // және сіздің айтқан жаңағы → // бұл⁀да мемекеттің ақ̊шасы⁀ғой → // ^уол / мемлекет⁀періп ^уотұр деген сөзгө → // мен ^уөзүм ͡гелісіңкіремеймін → // бұл⁀ғалықтың ақ̊шасы → // бұл менің ақ̊шам ↓ /// ↑ сондұқтан ^уойб̊ай / мемлекеттен алұу деген сөзгө → // мен ^уөз ͡б̊асым / ^уонша келісе ⁀оймаймын⁀да ↑ /// ↑ бұл⁀ғалықтың ақ̊шасы → // демек ↓ ///	Екіншіден, енді қазір керек десеңіздер, мынау республикалық деңгейдегі министрліктің беріп отырған, жаңағы не дейміз, әлеуметтік тапсырыстарына облыстағылар ренжіп жатыр, мысалы айтады да бәрін неге өте күшті жаңағы тәжірибелі үкіметтік емес ұйымдар бұл Алматы мен Астанада. Солар алып қояды, біз далада қаламыз. Ал енді облыстар айтып отыр онда біз өзіміз ақшамызды салайық, бірақ ол ақша тек қана біздің облыстағы үкіметтік емес ұйымдарға берілсін. Бірақ тарататын жаңағы белгілі бір орталық бар, өйткені олардың адамдары таңдау біледі, олардың адамдары жаңағыға баға бере біледі, қысқасы, қазір солардың жолдарын іздеп жатырмыз да және сіздің айтқан жаңағы, бұл да мемекеттің ақшасы ғой, ол мемлекет беріп отыр деген сөзге мен өзім келісіңкіремеймін, бұл халықтың ақшасы, бұл менің ақшам. Сондықтан ойбай, мемлекеттен алу деген сөзге мен өз басым, онша келісе қоймаймын да. Бұл халықтың ақшасы демек
Дос Көшім	▶	- ↑ійә / ійә / демек → // бұл халықтың ақ̊шасы мемлекеттік бағдарламаларға да → // және азаматтық қоғам бағдарламаларына да ↑ // берілүу керек ↓ /// ↑түптеп келгенде → // ^йекеуүнің баратын жері бір ↓ /// ↑ ^йекеуүнің де ^уойы → // халықтың әл-ауқатын жақ̊сартұу → // қоғамымызда тұрақтылық болұу → // және қоғамның әрі қарап дамұуы ↓ /// ↑ біз соған атс̆алысып жүрген адамдар → // бүгін форұумда ^уотыр деп ^уойлаймын ↓ ///	↑ійә / ійә/ демек/ бұл⁀ғалықтың ақ̊шасы мемлекеттік бағдарламаларға⁀да /→ және / азаматтық қоғам бағдарламаларына⁀да ͡б̊ерілүу ͡герек↓/// ↑түптөп келгенде → // ^йекеуүнүң баратын жері ͡б̊ір↓/// ↑^йекеуүнүң⁀де ^уойұ / халықтың әл-ауқатын жақ̊сартұу → // қоғамымызда тұрақтылық ͡полұу → // және⁀ғоғамның әрі ͡ғарап дамұуұ↓/// ↑біс⁀соған атč̆алысыб̊ жүргөн адамдар → // бүгүн форұумда ^уотұр⁀деп ^уойлаймын↓///	Иә, иә, демек, бұл халықтың ақшасы мемлекеттік бағдарламаларға да және азаматтық қоғам бағдарламаларына да берілу керек. Түптеп келгенде, екеуінің баратын жері бір. Екеуінің де ойы халықтың әл-ауқатын жақсарту, қоғамымызда тұрақтылық болу және қоғамның әрі қарап дамуы. Біз соған атсалысып жүрген адамдар бүгін форумда отыр деп ойлаймын.
Дос Көшім	▶	↑дұрұс айтасың да → // бұл проблема ͡б̊ар ↓ /// ↑ себ̊еб̊і жастар ͡көбінесе → // ^уөздөрінің тіршіліктерін → // жаңағы үй болады → // үйлөнөді / оқұу б̊ітіреді деген сыйақты → // ^уөздерінің жұмұстары ^уөтө көп̊ сыйақты ғой ↓ /// ↑не кезде / мынау / тереза мейдің → // бір тамаша ͡б̊ағдарламасы ͡б̊артұғұн → // күмүс ^ұуақыт деген ↓ /// ↑ ^йелүу ͡б̊ес пен жетпіс бестің арасындағы адамдар → // біліктіліктері ͡б̊ар → // тәжірійб̊елері ͡б̊ар → // қолдары ͡б̊остау → // ақ̊шалары ͡бұрұн бар → // ^йенді не деймін → // жаңағы / зейнеттерін алып ^уотұр → // бұлар қоғамдағы жұмұсқа ͡көбірек араласұуы керек деген ↓ /// ↑ менің ойұмша → // қазақ̊станның ^уөзі жас мемлекет ↓ /// ↑сондұқтан → /жастардың алдыңғы ^уорұнға шығұуы керек ↓ /// ↑ бізде қазір / мен таң қалғаным → // және ^ырыйза ͡б̊олғаным еріктілер деген бар ғой → // волонтерлар дейді → // ^йеріктілердің негізі жастардан ↓ /// ↑ демек / ^уолар жаңағы қоғамның проблемасына → // ақ̊шасыз/ ^йешқ̊андай жалақы ͡б̊ермей-ақ⁀қой → // мен ^уөзүм араласұуға дайынмын деген топтар ͡б̊ар↓ /// ↑әңгіме ^уоларды үйретүу жағы → // сәл-пәл жетіспей жатыр ↓/// ↑ жаңа мен бекер айтып кеткен жоқпын → // қазақ тілді / бұларды үйретүу керек→ // бұларға бір жүректеріне ^уот čалұу керек ↓/// ↑ сондұқтан / және тағы⁀да қайталаб̊ ͡айтамыз → // мемлекеттік қолдау керек → // ^уөйткөні анадай жастар ^йертең → // ^уолар ^йертең мемлекетке⁀де келеді ↓ /// ↑^йегер ^уолар қала ͡б̊ермейді → // біздің жаңағы мемлекеттік ^йемес ұйымдарда → // ^уолар ^йертең мійнійстр ͡б̊олады → // ^йертең ^уолар депүутат болады → // жаңағы жастар ↓ ///	↑дұрұс айтасың⁀да / бұл проблема ͡б̊ар↓ /// ↑себ̊еб̊і жастар ͡гөб̊үнөсе ^уөздөрүнің тіршіліктерін / жаңағ'үй болады / үйлөнөді → // ^уоқұу ͡б̊ітіреді деген сыйақты → // ^уөздөрүнің жұмұстары ^уөтө⁀гөп̊ сыйақты⁀ғой ↓ /// не ͡гезде/ мынау / тереза мейдің бір тамаша ͡б̊ағдарламасы ͡б̊артұғұн → // күмүс ^ұуақыт деген ↓ /// ↑ ^йелүу ͡б̊ес пен жетпіс ͡пестің арасындағ'адамдар / біліктіліктері ͡б̊ар → // тәжірійб̊елері ͡б̊ар → // қолдары ͡б̊остау / ақ̊шалары ͡б̊ұрұм бар ^йенді → // не⁀деймін → // жаңағы / зейнеттерін алып ^уотұр → // бұлар ғоғамдығ⁀жұмұсқа ͡гөб̊үрөг араласұуұ ͡герек деген ↓ /// ↑ менің ^уойұмша / қазағыстанның ^уөзү жас мемлекет ↓ /// ↑ сондұқтан жастардың алдыңғы ^уорұңға шығұуұ ͡герек↓/// ↑бізде қәзір / мен таңғалғаным және ^ырыйза ͡б̊олғаным / → ^йеріктілер дегем⁀барғой / волонтерлар дейді / ^йеріктілердің негізі жастардан ↓ /// ↑ демек / ^уолар жаңағы қоғамның проблемасына / ақ̊шасыз / ^йешқ̊андай жалақы ͡б̊ермей-ақ⁀қой → // мен ^уөзүм араласұуға дайыммын деген топтар ͡б̊ар ↓ /// ↑ әңгіме ^уоларды / үйрөтүу жағы → // сәл-пәл жетіспей жатыр ↓ /// ↑жаңа мем⁀бекер айтып кеткен жоқпұн → // қазақтілді / бұлард'үйрөтүу⁀герек/→ бұларға⁀б̊ір жүрөктөріне ^уөт čалұу ͡герек↓/// ↑сондұқтан / және / тағы⁀да ͡ғайталаб̊ ͡айтамыз/ мемлекеттік қолдау ͡герек/→ ^уөйткөн'анадай жастар ^йертең / ^уолар ^йертең мемлекетке⁀де ͡геледі↓/// ↑^йегер ^уолар⁀ғала ͡б̊ермейді / біздің жаңағы мемлекеттік ^йемес ұйұмдарда/ → ^уолар ^йертең мійнійстр ͡б̊олады/ ^йертең ^уолар депүутат⁀полады/ жаңағы жастар↓///	Дұрыс айтасың да, бұл проблема бар. Себебі жастар көбінесе өздерінің тіршіліктерін жаңағы үй болады, үйленеді, оқу бітіреді деген сияқты, өздерінің жұмыстары өте көп сияқты ғой. Не кезде, мынау, Тереза Мейдің бір тамаша бағдарламасы бартұғын, "Күміс уақыт" деген. 55 пен 75-тің арасындағы адамдар, біліктіліктері бар, тәжірибелері бар, қолдары бостау, ақшалары бұрын бар, енді не деймін, жаңағы, зейнеттерін алып отыр, бұлар қоғамдық жұмысқа көбірек араласуы керек деген. Менің ойымша, Қазақстанның өзі жас мемлекет. Сондықтан жастардың алдыңғы орынға шығуы керек. Бізде қазір мен таң қалғаным және риза болғаным, еріктілер деген бар ғой, волонтерлар дейді, еріктілердің негізі жастардан. Демек, олар жаңағы қоғамның проблемасына ақшасыз, ешқандай жалақы бермей-ақ қой, мен өзім араласуға дайынмын деген топтар бар. Әңгіме оларды үйрету жағы, сәл-пәл жетіспей жатыр. Жаңа мен бекер айтып кеткен жоқпын, қазақ тілді бұларды үйрету керек, бұларға бір жүректеріне от салу керек. Сондықтан және тағы да қайталап айтамыз, мемлекеттік қолдау керек, өйткені анадай жастар ертең олар ертең мемлекетке де келеді. Егер олар қала бермейді, біздің жаңағы мемлекеттік емес ұйымдарда, олар ертең министр болады, ертең олар депутат болады жаңағы жастар.
Дос Көшім	▶	↑бұл ^уөте дұрыс → // ^уосыдан үш-төрт жыл бұрын → // презійденттің айтқаны → / арнайы тап̊сырмамен ↓ /// ↑ қазір мынау кемтар жандарға байланысты → // бүкіл жұмыстардың бәрі → // үкіметтен алынып → // үкіметтік ^йемес ұйымдарға беріле бастады → // кәдімгі сұубсійдыйа сыйақты ақ̊ша бөледі → // ^уолардың жаңағы → // барлық мүмкіндіктерін қарастыратын → // көмектесетін мемлекеттің тарапынан кетті ↓/// ↑ дәл ^уосындай біраз мәселелердің бәрін → // ^йенді шетелдерде керек десеңіздер → // ^йенді біз үшін ыңғайсыз да көрінетін шығар → // бірақ ^уондайға да → // жететін шығармыз деп ^уойлаймын → // шетелдерде сайлаудың бәрін → // үкіметтік ^йемес ұйымдар жүргізеді ↓/// ↑стүуденттер менен /зейнеткерлер жүргізеді → // ^уөйткені / ^йенді санау деген → // түкке тұрмайтын нәрсе ғой↓/// ↑^уол жерде бюджеттің адамдары болмайды/→ мүмкін келешекте біздің де сайлауды үкіметтік↑^йемес ұйымдардың → // қолына беретін шығармыз ↓ /// ↑ тіптен болмаса мен → // мынандай бір мәселе → // айтайын деп ^уотырмын ↓ /// ↑ біздерде / көп бір тойлар → // мейрамдар болады ғой → // наурыз болсын / басқа болсын / қала күні болсын → // неге ^уоларды атқарұушы бійлік алады → // неге қала әкімшілігі алады → // неге сондайды / жүзеге асыратын үкіметтік ^йемес ұйымдарға бермейді ↓ /// ↑ қысқасы / мемлекеттің жаңағы құзыретінен бөлек → // ^уосындай жұмыстардың бәрін → // үкіметтік ^йемес ұйымдарға берүу → // азаматтық қоғамға берүу тұуралы → // презійдент нақты мәселе қойды ↓ /// ↑ ^йенді әңгіме / біздер де → // қазір комійссыйа құрып → // солардың бәрін саралап → // соны ^уөткізүу мерзімдерін бекітіп → // нақты жұмысқа кірісүу керек ↓///	↑бұл ^уоте дұрұс/ ^йосұдан үш-төрт ͡шыл бұрұн презійденттің айтқаны/→ арнайы тап̊сырмамен ↓ /// ↑ қәзір мынау ͡гемтар жандарға ͡б̊айланысты / бүкүл жұмұстардың бәрі / үкүмөттен алынып / үкүмөттік ^йемес ұйұмдарға ͡б̊еріле ͡б̊астады / кәдімгі сұубсыйдия сыйақты / ақ̊ша ͡б̊өлөдү/ ^йолардың/ жаңағы / барлығ⁀мүмкүндүктерің⁀ғарастыратын / көмөктөсетін / мемлекеттің тарапынаң⁀гетті ↓/// ↑ дәл ^йосұндай біраз мәселелердің бәрін /→ ^йенді шетелдерде ͡герек десеңіздер/ ^йенді ͡б̊із үшүн ыңғайсыз⁀да ͡гөрүнөтін шығар /→ бірақ ^уондайға⁀да жететін шығармыз⁀деп ^уойлаймын /→ шетелдерде сайлаудұң бәрін үкүмөттік ^йемес ұйұмдар жүргүзөді↓/// ↑стүудөнттөр менен зейнеткерлер жүргүзөді/ ^уөйткөнү ^йенді / санау деген /→ түккө тұрмайтын нәрсе⁀ғой↓/// ↑^йол жерде бйүуджөттүң адамдары ͡б̊олмайды/→ мүмкүң⁀гелешекте ͡б̊іздің⁀де сайлауд'үкүмөттік ^йемес ұйұмдардың ͡ғолұна ͡б̊еретін шығармыз↓/// ↑тіптем болмаса мен/ мынандай⁀б̊ір мәсел'айтайын⁀деп ^уотұрмұн↓/// ↑біздерде ͡гөп / бір тойлар / мейрамдар ͡б̊олады⁀ғой/→ наурұз ͡б̊олсұн/ басқа ͡б̊олсұн/ қала ͡гүнү ͡б̊олсұн / неге ^уолард'атқарұушұ бійліг⁀алады /→ неге қала ↑ / әкімшілігі алады / неге сондайды жүзөг'асыратын үкүмөттік ^йемес ұйұмдарға ͡б̊ермейді ↓ /// ↑ қысқасы / мемлекеттің жаңағы / құзұретінем⁀бөлөк/ ^уосұндай жұмұстардың бәрін/ үкүмөттік ^йемес ұйұмдарға ͡б̊ерүу /→ азаматтық қоғамға ͡б̊ерүу тұуралы презійдент нақты мәселе⁀ғойдұ↓/// ↑^йенд'әңгіме / біздер⁀де қәзір ͡гомұйссұйа ͡ғұрұп / солардың бәрін саралап /→ сонұ ^уөткізүу мерзімдерім⁀бекітіп / нақты жұмұсқа ͡гірісүу ͡герек↓///	Бұл өте дұрыс, осыдан үш-төрт жыл бұрын президенттің айтқаны арнайы тапсырмамен. Қазір мынау кемтар жандарға байланысты бүкіл жұмыстардың бәрі үкіметтен алынып, үкіметтік емес ұйымдарға беріле бастады. Кәдімгі субсидия сияқты ақша бөледі, олардың жаңағы барлық мүмкіндіктерін қарастыратын, көмектесетін мемлекеттің тарапынан кетті. Дәл осындай біраз мәселелердің бәрін енді шетелдерде, керек десеңіздер, енді біз үшін ыңғайсыз да көрінетін шығар, бірақ ондайға да жететін шығармыз деп ойлаймын, шетелдерде сайлаудың бәрін үкіметтік емес ұйымдар жүргізеді. Студенттер менен зейнеткерлер жүргізеді, өйткені енді санау деген түкке тұрмайтын нәрсе ғой. Ол жерде бюджеттің адамдары болмайды, мүмкін келешекте біздің де сайлауды үкіметтік емес ұйымдардың қолына беретін шығармыз. Тіптен болмаса, мен мынандай бір мәселе айтайын деп отырмын. Біздерде көп бір тойлар, мейрамдар болады ғой, наурыз болсын, басқа болсын, қала күні болсын, неге оларды атқарушы билік алады, неге қала әкімшілігі алады, неге сондайды жүзеге асыратын үкіметтік емес ұйымдарға бермейді. Қысқасы, мемлекеттің жаңағы құзыретінен бөлек осындай жұмыстардың бәрін үкіметтік емес ұйымдарға беру, азаматтық қоғамға беру туралы президент нақты мәселе қойды. Енді әңгіме біздер де қазір комиссия құрып, солардың бәрін саралап, соның өтілу мерзімдерін бекітіп, нақты жұмысқа кірісу керек.
Дос Көшім	▶	↑^ырахмет / сізге↓///	- ↑^ырахмет /сізге↓///	Рақмет сізге.
Ерлан Қарин	▶	↑сондықтан / әрійне бұл жерде ^йең бірінші мақс̊ат →// сол көтеріліп ^уотырған мәселелерді →// күн тәртіб̊індегі мәселелерді // жан-жақты қарастырұу↓ /// ↑ал жерді тағ ͡ да қайталап ^уөтем →// шетелдіктерге / сатұуға және жалға берүуге бойынша тыйым салұу →// мәселесіне байланысты нүкте қойылды↓/// ↑соған сәйкес / презійденттің бастамасымен заң жоб̊асы дайындалып →// бүгін мәжілісте // ^йекінші ^уоқылымнан ^уөтіп →// ^йенді сенатақа түсті↓/// ↑сондықтан / бұл мәселе бойынша →// арғарайда талқылаудың / не тағ'да бір жаңағы / сарап̊таманың қажеттілігі жоқ ↓/// ↑бұл мәселе /^уосымен ^уөзінің бұл мәселеге қатысты нүкте қойылат↓/// ↑әрійне / әл'де сенатта талқылау бар→// бірақ жаңағы жоғарыда айтқандай →// бійлікте де →/ қоғамда да →/ ^уосы мәселеге қатысты ұстаным бір↓///	↑сондұқтан / әрійне / бұл жерде ^йең бірінші мақ̊сат →// сол ͡ гөтөрүлүб ͡ отұрған мәселелерді →// күн тәртіб̊індегі мәселелерді // жан͡ жақты ͡ ғарастұрұу↓/// ↑ал жерді тағы ͡ да ͡ ғайталаб̊ ͡ өтөмүн →// шетелдіктерге сатұуға және жалға ͡ б̊ерүугө ͡ б̊ойұнша тыйым салұу →// мәселесіне ͡ б̊айланысты нүктө ͡ ғойұлдұ↓/// ↑соған сәйкес / презійденттің бастамасымен заң жоб̊асы дайындалып →// бүгүн мәж^ілісте / ^йекінші ^уоқұлұмнан ^уөтүп →// ^йенді сенатқа түстү↓/// ↑сондұқтан / бұл мәселе ͡ б̊ойұнша →// арығарай ͡ да талқылаудұң / не / тағы ͡ да ͡ б̊ір жаңағы / сараптаманың ͡ ғажеттілігі жоқ↓/// ↑бұл мәселе / ^уосұмен ^уөзүнүң бұл мәселеге͡ ғатысты нүктө͡ ғойұлады↓/// ↑әрійне / әлі ͡ де сенатта талқылау ͡ б̊ар →// бірағ ͡ жаңағы жоғарыд'айтқандай // → бійлікте ͡ де →/ қоғамда ͡ да →/ ^уосұ мәселеге͡ ғатысты / ұстаным ͡ б̊ір↓///	Сондықтан әрине, бұл жерде ең бірінші мақсат, сол көтеріліп отырған мәселелерді, күн тәртібіндегі мәселелерді жан-жақты қарастыру. Ал жерді тағы да қайталап өтем, шетелдіктерге сатуға және жалға беруге бойынша тыйым салу мәселесіне байланысты нүкте қойылды. Соған сәйкес президенттің бастамасымен заң жобасы дайындалып, бүгін мәжілісте екінші оқылымнан өтіп, енді сенатақа түсті. Сондықтан бұл мәселе бойынша ары қарай да талқылаудың, не тағы да бір жаңағы сараптаманың қажеттілігі жоқ. Бұл мәселе осымен өзінің бұл мәселеге қатысты нүкте қойылады. Әрине, әлі де сенатта талқылау бар, бірақ жаңағы жоғарыда айтқандай, билікте де, қоғамда да осы мәселеге қатысты ұстаным бір.
Ерлан Қарин	▶	↑^уөте ^уорынды →// және дұрыс сұрақ↓/// ↑неге↑/// ↑себ̊ебі / мына / кей кезде →// әлеуметтік желілерде→// ^уосындай сұрақтар / тұуындап жатат↓/// ↑презійденттік / жер тұуралы заң жоб̊асы →// парламентке келіп түсіп жатса →// ^уонда жер комійссійасы // неге құрылып →//^уонда не талқыланып жатыр →// деген сыйақты͡ гейб̊ір азаматтардан // жаңағы / ^уосындай сұрақтар келіп түсіп жатады ↓/// ↑міне / ^уосыған байланысты →// түсініктеме беріп кетүу͡ герек шығар →// деб̊ойлайм →// тағ^ыда ↓/// ↑презійденттің / бастамасымен / дайындалған →// жер тұуралы / заң жоб̊асы→// заң жоб̊асында // текғана бір-ақ норма →// қарастырылады ↓/// ↑йағный жерді / шетелдіктерге / сатұуға →// және жалға берүуге →// тыйым салұу / б̊олт↓///	↑^уөтө ^уорұндұ →// және дұрұс сұрақ↓ /// ↑неге ↑/// себ̊еб̊і / мына / кей͡ гезде→// әлеумөттүг ͡ желілерде →// ^уосұндай сұрақтар / тұуұндаб̊ ͡ жатады↓/// ↑ійә↑/// презійденттің / жер тұуралы заң жоб̊асы →// парламентке͡ геліп түсүб̊ ͡ жатčа // → ^уонда жер ͡ гамыйсыйасы // неге ͡ ғұрұлұп →// ^уонда не талқыланып ͡ жатыр →// деген сыйақты͡ гейб̊ір азаматтардан // жаңағы / ^уосұндай сұрақтар͡ геліп түсүб̊ ͡ жатады↓/// ↑міне / ^уосұғам ͡ байланысты →// түсүнүктөмө ͡ б̊еріп ͡ кетүу͡ герек̊ ͡ шығар →// деб̊ ͡ ойлаймын →// тағы ͡ да ↓/// ↑презійдентің бастамасымен дайындалған →// жер тұуралы / заң жоб̊асы →// заң жоб̊асында // текқана ͡ б̊ірағ ͡ норма ͡ ғарастырылады↓/// ↑йәғ^іній жерді / шетелдіктерге сатұуға және жалға ͡ б̊ерүугө →// тыйым салұу ͡ б̊олдұ↓///	Өте орынды және дұрыс сұрақ. Неге? Себебі, мына кей кезде әлеуметтік желілерде осындай сұрақтар туындап жатады. Президенттік Жер туралы заң жобасы парламентке келіп түсіп жатса, онда жер комиссиясы неге құрылып, онда не талқыланып жатыр? - деген сияқты кейбір азаматтардан жаңағы осындай сұрақтар келіп түсіп жатады. Міне осыған байланысты түсініктеме беріп кету керек шығар деп ойлаймын тағы да. Президенттің бастамасымен дайындалған "Жер туралы заң жобасы", заң жобасында тек қана бір-ақ норма қарастырылады, яғни жерді шетелдіктерге сатуға және жалға беруге тыйым салу болды.
Ерлан Қарин	▶	↑ал жер камійссійасында →// жерді пайдаланұуға қатысты // ^уөзге мәселелер →// талқыланып пысықталады ↓/// ↑неге↑/// ↑себ̊ебі / жер мәселесіне қатысты →// бірнеше сұрақтар→// қоғам ішінде →// ^уосы жылдары // талқыланып̊͡ келген б̊олатын →// жерді шетелдіктерге сатұу-сатпау жөнінде →// қазақ̊стандықтарға жекеменшікке сатұуға бола ма →// жалға беруге қатысты // тағысын тағы б̊асқа ↓/// ↑алайда / дәл ^уосы мәселелердің ішінде →// жерді шетелдіктерге / сатұуға тыйым салынұу бойынша→// қоғамда да →// бійлікте де→// ұстанымның бір^йекендігін ^йескере^уотырып →// презійдент / ұлттық кеңестің бесінші ^уотырысында →// жыйырма бесінші ақпанда // мәлімдеме жасап →// ^уосы мәселе бойынша →// түрлі жаңағы дауға →// пікірталастарға нүкте қою қажеттігі жөнінде ↓///	↑ал жер ͡ гомұйссұйасында //→ жерді пайдаланұуға͡ ғатысты // ^уөзгө мәселелер →// талқыланып ͡ пысықталады↓/// ↑неге///↑ себ̊еб̊і / жер мәселесіне͡͡ ғатысты →// бірнеше сұрақтар →// қоғам ішінде →// ^уосұ жылдары // талқыланып ͡ келгем ͡ б̊олатын →// жерді шетелдіктерге сатұу-сатпау жөнүндө →// қазағыстандықтарға жекеменшікке сатұуға ͡ б̊олама →// жалға ͡ б̊ерүугө͡ ғатысты // тағысын тағы ͡ б̊асқа ↓/// ↑алайда / дәл ^уосұ мәселелердің ішінде →// жерді шетелдіктерге / сатұуға тыйым сал^ынұу ͡ б̊ойұнша→// қоғамда ͡ да →// бійлікте ͡ де→// ұстанымның ͡ бір ^йекендігін ^йескере ^уотұрұп →// презійдент / ұлттұқ͡ кеңестің бесінші ^уотұрұсұнда →// жыйырма ͡ б̊есінші ͡ ақпанда // мәлімдеме жасап →// ^уосұ мәселе ͡ б̊ойұнша →// түрлү жаңағы дауға→// пікірталастарға нүктө ͡ ғойұу͡ ғажеттігі жөнүндө ↓///	Ал жер комиссиясында жерді пайдалануға қатысты өзге мәселелер талқыланып пысықталады. Неге? Себебі жер мәселесіне қатысты бірнеше сұрақтар қоғам ішінде осы жылдары талқыланып келген болатын, жерді шетелдіктерге сату-сатпау туралы. Қазақстандықтарға жекеменшікке сатуға бола ма, жалға беруге қатысты, тағысын тағы басқа. Алайда дәл осы мәселелердің ішінде жерді шетелдіктерге сатуға тыйым салыну бойынша қоғамда да, билікте де ұстанымның бір екендігін ескере отырып, президент ұлттық кеңестің 5-отырысында 25 ақпанда мәлімдеме жасап, осы мәселе бойынша түрлі дауға, пікірталастарға нүкте қою қажеттігі жөнінде.
Ерлан Қарин	▶	сондықтан ^уөз тарапынан біржола шешім ͡ ғаб̊ылдап →// ^уөзінің презійденттік заң бастамасы // тұрғысынан / арнайы заңды дайындауға тапсырма берді↓/// ↑презійдент әкімшілігіне →// сөйтіп / ^уонекінші науұрызда →// презійдент ^уөзінің арнайы жолдауымен →// парламентке →/ ^уосы жерді // шетелдіктерге сатұуға және жалға берүуге тыйым салу // бойынша → арнайы заң жоб̊асын // парламентке ^уонекінші наурызда жіб̊ерген болатын↓/// ↑соған сәйкес / жұмыс тоб̊ы құрылды →// бірнеше талқылаулар болды →// комійтеттің бірнеше ^уотырысы болды↓/// ↑ сөйтіп / ^уөткен аптада // бірінші ^уоқылымы ^уөтті →// бүгін міне / ^йекінші^уоқылымы ^уөтіп →// мәжілістен ^йенді бұл заң жоб̊асы // сенатқа түседі ↓///	сондұқтан ^уөз тарапынам ͡ біржола шешімді ͡ ғаб̊ылдап →// ^уөзүнүң презійденттік заң бастамасы // тұрғұсұнан / арнайы заңды дайындаұуға тап̊сырма ͡ б̊ерді↓/// ↑презійдент әкімшілігіне →// сөйтүп / ^уонекінші наурұзда →// презійдент ^уөзүнүң арнайы жолдауұмен →// парламентке →/ ^уосұ жерді // шетелдіктерге сатұуға және жалға ͡ б̊ерүугө тыйым ͡ салұу ͡ б̊ойұнша → арнайы заң жоб̊асын // парламентке ^уонекінші наурұзда жіб̊ергем ͡ болатын↓/// ↑соған сәйкес / жұмұс тоб̊ұ ͡ ғұрұлдұ →// бірнеше талқылаулар ͡ б̊олдұ→// комұйтеттің бірнеше ^уотұрұсұ ͡ б̊олдұ///↓ сөйтүп / ^уөткөн аптада // бірінші ^уоқұлұмұ ^уөттү →// бүгүм ͡ міне / ^йекінші^уоқұлұмұ ^уөтүп →// мәж^ілістен ^йенді ͡ б̊ұл заң жоб̊асы // сенатқа түсөді///↓	Сондықтан өз тарапынан біржола шешімді қабылдап, өзінің президенттік заң бастамасы тұрғысынан арнайы заңды дайындауға тапсырма берді президент әкімшілігі. Сөйтіп 12 наурызда президент өзінің арнайы жолдауымен парламентке осы Жерді шетелдіктерге сатуға және жалға беруге тыйым салу бойынша арнайы заң жобасын парламентке 12 наурызда жіберген болатын. Соған сәйкес жұмыс тобы құрылды. Бірнеше талқылаулар болды, комитеттің бірнеше отырысы болды. Сөйтіп өткен аптада 1-оқылымы өтті. Бүгін, міне, екінші оқылымы өтіп, мәжілістен енді бұл заң жобасы сенатқа түседі.
Ерлан Қарин	▶	↑сөйтіп / қазақ̊стандықтардың / арасында →// ^уөте көп // соңғы жылдары / талқыланған →// жерді шетелдіктерге сатұуға байланысты →// түрлі дау-дамай →// түрлі әңгімелерге ^уосымен / нүкте қойылып →// бұл әңгімелер / тыйылады деп сенеміз →// йағный презійдент / ^уосы мәселе бойынша→// түрлі пікірталастарға қатысты нүкте қойып →// тиісті заң жоб̊асын →// ^уөз бастамасымен дайындап →// констійтұуцыйаға сәйкес →// үкімет / заң жоб̊асын дайындап →// парламент ^уөзінің бастамасымен дайындап →// және презійдент / міне / презійдент ^уосы заң жоб̊асын ^уөзінің / констійтұуцыйалық тәртіпке сәйкес →// ^уөзінің бастамасы тұрғысынан дайындатқызып →// әдейі парламентке жіб̊еріп →// міне / бүгін сол мәжілістен сенатқа түсүп̊ жатыр ↓///	↑сөйтүп / қазағыстандықтардың арасында /→// ^уөтө͡ гөп →// соңғұ жылдары / талқылаңған →// жерді шетелдіктерге сатұуға ͡ б̊айланысты →// түрлү дау͡ дамай →// түрлі әңгімелерге ^уосұмен / нүктө͡ ғойұлұп →// бұл әңгімелер / тыйылады деп̊ ͡ сенеміз →// йәғ^іній презійдент / ^уосұ мәселе ͡ б̊ойұнша →// түрлү пікірталастарға͡ ғатысты нүктө͡ ғойұп →// тійісті заң жоб̊асын →// ^уөз ͡ б̊астамасымен дайындап →// констұйтұуцыйаға сәйкес →// өк^үмет / заң жоб̊асын дайындап →// парламент ^уөзүнүң бастамасымен дайындап →// және презійдент / міне / презійдент ^уосұ заң жоб̊̊асын ^уөзүнүң / констұйтұусұйалық тәртіпке сәйкес →// ^уөзүнүң бастамасы тұрғұсұнан дайындатқызып →// әдейі парламентке жіб̊еріп →// міне / бүгүн сол мәж^ілістен сенатқа түсүп ͡ жатыр↓///	Сөйтіп қазақстандықтардың арасында өте көп соңғы жылдары талқыланған жерді шетелдіктерге сатуға байланысты түрлі дау-дамай, түрлі әңгімелерге осымен нүкте қойылып, бұл әңгімелер тыйылады деп сенеміз және президент осы мәселе бойынша түрлі пікірталастарға қатысты нүкте қойып, тиісті заң жобасын өз бастамасымен дайындап, Конституцияға сәйкес өкімет заң жобасын дайындап, парламент өзінің бастамасымен дайындап және президент осы заң жобасын өзінің конституциялық тәртіпке сәйкес өзінің бастамасы тұрғысынан дайындатқызып, әдейі парламентке жіберіп, міне, бүгін сол мәжілістен сенатқа түсіп жатыр.
Ерлан Қарин	▶	↑ал / жер комійссыйасы →// ^уосы жер мәселесіне қатысты→// мысалға айталық →// қазақ̊стандықтарға жерді сатұуға байланысты →// жер кадастры →// тағысын тағы басқа түрлі жаңағы / жер қатынастары // мәселесінен тұуындап ^уотырған →// басқа да мәселелер бойынша →// соларды талқылап // асықпай жан-жақты қарап →// пысықтап →// жаңағы / сарапшылардың қатысұуымен →// соны жан-жақты қарап →// ^уөздері / бір шешімге келүу керек↓/// ↑бұл йағній басқа мәселелер бойынша / ал презійденттің заң жоб̊асы →// тек қана шетелдіктерге сатұуға →// және жалға берүуге тыйым салұу мәселесі бойынша→// тағы да қысқаша айтып ^уөткен ↓///	↑ал / жер ͡ гомұйссұйасы //→ ^уосұ жер мәселесіне͡ ғатысты→// мысалғ'айталық →// қазағыстандықтарға жерді сатұуға ͡ б̊айланысты →// жер ͡ гадастры →// тағысын͡ тағы ͡ б̊асқа түрлү жаңағы / жерғатынастары // мәселесінен тұуұндап ^уотұрған →// басқа͡ да ͡ мәселелер ͡ б̊ойұнша →// соларды талқылап // асықпай жан͡ жақты͡ ғарап→// пысықтап →// жаңағы / сарап̊шылардың ͡ ғатысұумөн →// сонұ жан͡ жақты͡ ғарап →// ^уөздөрү ͡ б̊ір шешімге ͡ гелүу͡ герек↓/// ↑бұл йәғ^іній басқа мәселелер ͡ б̊ойұнша / ал презійденттің заң жоб̊асы →// текқана шетелдіктерге сатұуға →// және жалға ͡ б̊ерүугө / тыйым салұу мәселесі ͡ б̊ойұнша →// тағы ͡ да ͡ ғысқаша айтып ^уөткөн ↓///	Ал жер комиссиясы осы жер мәселесіне қатысты, мысалға айталық, қазақстандықтарға жерді сатуға байланысты жер кадастры, тағысын тағы басқа түрлі жаңағы жер қатынастары мәселесінен туындап отырған басқа да мәселелер бойынша соларды талқылап, асықпай жан-жақты қарап, пысықтап, жаңағы сарапшылардың қатысуымен соны жан-жақты қарап, өздері бір шешімге келу керек. Бұл, яғни басқа мәселелер бойынша, ал президенттің заң жобасы тек қана шетелдіктерге сатуға және жалға беруге тыйым салу мәселесі бойынша тағы да қысқаша айтып өткен
Ерлан Қарин	▶	↑^уоны ^йенді / мысалға / жер комиссиясы құзыретінде →// йағній комійссыйасы // ^уөзінің құрамына жаңағы түрлі қоғам қайраткерлері →// ^уосы ауыл шарұуашылығымен айналысатын кәсіп̊керлер де бар →// мемілекеттік ^уоргандарының ^уөкілдері бар →// ^уолар ^уосы әр семб̊і сайын // ^уотырысы ^уөтүп̊ жатыр →// ^уосы / жер комійссыйасының айасында→// ^уосы және ^уөзге де мәселелер // ^уосыдан тұуындайтын басқа да мәселелер бар →// соларды жан-жақты пысықтап // талқылаулары керек та →// талқылап / ^уосыдан жаңағы тійісті шешімдер // қабылдайтын болады ↓/// ↑бірақ жерді / шетелдіктерге / сатұуға →// және жалға берүуге →// біржола тыйым салынатын болады ↓///	↑^уонұ ^йенді / мысалға / жер ͡ гомұйссұйасы ͡ ғүзүретінде →// және жер ͡ гомұйссұйасы // ^уөзүнүң ͡ ғұрамына жаңағы түрлү қоғам͡ ғайраткерлері →// ^уосұ ауұлшарұуашылығымен айналысатың ͡ гәсіпкерлер ͡ де ͡ б̊ар →// мем^ілекеттіг ͡ органдарының ^уөкүлдөрү ͡ б̊ар →// ^уолар ^уосұ әр ͡ семб̊і ͡ сайын // ^уотұрұсұ ^уөтүб̊ ͡ жатыр →// ^уосұ / жер ͡ гомұйссұйасының айасында →// ^уосұ және ^уөзгө ͡ де мәселелер // ^уосұдан тұуұндайтым ͡ басқа͡ да мәселелер ͡ б̊ар →// соларды жан͡ жақты пысықтап // талқылаұулары͡ герек ͡ те →// талқылап / ^уосұдан жаңағы / тійісті шешімдер ͡ ғаб̊ылдайтым ͡ болады↓/// ↑бірақ / жерді шетелдіктерге сатұуға →// және жалға ͡ б̊ерүугө →// біржола тыйым салынатым ͡ болады↓ ///	Оны енді, мысалға, жер комиссиясы құзыретінде, яғни жер комиссиясы өзінің құрамына жаңағы түрлі қоғам қайраткерлері, осы ауыл шаруашылығымен айналысатын кәсіпкерлер де бар, мемлекеттік органдарының өкілдері бар. Олар осы әр сенбі сайын отырысы өтіп жатыр. Осы жер комиссиясының аясында осы және өзге де мәселелер, осыдан туындайтын басқа да мәселелер бар. Соларды жан-жақты пысықтап талқылаулары керек, талқылап осыдан жаңағы тиісті шешімдер қабылдайтын болады. Бірақ жерді шетелдіктерге сатуға және жалға беруге біржола тыйым салынатын болады.
Ерлан Қарин	▶	↑^уоны мына / заң жоб̊асы айасында →// басқа͡ да / ^уосыдан тұуындайтын нормалар бар↓/// ↑мысалға / шетелдіктердің үлесі бар→// компанійаларға →/ тағысын͡ тағыа͡ басқа →// ^уосындай / йағній / шетелдіктердің қандай да бір қатысұуымен / мүмкіндік беретін жолдардың барлығына да тыйым салынатын болады →// ^уосы заң нормасымен ↓///	↑^уонұ мына / заң жоб̊ас'айасында →// басқа͡ да / ^уосұдан тұуұндайтын нормалар ͡ б̊ар↓ /// ↑Мысалға / шетелдіктердің үлөсү ͡ б̊ар →// компанійаларға →// тағысын тағы ͡ б̊асқа →// ^уосұндай / йәғ^іній / шетелдіктердің ͡ ғандайда ͡ б̊ір ͡ ғатысұуұмен / мүмкүндүк ͡ перетін жолдардың барлығына͡ да тыйым салынатым ͡ болады →// ^уосұ заң нормасымен↓///	Оны мына заң жобасы аясында басқа да осыдан туындайтын нормалар бар. Мысалға, шетелдіктердің үлесі бар компанияларға, тағысын тағы басқа осындай. Яғни шетелдіктердің қандай да бір қатысуымен мүмкіндік беретін жолдардың барлығына да тыйым салынатын болады, осы заң нормасымен.
Ерлан Қарин	▶	↑әрб̊ір ұлттық кеңестің ^уотырысынан кейін →// ұлттық кеңестің хатшылығы тарапынан →// арнайы жосп̊ар // қаб̊ылданат↓/// ↑кем дегенде →// сол жосп̊арға әдетте сол →// жыйырмадан астам презійденттің тапсырмалары ^йенүуімен↓/// ↑^йенді бесінші ^уотырыс болса →// бесінші жосп̊ар қабылданып ^уотырмыз ↓/// ↑осы жосп̊ардың / жүзеге асырылұуын / хатшылық /^уөз бақылауына алады ↓///	↑әрб̊ір ұлттұқ͡ кеңестің ^уотұрұсұнаң͡ гейін →// ұлттұқ͡ кеңестің ͡ ғатш̆ылығы тарапынан→// арнайы жоспар ͡ ғаб̊ылданады↓/// ↑кем͡ дегенде →// сол жоспарға әдетте сол →// жыйырмадан астам презійденттің тап̊сырмалары ^йенүуүмен↓/// ↑^йенді ͡ б̊есінші ^уотұрұс ͡ полса →// бесінші жоспар ͡ ғаб̊ылданыб̊ ͡ отұрмұз↓/// ^уосұ жоспардың жүзөг'ас^ырылұуұн →// хатш̆ылық ^уөз ͡ б̊ақылаұуұн'алады↓///	Әрбір ұлттық кеңестің отырысынан кейін ұлттық кеңестің хатшылығы тарапынан арнайы жоспар қабылданады. Кем дегенде сол жоспарға әдетте сол 20-дан астам президенттің тапсырмалары енуімен. Енді 5-отырыс болса, 5-жоспар қабылданып отырмыз. Осы жоспардың жүзеге асырылуын хатшылық өз бақылауына алады.
Ерлан Қарин	▶	↑^уоларды пысықтап →// сол тійісті / мемілекеттік ^уоргандармен қалай жүзеге асады →// ^уоның ^уорындалұу барысын қадағалап ^уотырады↓/// ↑жаңағы сіз айтып ^уотырған →// негізгі бүгінгі күннің басты тақырып̊тарының бірі →// жер / мәселесіне қатысты // заң жоб̊асының мәжілісте →// ^йекінші^уоқылымнан ^уөткенін →// ^уонда / қаншама талқылаулар ^уөтті →// жұмыс тоб̊ының͡ ғаншама мәжілісі ^уөттү →// ^уол жерден қандай ұсыныстар тағ ͡ айтылды↓/// ↑аграрлық комійтетте →// ^уосы заңға қатысты қаншама ^уотырыс болды→// ^уол жерде қандай талқылаулар болды //^уос^ұнұң барлығынан / біздер әрійне хаб̊ардар ͡ б̊олұп // ақпараттар алып ^уотырамыз↓///	↑^уоларды пысықтап →// сол тійісті / мем^ілекеттіг ͡ органдармең ͡ ғалай жүзөг'асады →// ^уонұң ^уорұндалұу ͡ б̊арысың͡ ғадағалаб̊ ͡ отұрады↓/// ↑жаңағы сіз айтыб̊ ͡ отұрған →// негізгі ͡ б̊үгүңгү͡ гүннүң / басты тақ^ырыптарының бірі →// жер мәселесіне͡ ғатысты // заң жоб̊асының мәж^ілісте →// ^йекі ^уоқұлұмнан ^уөткөнүн // → ^уонда͡ ғаншама талқылаулар ^уөттү // → жұмұс тоб̊ұнұң͡ ғаншама мәж^ілісі ^уөттү →// ^уол жердең͡ ғандай ұсұнұстар тағ'айтылды↓/// ↑аграрлық ͡ комұйтетте →// ^уосұ заңға͡ ғатысты͡ ғаншама ^уотұрұс ͡ полдұ →// ^уол жерде ͡ ғандай ^уос^ұнұң барлығынан / біздер әрійне хаб̊ардар ͡ б̊олұп // ақпараттар алыб̊ ͡ отұрамыз ↓///	Оларды пысықтап, сол тиісті мемлекеттік органдармен қалай жүзеге асады, оның орындалу барысын қадағалап отырады. Жаңағы сіз айтып отырған негізгі бүгінгі күннің басты тақырыптарының бірі - жер мәселесіне қатысты заң жобасынының мәжілісте 2-оқылымнан өткен, онда қаншама талқылаулар өтті, жұмыс тобының қаншама мәжілісі өтті. Ол жерден қандай ұсыныстар тағы айтылды, аграрлық комитетте осы заңға қатысты қаншама отырыс болды, ол жерде қандай талқылаулар болды, осының барлығынан біздер, әрине, харабардар болып, ақпараттар алып отырамыз.
Ерлан Қарин	▶	↑сөйтіп / біздер кез келген ^уосындай секілді тапсырманың // жүзеге асырылұуын →// мұқыйат қадағалап →// бақылап ^уотырамыз↓/// ↑^йенді / презійденттің ^уосының / алдындағы да / басқа да ^уотырыстарда берген // тапсырмаларының барлығының жүзеге асырылұуына келетін болсақ →// қазіргі ^ұуақытта →// мысалы / ^йең негізгі үлкен ^уосындай тақырыптардың бірі →// ^уол презійденттің / ^уөз тарапынан жарыйалаған сайасый реформалары →// сайасый бастамалары↓///	↑сөйтүп / біздер ͡ гезгелген ^уосұндай секілді тап̊сырманың // жүзөг'ас^ырылұуұн →// мұқұйат қадағалап →// бақ^ылаб̊ ͡ ^уотұрамыз↓/// ↑^йенді / презійденттің ^уосұнұң алдындағы͡ да →// басқа͡ да ^уотұрұстарда / берген тап̊сырмаларының барлығының жүзөг'ас^ырылұуұна͡ гелетім ͡ болсақ →// қәзіргі ^ұуақытта →// мысалы / ^йең негізгі үлкөн ^уосындай тақ^ырыптардың бірі →// ^уол презійденттің / ^уөз тарапынан жәр^ійалаған сайасый ^іреформалары →// сайасый ͡ б̊астамалары ↓///	Сөйтіп, біздер кез келген осындай секілді тапсырманың жүзеге асырылуын мұқият қадағалап, бақылап отырамыз. Енді президенттің осының алдындағыда, басқа да отырыстарда берген тапсырмаларының барлығының жүзеге асырылуына келетін болсақ, қазіргі уақытта мысалы, ең негізгі үлкен осындай тақырыптардың бірі, ол - президенттің өз тарапынан жариялаған саяси реформалары, саяси бастамалары.
Ерлан Қарин	▶	↑міне / ^уосы ^ұуақытқа / сол презійденттің жарыйалаған сайасый реформаларының үш пакеті →// болған болатын →// ^уонтоғызыншы жылдан бері→// жарыйалаған / йағный ^уонтоғызыншы жылдың жыйырмасыншы желтоқс̊анда // сайасый реформаның бірінші пакеті // жарыйаланды↓/// ^уөткен жылы →// бірінші қыргүйекте // презійдент ^уөзінің жолдауында // сайасый реформаларының ^йекінші пакетін жарыйалады →// және биыл / қаңтардың ^уонбесінде // жаңа парламенттің ашылұуында →// презійдент сайасый реформаның үшінші пакетін жарыйалаған болатын↓/// ↑міне / бірінші пакеті →// толықтай жүзеге асырылды→// сайасый реформа ^уосы күнге дейін↓///	↑міне / ^уосұ ^ұуақытқа / сол презійденттің жәр^ійалаған сайасый ^іреформаларының → // үш пакеті болғам ͡ болатын →// ^уонтоғұзұншы жылдам ͡ бері жәр^ійалаған→// йәғ^іній ^уонтоғұзұншы жылдың жыйырмасыншы желтоқ̊санда →// сайасый ^іреформаның бірінші пакеті жәр^ійаланды ↓/// ↑^уөткөн жылы →// бірінші ͡ ғыргүйөктө // презійдент ^уөзүнүң жолдаұуұнда // сайасый ^іреформаларының ^йекінші пакетін жәр^ійалады →// және б̊ыйыл / қаңтардың ^уомбесінде // жаңа парламенттің ашылұуұнда →// презійдент ͡ čайасый ^іреформаның үшүншү пакетін жәр^ійалағам ͡ болатын↓/// ↑міне / бірінші пакеті →// толұқтай жүзөг'ас^ырылды →// сайасый ^іреформа / ^уосұ ͡ гүңгө ͡ дейін↓///	Міне, осы уақытқа сол президенттің жариялаған саяси реформаларының 3 пакеті болған болатын. 19-жылдан бері жариялаған, яғни 19-жылдың 20 желтоқсанында саяси реформаның бірінші пакетін жариялады. Өткен жылы бірінші қыркүйекте президент өзінің жолдауында саяси реформаларының екінші пакетін жариялады және биыл қаңтардың 15-інде жаңа парламенттің ашылуында президент саяси реформаның үшінші пакетін жариялаған болатын. Міне, бірінші пакеті толықтай жүзеге асырылды, саяси реформа осы күнге дейін.
Ерлан Қарин	▶	↑сайасый реформа бірінші пакеті бойынша // сегіз заң қаб̊ылданд↓/// ↑қазір / ^йекінші және үшінші пакеті бойынша →// тійісті жұмыстар // атқарылып жатыр ↓/// ↑бүгін ^йенді мысалы мәжілісті / айтып ^уотырмыз ғой →// мысалы / күнү͡ геше // дәл͡ геше →// мәжілісте / мәжіліске / презійденттің ^йекінші және үшінші сайасый реформалар пакеті // бойынша дайындалған / бірнеше↑ заң жоб̊алары͡ геліп түсүп →// ^уолардың таныстырылымы ^уөтті↓//↑/ ^йенді / соған сәйкес ^йенді әрғарай͡ да жұмыстар жалғасатын болат↓/// ↑ол қандай заң жоб̊алары ↑///	сайасый ^іреформа ͡ б̊ірінші пакеті ͡ б̊ойұнша // сегіз заң ͡ ғаб̊ылданды↓/// ↑қәзір / ^йекінші және үшүншү пакеті б̊ойұнша →// тійісті жұмұстар // атқарылыб̊ ͡ жатыр↓/// ↑бүгүн ^йенді мысалы мәж^ілісті / айтыб̊ ͡ отұрмұз ͡ ғой →// мысалы / күнү͡ геше // дәл͡ геше →// мәж^ілісте / мәж^іліске / презійденттің ^йекінші ͡ және ͡ үшүншү сайасый ^іреформалар пакеті ͡ б̊ойұнша дайындалған → // бірнеше заң жоб̊алары͡ геліп ͡ түсүп →// ^уолардың таныстырылымы ^уөттү ↓/// ↑^йенді / соған сәйкес ^йенді арығарай͡ да жұмұстар жалғасатым ͡ болады ↓ /// ↑^уол͡ ғандай заң жоб̊алары↑///	Саяси реформа бірінші пакеті бойынша 8 заң қабылданды. Қазір екінші және үшінші пакеті бойынша тиісті жұмыстар атқарылып жатыр. Бүгін енді мысалы мәжілісті айтып отырмыз ғой. Мысалы, күні кеше, дәл кеше мәжілісте, мәжіліске президенттің екінші және үшінші саяси реформалар пакеті бойынша дайындалған бірнеше заң жобалары келіп түсіп, олардың таныстырылымы өтті. Енді соған сәйкес енді әрі қарай да жұмыстар жалғасатын болады. Ол қандай заң жобалары?
Ерлан Қарин	▶	↑^уол / сайасый партыйалардың сайлау кезінде → // сайлау таб̊алдырығын жеті пайыздан бес пайызға дейін / төмедетүу → // және сайлау бйүуллетендеріне бәріне қарсымын деген графаны ^йенгізүу → // және / быйыл / презійденттің бастамасымен білесіздер → // ^йелде тұңғыш͡ рет // ауыл әкімдерінің тікелей сайлауы ^уөтөт↓//↑/ осы сайлауға қатысты →// бірнеше заңға ^уөзгерістер ^йенгізіледі↓/// ↑міне ^уосы / заң жоб̊алар' да // күні͡ геше жаңағы / мәжіліске͡ геліп түсті →// ^йенді / соған сәйкес мәжілістің қаб̊ырғасында→// ^уосындай талқылаулар ^уөтетін б̊олат'↓///	↑^уол / сайасый партыйалардың сайлау͡ гезінде →// сайлау таб̊алдырығын / жеті пайыздам ͡ бес ͡ пайызға ͡ дейін төмөндөтүу →// және сайлау бійллөтөндөріне ͡ б̊әріне͡ ғарсымын деген графаны ^йеңгізүу →// және ͡ б̊ыйыл / презійденттің бастамасымем ͡ білесіздер →// ^йелде тұңғұш͡ рет // ауұл әкімдерінің тікелей сайлауұ ^уөтөдү ↓/// ↑^уосұ сайлауға͡ ғатысты →// бірнеше заңға ^уөзгөрүстер ^йеңгізді ↓ /// ↑міне / ^уосұ заң жоб̊алары ͡ да // күнү͡ геше жаңағы / мәж^іліске͡ геліп ͡ түстү →// ^йенді / соған сәйкес мәж^ілістің ͡ ғаб̊ырғасында →// ^уосұндай талқылаулар ^уөтөтүм ͡ болады↓///	Ол - саяси партиялардың сайлау кезінде, сайлау табалдырығын 7 пайыздан 5 пайызға дейін төмедету және сайлау бюллетеньдеріне "бәріне қарсымын" деген графаны енгізу және биыл президенттің бастамасымен білесіздер, елде тұңғыш рет ауыл әкімдерінің тікелей сайлауы өтеді. Осы сайлауға қатысты бірнеше заңға өзгерістер енгізіледі. Міне осы заң жобалары да күні кеше жаңағы мәжіліске келіп түсті. Енді соған сәйкес мәжілістің қабырғасында осындай талқылаулар өтетін болады.
Ерлан Қарин	▶	↑^уосының барлығын әрійне / біздер бақылап →// қадағалап ^уотырамыз →// ^уөз тарапымыздан↓/// ↑қандай талқылаулар болат' →// қандай қосымша ұсыныстар айтылат' →// деген секілді↓/// ↑бұл айтылып ^уотырған ^уөзгерістердің барлығы →// үлкен ^уөзгерістер →// үлкен бетбұрысты ^уөзгерістер↓ /// ↑мысалға быйылғы / бірінш'рет →// ^уөткізілейін деп ^уотқан →// ауыл әкімдерінің тікелей сайлауы→// мысалға / быйыл сегізжүзге жұуық ауыл әкімдері // → тікелей сайланатын б̊олат↓///	↑^уосұнұң барлығын әрійне / біздер б̊ақ^ылап →// қадағалаб̊ ͡ отұрамұз →// ^уөз тарапымыздан↓/// ↑қандай талқылаулар ͡ б̊олады →// қандай ͡ ғосұмша ұсұнұстар айтылады →// деген секілді↓/// ↑бұл аталыб̊ ͡ отұрған ^уөзгөрүстөрдүң барлығы →// үлкөн ^уөзгөрүстөр →// үлкөм ͡ бетб̊ұрұсты ^уөзгөрүстер ↓/// ↑мысалға / б̊ыйылғы ͡ б̊ірінш՚ірет →// ^уөткүзүлөйүн ͡ деб̊ ͡ отұрған →// ауұл әкімдерінің тікелей сайлауұ →// мысалға / быйыл сегіжжүзгө ͡ жұуұғ ͡ ауұл ͡ әкімдері →// тікелей сайланатым ͡ болады↓///	Осының барлығын әрине, біздер бақылап, қадағалап отырамыз өз тарапымыздан. Қандай талқылаулар болады, қандай қосымша ұсыныстар айтылады деген секілді. Бұл аталып отырған өзгерістердің барлығы үлкен өзгерістер, үлкен бетбұрысты өзгерістер. Мысалға, биылғы бірінші рет өткізілейін деп отырған ауыл әкімдерінің тікелей сайлауы. Мысалға, биыл 800-ге жуық ауыл әкімдері тікелей сайланатын болады.
Ерлан Қарин	▶	↑бұрын сайланған // ауыл әкімдері →// мысалға / мына жанама түрде сайланған →// ^уолардың ^уөкілеттілігі тоқтайды →// соған сәйкес ^йендігі әкімдер / тікелей сайлау арқылы // сайланатын болды↓/// ↑бұл да біздің / ^йеліміздің сайасый дамұуындағы // үлкен бір / айтұулы ^уоқыйға →// жаңа бір кезең →// себ̊ебі біздің халық →// тікелей / ^уөзінің әкімдерін сайлап →// сол арқылы ^уөздерінің / сайасый құқықтарын →// кең түрде жүзеге асырұуға // тағыбір қосымша // мүмкіндікке ійе болат↓ ///	↑бұрұн сайлаңған // ауұл әкімдері → // мысалға / мына жанама түрдө сайлаңған →// ^уолардың ^уөкүлөттүлігі тоқтайды →// соған сәйкес ^йендігі әкімдер / тікелей сайлау арқылы / сайланатым ͡ болады↓/// ↑бұл͡ да б̊іздің / ^йеліміздің сайасый дамұуұндағы // үлкөм ͡ бір / айтұул'оқыйға →// жаңа ͡ б̊ір͡ гезең →// себ̊еб̊і ͡ б̊іздің ͡ ғалық →// тікелей / ^уөзүнүң әкімдерін сайлап →// сол арқылы ^уөздөрүнүң / сайасый ͡ ғұқұқтарын →// кең түрдө жүзөг'ас^ырұуға // тағыбір ͡ ғосұмша // мүмкүндүкке ͡ ійе ͡ б̊олады ↓ ///	Бұрын сайланған ауыл әкімдері, мысалға, мына жанама түрде сайланған, олардың өкілеттілігі тоқтайды, соған сәйкес ендігі әкімдер тікелей сайлау арқылы сайланатын болды. Бұл да біздің еліміздің саяси дамуындағы үлкен бір айтулы оқиға, жаңа бір кезең. Себебі біздің халық тікелей өзінің әкімдерін сайлап, сол арқылы өздерінің саяси құқықтарын кең түрде жүзеге асыруға тағы бір қосымша мүмкіндікке ие болады.
Ерлан Қарин	▶	↑^йенді / жаңа жоғарыда айтып ^уотырғандай →// әрійне бұл / шындыққа сай гелмейт↓/// ↑себ̊ебі / тағы да͡ ғайталап ^уөтейін →// презійденттің / жарыйалаған сайасый реформалардың бірінші пакеті // толықтай жүзеге асырылып →// ^уоның айасында // сегіз заң ͡ ғаб̊ылданған болатын↓/// ↑атап ^уөтейін →// бұл / сайасый партыйалардың / тіркеу үшін қажетті қырықмыңнан жыйырмамыңға дейін азайтұу →// әйелдер мен ^йер жас азаматтарға →// міндетті түрде // ^уотыз пайыздық квотаны сайлау тізімдерін берүу→// мүлдем / сайлау /сайасый мійтійнгілер тұуралы // жаңа заң // қаб̊ылданған болатын↓///	↑^йенді / жаңа жоғарыд'айтып ^уотұрғандай →// әрійне ͡ б̊ұл / шындыққа сай ͡ гелмейді↓/// ↑себ̊еб̊і / тағы ͡ да͡ ғайталаб̊ ͡ өтөйүн →// презійденттің жәр^ійалаған сайасый ^іреформалардың бірінші пакеті // толұқтай жүзөг'ас^ырылып →// ^уонұң айасында / сегіз заң ͡ ғаб̊ылдаңғам ͡ болатын↓/// ↑атаб̊ ͡ өтөйүн →// бұл / сайасый партыйалардың / тіркеу ͡ үшүң ͡ ғажетті / қырықмыңнан жыйырмамыңға ͡ дейін азайтұу →// әйелдер мен ^йер жас азаматтарға →// міндетті түрдө // ^уотұс ͡ пайыздық квотаны сайлау тізімдерім ͡ берүу →// мүлдөм / сайлау сайасый мійтійңгілер тұуралы // жаңа заң ͡ ғаб̊ылдаңғам ͡ болатын↓///	Енді жаңа жоғарыда айтып отырғандай, әрине бұл шындыққа сай келмейді. Себебі тағы да қайталап өтейін, президенттің жариялаған саяси реформалардың бірінші пакеті толықтай жүзеге асырылып, оның аясында 8 заң қабылданған болатын. Атап өтейін, бұл саяси партиялардың тіркеу үшін қажетті 40 мыңнан 20 мыңға дейін азайту, әйелдер мен ер жас азаматтарға міндетті түрде 30 пайыздық квотаны сайлау тізімдерінде беру, мүлдем сайлау, саяси митингілер туралы жаңа заң қабылданған болатын.
Ерлан Қарин	▶	және͡ де / жүзотызыншы баб̊ты // декріймійналійзаційа бойынша // ^уөзгеріс қаб̊ылдант →// йағній ^уосындай секілді / маңызды бастамалар // барлық / маңызды бастама // жүзөг'асып қаб̊ылданды↓/// ↑қазір ^йекінші / үшүнші пакеті бойынша →// қазірдің ^уөзінде // заң жоб̊алар // жоғарыда айтып ^уотырғандай →// қазірдің ^уөзінде / парламентке келіп түсті →// йағный жұмыстар жалғасып жатыр↓/// ↑бұл жұмыстарға →// сарап̊шылар→// қоғам͡ ғайраткерлері →// кең тартылұуда ↓/// ↑сондықтан͡ да / алдағы ^ұуақытта→// мына / жылдың айағына дейін →// презійденттің / ^йекінш'үшінші жаңағы пакеттері бойынша →// жаңағы сайасый реформалардың да →// тійісті заң жоб̊алары қаб̊ылданат // деп үміттенеміз↓///	↑және͡ де жүзотұзұншы ͡ б̊аб̊ты // декріймійналыйзасыйа ͡ б̊ойұнша // ^уөзгөрүс ͡ қаб̊ылданады →// йәғ^іній ^уосұндай секілді / маңызды ͡ б̊астамалар // барлық / маңызды ͡ б̊астама // жүзөг'асып ͡ қаб̊ылданды↓/// ↑қәзір ^йекінші / үшүншү пакеті ͡ б̊ойұнша →// қәзірдің ^уөзүндө →// заң жоб̊алар // жоғарыд'айтып ^уотұрғандай →// қәзірдің ^уөзүндө // парламентке͡ геліп ͡ түстү →// йәғ^іній жұмұстар жалғасыб̊ ͡ жатыр↓/// ↑бұл жұмұстарға →// сарап̊шылар →// қоғам͡ ғайраткерлері →// кең тартылұуда↓/// ↑сондұқтан͡ да / алдағы ^ұуақытта →// мына / жылдың айағына ͡ дейін →// презійденттің / ^йекінші/үшүншү жаңағы пакеттері ͡ б̊ойұнша →// жаңағы сайасый ^іреформалардың͡ да →// тійісті заң жоб̊алары ͡ ғаб̊ылданады // деб̊ ͡ үмүттөнеміз↓ ///	Және де 130-бапты декриминализация бойынша өзгеріс қабылданды яғни осындай секілді. Маңызды бастамалар, барлық маңызды бастама жүзеге асып қабылданды. Қазір екінші, үшінші пакеті бойынша қазірдің өзінде заң жобалар жоғарыда айтып отырғандай, қазірдің өзінде парламентке келіп түсті, яғни жұмыстар жалғасып жатыр. Бұл жұмыстарға сарапшылар, қоғам қайраткерлері кең тартылуда. Сондықтан да алдағы уақытта, мына жылдың аяғына дейін президенттің екінші, үшінші жаңағы пакеттері бойынша жаңағы саяси реформалардың да, тиісті заң жобалары қабылданады деп үміттенеміз.
Ерлан Қарин	▶	↑жоқ / асығыстық / жоқ →// деп тағ'да айт'алмаймыз↓/// ↑ себ̊ебі / ^йекімың ^уоналтыншы жылы // жарыйаланған мораторыйдың мерзімі →// быйыл айақталады↓/// ↑сондықтан әрійне / жер комійссыйасы // қалай͡ да босада ^йенді / быйыл ^уосындай шешімдерді қаб̊ылдау͡ герек // болат↓/// ↑бірақ бұл жердегі негізгі мақс̊ат →// жер комійссыйасының жаңағы көтеріліп ^уотырған мәселелерді →// жан-жақты / кәсіб̊керлердің мүддесі тұрғысынан →// жерді пайдаланұушылардың мүддесі тұрғысынан →// қарапайым азаматтардың мүддесі тұрғысынан →// ^йел экономыйкасы тұрғысынан →// йағный / қандай да бір сала // зардап шекпеуі керек↓///	↑жоқ / асығыстық / жоқ // → деп тағы ͡ да ͡ айт'алмаймыз ↓/// ↑себ̊еб̊і / ^йекімың ^уоналтыншы жылы // жәр^ійалаңған мораторұйдұң мерзімі →// быйыл айақталады↓/// ↑сондұқтан әрійне / жер ͡ комыйссыйасы // қалай͡ да ͡ б̊олса ͡ да / ^йенді ͡ б̊ыйыл ^уосұндай шешімдерді ͡ ғаб̊ылдау͡ герек ͡ полады↓/// ↑бірақ / бұл жердегі негізгі мақ̊сат →// жер ͡ комыйссыйасының жаңағы ͡ гөтөрүлүб̊ ͡ отұрған мәселелерді → // жан͡ жақты ͡ гәсіпкерлердің мүддөсү ͡ тұрғұсұнан →// жерді пайдаланұушылардың мүддөсү ͡ тұрғұсұнан →// қарапайым азаматтардың мүддөсү ͡ тұрғұсұнан →// ^йел экономійкасы тұрғұсұнан →// йәғ^іній / қандай ͡ да ͡ б̊ір сала // зардап̊шекпеуү͡ герек↓///	Жоқ, асығыстық жоқ деп тағы да айта алмаймыз, себебі 2016 жылы жарияланған мораторийдің мерзімі биыл аяқталады. Сондықтан әрине, жер комиссиясы қалай да болса да енді биыл осындай шешімдерді қабылдау керек болады. Бірақ бұл жердегі негізгі мақсат жер комиссиясының жаңағы көтеріліп отырған мәселелерді жан-жақты кәсіпкерлердің мүддесі тұрғысынан, жерді пайдаланушылардың мүддесі тұрғысынан, қарапайым азаматтардың мүддесі тұрғысынан, ел экономикасы тұрғысынан, яғни қандай да бір сала зардап шекпеуі керек.
Ерлан Қарин	▶	↑біз мысалға / тек бір үлкен дау-дамай тұрғысынан ғана →// бұл мәселеге қарап̊͡ ғоймай →// бұл мәселенің ^уоңтайлы шешімін↑ іздеуіміз керек →// йағный / бұл ауыл шарұуашылығының дамұуына →// қосымша түрткі болатын →// септігін тійгізетін →// үлес қосатындай бір шешімдерді іздеуіміз керек ↓/// ↑міне / бұл жердегі мақс̊ат ^уосында ↓/// ↑сондықтан / жер комійссыйасының құрамы да →// соған сәйкес жасақталған →// бұл жерде йағный / сарап̊шылардың да →// ғалымдардың да →// сол жаңағы мемілекеттік бійлік ^уоргандарының →// жергілікті бійлік ^уоргандарының ^уөкілдерінің де →// кәсіп̊керлердің де // → фермерлердің де →// йағный қоғам / жаңағы / қоғамдық ұйымдардың ^уөкілдерінің →// йағный барлық тарап̊тардың →// мүдделерін ^йескерілүуі тұрғысынан →// қаб̊ылданұуы қажет шешімдер↓///	↑біз мысалға / тек ͡ пір үлкөн даудамай тұрғұсұнаңғана // → бұл мәселеге ͡ ғарап ͡ қоймай → // бұл мәселенің ^уоңтайлы шешімін іздеуүмүз͡ герек →// йәғ^іній / бұл ауұлшарұуашылығының дамұуұна →// қосұмша түрткү ͡ б̊олатын →// септігін тійгізетін → // үлөс ͡ қосатындай ͡ б̊ір шешімдерді / іздеүуүмүз ͡ герек ↓/// ↑міне / бұл жердегі мақ̊сат ^уосұнда↓/// ↑сондұқтан / жер ͡ комұйссұйасының ͡ ғұрамы ͡ да →// соған сәйкес / жасақталған // → бұл жерде йәғ^іній / сарап̊шылардың ͡ да →// ғалымдардың ͡ да →// сол жаңағы мем^ілекеттік бійліг ͡ органдарының →// жергілікті б̊ійліг ͡ органдарының ^уөкүлдөрүнүң ͡ де →// кәсіп̊керлердің ͡ де →/ фермерлердің ͡ де→// йәғ^іній / қоғам / жаңағы / қоғамдығ ͡ ұйұмдардың ^уөкүлдөрүнүң →/ йәғ^іній ͡ б̊арлық тараптардың →/ мүддөлөрүнүң ^йескерілүуү тұрғұсұнан →// қаб̊ылданұуұ ͡ ғажет ͡ ш̆ешімдер↓///	Біз мысалға тек бір үлкен дау-дамай тұрғысынан ғана, бұл мәселеге қарап қоймай, бұл мәселенің оңтайлы шешімін іздеуіміз керек. Яғни бұл ауыл шаруашылығының дамуына қосымша түрткі болатын, септігін тигізетін, үлес қосатындай бір шешімдерді іздеуіміз керек. Міне, бұл жердегі мақсат осында. Сондықтан жер комиссиясының құрамы да соған сәйкес жасақталған. Бұл жерде, яғни сарапшылардың да, ғалымдардың да, сол жаңағы мемлекеттік билік органдарының, жергілікті билік органдарының өкілдерінің де, кәсіпкерлердің де, фермерлердің де, яғни қоғам, жаңағы қоғамдық ұйымдардың өкілдерінің, яғни барлық тараптардың мүдделерінің ескерілуі тұрғысынан қабылдануы қажет шешімдер.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Ассалаумалейкум, құрметті радиотыңдаушылар! Қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» айдарымен берілетін хабарын тыңдауға шақырамыз. Студияда журналист – Оңғар Құралов. Бұдан бұрын өздеріңізге дұрыс сөйлеу мәдениеті жайында біршама әңгімелеп келген болсақ, енді бүгінгі хабарымызда Мемлекеттік тіл мәртебесіне ие ана тіліміздің Алматы қаласындағы қолданыс аясы жайында сөз қозғамақпыз. Осы ретте Алматы қалалық Тіл басқармасының бастығы ЖӘНІБЕК НӘЛІБАЕВты студиямызға шақырып бірнеше сауал қойған едік. – Жәнібек аға, Қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» деген айдарымен берілетін хабарына қош келдіңіз! – Рахмет! – Мынау өзіңіз басқарып отырған қалалық Тіл басқармасы осы немен айналысады, осы атқарып жатқан жұмыстары жөнінде мына тыңдаушыларға түсініктірек болуы үшін қысқаша айтып өтсеңіз.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Алматы қаласындағы Тіл басқармасы осы Алматы қаласы бойынша мемлекеттік тілдің өмірге енуіне байланысты мәселелерді үйлестіру, бақылау жасау жұмыстарымен айналысады. Қалада мемлекеттік мекемелер саны бес жүзге жуық бар. Олардың жартысы оқу орындары. Мектеп, балабақша, жоғары оқу орындары болып табылады. Соған байланысты қалада үкіметіміздің белгілеп берген қаулылары, Президентіміздің қол қойған мемлекеттік бағдарламасы «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған». Сол бағдарламаның негізінде түзілген 2001-2002 жылдарына арналған іс-шаралар жоспары негізінде сол жұмыстар атқарылып жатыр. Ол қалай атқарылып жатыр дегенге келсек, онда мысал үшін мемлекеттік мекемелердегі осы тіл мәселесі, тіл саясаты қалай қолға алынып жатыр, қалай жүргізіліп жатыр мемлекеттік тіл оқытыла ма, мемлекеттік тілді ендіруге байланысты білімдері бар ма, аудармашылар бар ма, жалпы сол мекемеде істеп жүрген қызметкерлердің мемлекеттік тілді білу деңгейі қаншалықты дәрежеде екенін қалалық прокуратурамен бірлесе отырып, біз 2001-2002 жылдарға арналған арнайы тексеру кестесін жасаған болатынбыз. Сол кесте бойынша осы бүгінгі күнге дейін мысал үшән екі жылдың көлемінде сексенге жуық мекемені тексеріп шықтық.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Тексеру қорытындысы жөнінде айта кетейік осы жерде. Тексеру қорытындысына қарасаңыз мына «Тіл туралы» заңның мына 21-бабында, сонан кейін 19-бабында көрсетілгендей олардың бірінші кезектегі өздерінің атаулары, мөр табандары, мөрлері, бланкалары сияқты құжаттарының бәрі мысал үшін "Тіл туралы" заңның талабына сай екі тілде жазылған. Бұны ешқандай жоққа шығаруға болмайды, бұл-бір. Екіншіден, қазақ тілін оқыту мәселесі барлық мекемелерде бар. Олардың оқыту деңгейі, олардың оқыту сапасы әрқайсысы әртүрлі деңгейде. Оның бірнеше объективті, субъективті себептері бар. Біреуінің мұғалімі маман болғанымен, екіншісінің мұғалімі маман емес. Соған байланысты біз тексеру барысында біз мұғалімдердің білім деңгейін анықтаймыз, тексереміз. – Дұрыс, рахмет! Мынау саннан сапаға көшетін уақыт болды-ау деймін. Осы біраз жылдар болды, мемлекеттік тілге көшейік, мемлекеттік тілді үйренейік, мемлекеттік тілде ісқағаздарын жүргізейік деген сияқты бастамалар көп болды. Сол бағытта біршама жұмыстар атқарылды да.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Көптеген мекемелер мемлекеттік тілде ісқағаздарын жүргізіп те жатыр. Бірақ енді осы арада көкейде мынадай сұрақ туындайды: осы мемлекеттік тілде іс жүргізетін мекемелердің ісқағаздары қаншалықты ол осы қазақ тілінің нормаларына сәйкес келеді? Осы байқап отырсақ, қазақша сөйлейтін адам бар да оның қаншалықты қазақша дұрыс сөйлейтінін айыру қиын емес қой. Сол сияқты ісқағаздарының да сапасы қалай болып жатыр? Оны сіздер тексере аласыздар ма? – Дұрыс айтасыз. Жазу мен сөйлеу мәдениеті екеуі – екі түрлі нәрсе. Қаладағы мекемелердің іс-қағаздарын тексеру барысында оны байқап жүрміз. Тіл туралы заңның талаптары бойынша ісқағаздарын мемлекеттік және орыс тілінде жүргізу керек деп талап қояды. Соған сәйкес, мысал үшін, кез-келген мекемеге барсаңыз, бүкіл қағаздарының барлығын – бұйрықтарын, шешімдерінің барлығын екі тілде рәсімдеп, дайындап қойған. Ал тереңірек үңіліп қарасаңыз, бұлардың барлығы орыс тілінен қазақ тіліне аударылып, жаңағы аудармашының көмегімен ісқағаздарын қазақша жүрдік деген талапты орындағандай нәтиже көрсетеді.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Бұл жаңа тек қана жоғары жаққа немесе тексеру органдарына есеп беру ғана үлгісі емес пе екен? – Әрине, бұл солай болып көрінеді алғашқыда. Бірақ осы – қазақ тілінде ісқағаздарын жүргізу барысында алғашқы мынау терминдерді қалыптастыруда, сонан кейін осы қазақша жазу стилін қалыптастыруда алғашқы қадам. Бұның да пайдасы тиеді деп ойлаймын. Сонан кейін жаңа өзіңіз дұрыс айтып кеттіңіз, енді құдай қаласа саннан сапаға көшетін уақыт болды. Енді біз мамандардан, мекемелерден ісқағаздарын алдымен қазақша дайындап, содан кейін керек болған жағдайда орыс тіліне аудару мәселесін қойып отырмыз. Біздің ең түпкі мақсатымыз осы мемлекеттік тілді осы мына кәдімгі билік тілі, басқару тілі дәрежесіне көтеру. Сол мақсаттағы мынау аударма арқылы әзірге жасалып жатқан алғашқы қадамдар. – Осы аударма дегеннен шығады. Басылымдарда біршама бір пікірлер айтылды: «Аудармашыларды түгел жою керек, бәрін ісқағаздарының бәрін қазақ тілінде жазу керек!» деген бастама көтерілді.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Бірақ қанша дегенмен аудармашылардың да бұл жерде рөлін жоққа шығаруға болмайды. Мынау әртүрлі терминдер бар, ұғымдар бар, әр саланың кәсіптік терминдер бар. Солардың бәрін қазақша қалыптастыруда аудармашылардың рөлі ерекше, өте жақсы. Бірақ жаңағы саннан сапаға көшетін уақыт болған сияқты, аудармашылардың да белгілі дәрежеде бір кезеңге қызмет ететінін мойындау керек қой деймін. Ендігі мақсат ісқағаздарын кәдімгі қазақы мамандар, әр саланың өзінің мамандары қазақ тілінде жазатын уақыт болды-ау деймін? – Мемлекеттік тілде ісқағаздарын жүргізу үшін алдымен оның алғышарттары жасалу керек. Оның алғышарттарын мен айтар едім, біріншіден, кадр мәселесі, екіншіден, мына салалық терминологияны қалыптастыру, жетілдіру деп есептеймін. Біздің мына салалық терминдерді алып қарасаңыз баяғы 30 жылдардан бастап, кешегі 85-90 жылдардағы шыққан терминологиялық сөздіктерді ашып қарасаңыз,ондағы бүкіл терминдердің 70 пайызы орыс тілінде, немесе орыс тілі арқылы енген халықаралық терминдер болып кетті.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Сонда біздің салалық терминдеріміздің барлығы орысша немесе шет елден еніп кетсе, біз қалайша қалай жүргіземіз деген ой келеді. Ал соңғы мына Тәуелсіздік алғалы бері, мысалы үшін, осы сала бойынша бірнеше бағытта жұмыстар атқарылып жатыр. Осы терминдердің бірқатарын қайта қарап, солардың барлығын қазақша қалыптастыру мәселесі жүріп жатыр. Егер осы салалық терминдер түгелдей дерлік қазақша сөйлеп кетсе, онда қазақша жазу мына кадрларымыз ешуақытта қиналмас еді. Сонан кейін біздің тағы бір мәселені ескеру керек мынау 70 жыл бойы Совет үкіметі тұсында бүкіл кадрларымыздың барлығы орыс тілінде білім алған. Ал мектепті орысша, қазақша бітіргенімен бүкіл арнайы мамандықтарын орыс тілінде бітірген. Соның есебінен орыс тілінде алған маман иелері қазақ тілінде өздерінің мамандығы бойынша жазуды, сөйлеуді тоқтатқан болатын. Соның әсерінен біздің салалық терминдеріміз осы күнге дейін ақсап келе жатыр.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Енді сізге мынадай сауал қояйын. Өзіңіз, міне, Алматы қалалық Тіл басқармасын басқарып отырсыз. Осы Алматы қаласындағы әкімшілік қай тілде іс жүргізеді. – Ол өзеріңізге белгілі «Тіл туралы» заңның талаптары бойынша ісқағаздары мемлекеттік және орыс тілінде жүргізіледі. Ал бірақ, әсіресе, өзіміздің Тіл басқармасынан шығатын қағаздардың барлығы, сырқа жазылған хат-қағаздардың барлығы тек қана қазақ тілінде жазылады. – Мемлекеттік тілде... – Мемлекеттік тілде, яғни... – Ал.. – Ал әкімшілік екі тілде жазады ғой? Бірінші кезекте қай тілде дайындалады? Орыс тілінде дайындалып, кәдімгі үйренген әдіс бойынша аудармашылар арқылы қазақшаға аударыла ма? – Ол сол жұмысты тапсырылған маманның мемлекеттік тілді білу деңгейіне байланысты. Егер мемлекеттік тілді білмейтін болса, жаза алмайтын болса, оны сіз сырттан есікті жауып, құлыптап қойсаңыз да қазақша жаза алмайды. Сондықтан амлдың жоғынан ол маман орысша жазып, сонан кейін ол аударады.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Ал бірақ негізінен ісқағаздарын қазақша жүргізу мәселесін, алдымен қазақша жазу мәселесін, біз алдымен өзіміздің ағайындардан, өзіміздің қазақ ағайындардан талап етуіміз керек. Соларды үйретуміз керек, соларға түсіндіріп, соларға көбірек көңіл бөлуіміз керек. Соның ең басты тетігі мен айтар едім, осы ассоциация жүргізу мәселесі. Осы мәселені біз қойып жатырмыз, егер осы мәселелер дұрыс шешіліп кетсе, біздің мамаңдарымыз бұрынғыдан гөрі жауапкершілікпен қарап, тілге деген көз қарастары өзгеріп, санасы шамалы болса да оянар еді деп ойлаймын. – Енді сіз айта аласыз ба, осы Алматы қаласындағы түрлі мекемелердің ішінде сіздердің айтқандарыңызға көнбей, өз дегендерін істеп жатқан мекемелер бар ма? – Біздің осы тілге байланысты нормативтік-құқықтық база жетілмеген жерде еш уақытта ол орындалмайды, қанша тапсырма берсеңіз де, айқайаласаңыз да, шуласаңыз да. Ол нормативті-құқықтық база деген не?
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Мысалы үшін, тіл туралы заң қабылданған 89 жылы алғашқы нұсқасы қабылданды ғой, одан кейін 97 жылы қабылданған 11-ші шілдеде. Осы уақыт ішінде мысалы үшін, мемлекеттік тілді, яғни тілді, "Тіл туралы" заңды қорғайтын заңдарымызды нормативті-құқықтық базасы жетілмеген. Біріншіден, тек қана әкімшілік кодексінің ішіндегі бірақ қана бап бар, басқа кодекстерде. Немесе "Тіл туралы" заңды өмірге ендіруге байланысты түсініктемелік құжаттар, анау орысша айтқанда «инструктивные документы» дейді ғой, ондай құжаттарымыз жоқ. Соған байланысты, әркім "Тіл туралы" заңды өздерінің пайдасына шешуге, өздерінің ұғымына, өздерінің жұмысына ыңғайлы етіп түсінгісі келеді. – Демек, бұдан шығатын қорытынды "Тіл туралы заңның" белгілі дәрежеде тетіктерде дұрыс қарастырылмаған ғой? – Дұрыс қарастырылмаған емес, жетілдірілмеген деп айтуға болады. – Ал оны жетілдіру үшін бір қосымшатағы да заң қабылдау қажет пе? Немесе қаулы қажет пе үкіметтің?
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Мен жаңа айтып отырмын, ол нормативтік-құқықтық базасы жетелдірілмеген деп, осы "Тіл туралы заңды" мынау, әсіресе, заңгерлер тереңірек зерттеп, содан кейін мынау өмірге ендіру барысында, қандай әлсіз тұстары бар, осы жақтарына бас назар аудара отырып, осыған өзгерілімдер, толтырулар енгізу жағын. Содан кейін түсініктемелер құжаттар қабылдау жөнінде, мынау түрлі біздің жаңағы кодекстеріміздің барлығына осы мемлекеттік тілдерді қорғайтын баптар енгізу керек. Осы өткен жылы, мысал үшін, Владимир Нүсіпханов деген кісі осы «Известия» газетінің қосымшасында «Давно пора поставить венок казахскому языку» деп жазған, мысалы үшін. Сонда ол қазақ тілін қорлап, менсінбей, қазақ тіліне тіл тигізіп тұр, сондықтан ол қазақ тіліне тіл тигізіп отырған, менсінбейтін адамға, аяқ асты етіп отырған адамға ешбір шара қолданалмай отыр.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Салық туралы заң сияқты заңдарға тоқсан сайын түрлі өзгерістер енгізіп отырады, тоқсан сайын түрлі толықтырулар енгізіп жатады. Ал сондықтан біз мысалы, "Тіл туралы заңға" 97 жылы қабылданды, содан кейін мысалы үшін бірде-бір толықтыру, өзгеріс енгізілген жоқ. Өмірдің заңдылығы өзгеріс енгізу, толықтыру енгізу. Мысалы үшін бұл заңның нұсқасы, мысалы үшін, 97 жылғы жағдаймен, 97 жылғы әлеуметтік-экономикалық демографиялық жағдайға байланысты дұрыс болған шығар, ал қазіргі жағдай өзгерді ғой 6 жылдың ішінде. Сондықтан қазіргі экономикалық, демографиялық ахуалды ескере отырып, бұған да осындай талаптарды күшейтетін өзгертілулер мен толықтырулар енгізуге болады деп ойлаймын. – Міне, құрметті радиотыңдаушылар, осы әңгіме барысынан ана тіліміздің Алматы қаласында қаншалықты өріс алып келе жатқандығын байқауға болады. Әйтсе де туған тіліміздің бүгінгісі мен болашағын айтқанда бітіргенімізден, бітіреріміз әлі де көп екендігін ұмытпағанымыз жөн болар. – Осымен Қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" айдарымен берілген хабарын аяқтаймыз. Онда Алматы қалалық Тіл басқармасының бастығы ЖӘНІБЕК НӘЛІБАЕВпен қаладағы қазақ тілінің ахуалы жайында өткізілген әңгіме-сұхбатымызды тыңдадыңыздар! Хабарды әзірлеген журналист – Оңғар Құралов, ал таспамен жұмыс істеген – Салтанат Әбжанова. Әуе толқынында амандықпен кездескенше күн нұрлы болғай!
Жәнібек Нәлібаев	▶			27. – Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Сәлеметсіздер ме, құрметті радиотыңдаушылар! Қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» айдарымен берілетін хабарын тыңдауға шақырамыз. тудияда журналист – Оңғар Құралов. – Көше жарнамаларының алашұбар тілі айта-айта жауыр болды. Әйтсе де бүгін біз Алматы қаласындағы көше жарнамасының мәдениеті туралы және қазақ тілі қоғамдарының қазіргі кездегі атқарып отырған жұмыстары жайында әңгіме қозғамақпыз. Бұл тұрғыда Алматы қалалық Тіл басқармасының бастығы ЖӘНІБЕК НӘЛІБАЕВПЕН өткізген сұхбатымызға назар аударыңыздар. – Қазіргі кезде көзге шыққан сүйелдей болған мына жарнама деген бар. Осы теле жарнама, немесе радио газеттегі жарнаманы айтпай-ақ қояйық, мына көше жарнамасына келейікші.Осы көшедегі жарнаманы айтқан кезде немесе көрген кезде көз ұялатын жағдай көп-ақ өте. – Дұрыс. – Осыны жөндеудің қандай да бір жолдары бар ма? Шамаларыңыз жете ме осы көшедегі жарнамаларды реттеуге, жоқ әлде сіздер өкілеттіктеріңіздің аясы тар ма?
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Біз мынау қаладағы осы жарнамаға байланысты тексеру жүргізген кезде біз байқадық, осы мынау жарнамадағы жазылған ағылшын тіліндегі, немесе латын графикасымен жазылған атаулардың көбісі мынау мемлекеттік тексеруден өткен кезде 19-бапта мемлекеттік емес мекемелерді міндеттейтін механизмдер қарастырылмаған деп. Соған байланысты мемлекеттік емес мекемелер, жаңағы коммерциялы мекемелер, шағын кәсіпорындар өздерінің атауларын осы ағылшын тілінде, немесе латын графикасымен жазып, мемлекеттік тіркеуден өтіп жатыр. Неге десеңіз оларда жаңағы заң міндеттемейтін сияқты заңгерлердің айтуына қарағанда. Сондықтан олар мемлекеттік тіркеуден өздерінің атауларын жаңағыдай шет тілінде, немесе латын графикасымен бекітіп алғаннан кейін, сол күйінде мысал үшін бүкіл қаладағы, көшедегі түрлі жарнама алғандарында өзерінің атауларын сол мемлекеттік тіркеуден өткен күйінде жарнамалап жүр. Сондықтан қарап отырсаңыз, сол шет тілінде шыққан жарнаманың барлығы сол мекемелердің атауы мемлекеттік тіркеуден өткен.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Сондықтан осы алдымен заңның жаңағыдай әлсіз тұстарын дұрыстамай, ол қайталана береді. Ал бірақ біз соған қарамастан қалада осындай мекемелерді біз осы соңғы алты айдың ішінде, мысал үшін, он үш мекемені осы қалалық прокуратураның қарауына жібердік. – Демек, прокуратура оған қандай да бір шара қолданылаа ма сол мекемелерге? – Қолданып отыр, оны алғызып тастап жатыр. Өзгертіп жатыр. – Әсіресе, осы бізде тілімізде өте бір орашолақтық танытып жүрген жарнамалар, спиртті ішімдіктерге, темекіге байланысты. Өткенде біраз тқрды мынадай жарнама тақтасы тұрды. Мысалы, «Мен Қазақстаным» деген. Ол жерде енді орысшасында келетін шығар «Мой» дегенді ар жағына темекінің суретін салып, «Казахстан» деп қойған ол дұрыс шығар. Ал қазақшаға ол келе қоймайды оны енді бір айтатын мекеме болмағаны ма? Ары қарай жалғауын қосуға немесе басқаша беруге.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Тіпті қойыңызшы орыс тіліндегі сөз жаңағы сөздердің, сөйлемдердің өзі дұрыс емес сияқты. Олар демек ағылшыншадан аударылған, одан келіп қазақшаға аударылған кезде ол тіпті өрескел бір қазақ тілінің заңдылығын бұзып тұр. – Дұрыс. Бұның да өзінің бір себептері бар. Ол мына нарық қатынастарына көшкелі бері мынау бізде жарнама деген көбейіп кетті, қай салада болса да. Осы жарнама тілінің мәдениетін көтеру мақсатында – бұл ғылыми түрде осы күнге шейін зерттелмеген тақырып. Осы соңғы мынау он жылдың ішінде осы жарнама тіліне байланысты бір ғана диссертация қорғалыпты. Ал бір ғана диссертацияның өзі осы бүкіл жарнама мәдениетін, жарнама тілініңмәдениетін шешіп береді дегенге мен өзім сенбеймін. Сондықтан бұл мәселені алдымен ғылыми негіздеп алу керек. Себебі сіз айтып отырған «Мен Қазақстан!» деген сөзді мысал үшін ол жерде мүмкін сурет салынған шығар. Мүмкін басқа бір ой тұрған шығар. Сондықтан ол жерде жасырын тұрған бір жұмбақ бар. Сондықтан оны тереңірек зерттеу керек. Сонан кейін барып оның мазмұны ашылады.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Соны енді көрген адам бірден түсіне қою керек қой, ол жерде әрине сурет тұр, басқа тұр, бірақ жарнама деген сөз халыққа түсінікті нәрсе болуы меніңше, нені насихаттап тұр, қалай насихаттап тұр, мәдениетті насихаттап тұр ма, сауатсыз насихаттап тұр ма? Соның бәрі ара жігі меніңше айқын болуы керек. – Сондықтан да мен айтып отырмын, бұл айқын болу үшін жарнама тілінің мәдениетін толығырақ зерттеу керек әлі. Осы бойынша бірнеше диссертауиялар қорғалуы керек. Солардың пікірімен санасу керек. Себебі мына қазіргі отырған аудармшылардың барлығы мынау жарнама тілінен маман болған, жарнама тілінен қорғаған, жарнама тілін зерттеген адамдар емес. Ол бұрын қазақ тілін жақсы білетін, орыс тілін жақсы білетін мен қазір қазақшадан - орысшаға, орысшадан қазақшаға аударам деп жүрген, өзерін аудармашы деп есептейтін адамдар болуы мүмкін. Сондықтан аудармашылардың да өздерінің бейімделген саласы болмаса, ол саланы игеріп кетуі қиын.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Дұрыс-ақ, дегенмен осы жарнаманы мына көшеге ілер кезде оны қандай да бір мекеменің рұқсат қағазын алу керек емес пе немесе Тіл басқармасы арқылы соны бір тексертіп алуға болмас па, тіпті мынау Тіл білімі институты да бар ғой. Соның үстінен бір тексертіп алатын. Бірақ оны бізде жаңағы айтпақшы тағы да ол заңда қарастырылмаған, әркім өз білгенін жасайды ғой, солай ма? – Бірақ дегенмен бізде Алматы қаласында осы жарнама мәселесін реттеуге байланысты қала әкімінің шешімімен «Алматы-жарнама» атты кәсіпорны құрылған. Осы бүкіл қаладағы жарнаманың ілінуіне, олардың мәдениетіне байланысты мәселелердің бәрімен «Алматы-жарнама» мекемесі айналысады. Онда арнайы аудармашылар бар, сол аудармашылардың өздерінің бекітіп берген тексттері бойынша сол жарнамалар ілінеді. – Демек, Тіл басқармасы осы жарнама мәтіндерін қарауда белгілі дәрежеде жұмыс атқарып жатыр деп айтуға болады ғой?
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Әрине, өткен жылы тексеру қорытындысы бойынша 700-ге жақын жарнамаларды іріктеп, анықтап, олардың мәтіндерінің эстетикалық талғамға келетін-келмейтінін 700-ге жақын жарнаманың бір қатарын алып тастадық, бір қатарын қайта өңделіп орнына қойылды. Тіпті көнбейтіндері қалалық прокуратуаның қарауына берілді. Сондықтан бұл сала бойынша атқарылып жатырған жұмыстар көп. Бірақ кейбір жарнамалар заңсыз қойылуы мүмкін. Заңсыз қойылған жарнамаларды біз аптасына бір рет Алматыдағы «Алматы-жарнама» кәсіпорнымен бірлесіп, сонымен аудандағы осы жарнама саласын реттейтін, бақылайтын инспекторлар бар солардың қатысуымен тексеру жүргізіп отырамыз. – Жарнама деген жаңа айтпақшы өте күрмеуі көп мәселе болып отыр. Сонымен бірге мынау тақтайшалар бар, маңдайшалар бар, дүкендердің жанындағы атаулар бар осындайда да біз мемлекеттік тілдің нормасын бұзып жатқан жағдайлар өте көп кездеседі. Менің өзімде бірнеше осындай қателіктер кездескен кезде, сол мекемеге тура кіріп барып айтқан кездерім де болды.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Ал, мынау Тимирязев көшесінің бойында бір дүкенге жазып қойған екен «Шужиктар» деп жазып қойыпты. Көрдіңіз ба енді? – Ондай да кездеседі, иә. – Осы сияқты тағы «Фотокужат» деп жазып қойған жерлер болды. Соларға тікелей кіріп айтсам, «Сен кімсің?» дейді. Сонда көрдіңіз бе? Меніңше ойлаймын әрбір қазақтың азаматы осындай қателіктерді шын мәнінде өзі көріп тұрған қателіктері болса, барып меніңше айту керек сияқты, бірақ содан кейін сол дүкендердің төбелеріндегі жазылған маңдайшаларда кейін түзелді. – Бізде әркім өзінің отбасынан, өзінің жеке басынан осы тіл мәселесін бастау керек қой. Сондықтан көрермендер, мәселен, өздерінің көзі түскен, осындай көңілі толмайтын жарнамалар болса, біздің қалалық Тіл басқармасына 71-65-90 деген телефонға хабарласып, айтуына болады. Біз арқылы оны реттеуге болады.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Демек сіздерге тікелей хабарласып, осы көшеде мынадай дүкенің төбесінде, немесе мынадай жарнама қате жазылған, осыны қалай жөндеу керек деп айтуға болады ғой? – Айтуға болады, немесе жазып жіберуге болады. – Дұрыс, рахмет, енді бізде «толғауы тоқсан» мәселелерлің біреуі – «Қазақ тілі қоғамының» жұмысы туралы. Тәуелсіздік алған кезімізде осы «Қазақ тілі қоғамы» бір белгілі дәрежеде үлкен бір шабытпен жұмысқа кіріскен сияқты болған еді. Оның республикалық бар, облыстық, қалалық бөлімшелер құрылды, аулдық та бөлімшелер құрылған шығар. Солардың бәрі біраз жұмыс істеген сиқты. Кейіндері осының бәрі саябырсып қалды. Осының себебі неде? – Дұрыс байқап отырсыз. Ол егер мысалы «Қазақ тілі қоғамы» алғаш құрылған кезде көбірек шулап, көбірек жұмыс істегені көрініп жатса, ол сол кездегі жағдаймен тікелей байланысты.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Мәселен ол кезде тек қана ұлттық идеологиямызды, ұлттық тілімізді, әдебиетімізді, мәдениетімізді қорғайтын қоғамдық ұйым ретінде құрылған болатын. Ал бірақ сол кезде мысал үшін ол кезде көпірек жұмыс істеді, қазір азырақ жұмыс істеп жатыр деп айтуға да болмайды. Себебі өзі тіл мәселесі көзге көрінбейтін дүние ғой негізі, тек қана жүрекпен сезінетін, санамен ғана бағаланатын нәрсе. Сондықтан сіздерге мен соңғы мына «Қазақ тілі қоғамының», әсіресе, мына "Халықаралық қазақ тілі" басшылығымен жасалған осы мына екі-үш ай шеңберінде атқарған жұмыстарын айтайын сізге. Біріншіден, осы мынау қазақ тілі «іс-қағаздары неге қазақша жүрмей жатыр, неге әсіресе Солтүстік облыстарда, немесе Шығыс облыстарында жүрмей жатыр» деген мәселеге байланысты бұл кісілер, ойланып толғанып жүріп, осы мына Шығыс Қазақстан облысында осы «Мемлекеттік тілдің бүгіні мен болашағы» атты конференция ұйымдастырды. Оған ол кезде Шығыс Қазақстан облысының әкімі Мекте мырза болатын сол Мекте мырзаның өзі қатысып, баяндама жасап, осы мынау есімде 12 ақпан күні болды.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Екі күн бойы конференция өтіп, бүкіл облыстардан, тіпті мына мемлекет басшылары, мемлекет деңгейіндегі қайраткерлер қатысып, өздерінің ойларын ортаға салды. Сөйтіп ол жерде үлкен бір рухани бір сілкініс пайда болды. Соның негізінде жұмыстар атқарылып жатыр. Бұл – бір мәселе. – Одан кейін жақында ғана осы 2-3 мамыр күні мынау біздің орталық Мәдениет сарайында мемлекеттік тіл туралы айтыс өткізді. – «Қазақ тілі қоғамы» кезінде орны болды, әрине, көптеген жұмыстар атқарып жатқанын өзіңіз де айтып жатырсыз ғой. Дегенмен осы «Қазақ тілі қоғамының» рөлін әлде де көтеретін бір мүмкіндіктер бар ма? – Бұрынғы кездері мысал үшін «Қазақ тілі қоғамының» рөлі көбірек көрінді. Себебі ол кезде мемлекет тарапынан қорғаушысы болатын ұйым болған жоқ. 92 жылы есімде кәзіргі Тараз қаласында өткен қазіргі «Халықаралық қазақ тілі қоғамының» пленумында осы мемлекеттік тілді қорғайтын, мемлекеттік тілдің мәселесін үкіметтің алдына қоятын, соны талап ететін, бізге мемлекеттік ұйым қажет депосы мемлекеттік ұйым ретінде «Тіл комитетін» сұрап алған болатын.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Сол «Қазақ тілі қоғамының» сұрауымен сол пленумның шешімімен осы үкіметтің алдына қойылған болатын. Сол «Тіл комитеті» құрылып, сол "Тіл комитеті" қазақ тілі мәселесімен тікелей айналысқаннан кейін, ол «Қазақ тілі қоғамы» өздерінің негізгі мынау әр мекеменің өзінің жарғысы болады, ережесі болады. Сол жарғысы мен ережесіне сай қызметтерін атқарып жатыр. Ал «Тіл комитеті» содан кейін құрылғаннан кейін, жер-жерде "Тіл басқармалары" бөлімдері құрылып, сол әр облыста өздерінің атқарып жатқан жұмыстары болды. – Жаңа өзіңіз айтпақшы «Қазақ тілі қоғамдарының» жұмыстарын облыстық, қалалық "Тіл басқармалары" ауыстырып жүр ма, осы "Қазақ тілі қоғамының" атқаратын жұмысын атқарып жүр ма? Онда жоқ өсуді, басқалдақпен көтерілуді аңсайтын, армандайтын шенеунік мырзалар ғана отырған жоқ па? – Ол сұрағыңыз орынды, мысалы үшін, кез-келген салада өзінің мамандығы бойынша істеп жүрген адамдар қызмет атқаруы керек.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Әрине, біздің өмірімізде әр кезде әр түрлі шешіліп жатады. Оның да ықпалы тиеді. Сондықтан мен ойлаймын оданда «Қазақ тілі қоғамының» атқаратын қызметін «Тіл басқармасы» толық атқарып жатыр деп айта алмаймын. Себебі «Қазақ тілі қоғамы» қоғамдық ұйым болғандықтан ол кісілер емін-еркін, өздерінің ұсыныстарын еркін айтатын ы-ы бостандықтағы ұйым. «Тіл басқармалары» олар мемлекеттік мекемелер өздерінің аумағында, өздерінің аудандарында, сол жерге қарасты мекемелердің қызметін бақылап, тексеріп дегендей, үйлестіріп отырады. – Мына «Тіл басқармаларындағы» қызметкерлер қаншалықты осы тілге жанашырлық танытып келе жатқанын білмедім, бірақ «Қазақ тілі қоғамындай» жұмыс атқармай жатқан сияқты. Қалай қарайсыз? – Сіздің бұл пікіріңізбен мен қосыла алмаймын. Себебі бұл баяғы кезден қазіргі кез өзгеше. Баяғы көшеге шығып, көрінген тастың үстіне шығып айқайлап, немесе жаңағы байбалам салатын уақыттан өттік.
Жәнібек Нәлібаев	▶			– Қазіргі кезде заң талаптарын заңды түрде талап етіп, заңымыздың жүрмей жатқан жерін зерттей отырып, мына жер жүрмей отыр, мынадай жаңағы құқықтық базасы жетілмеген деген сияқты нақты мысалдар арқылы, нақты ұсыныстар арқылы ғана қолымыз жетеді. Бұрынғыдай бос айқай бізге қазір ешқандай табыс әкеле қоймайды деп ойлаймын. – Рахмет! – Қанша айттық дегенімізбен атқарылған іс ел мүддесі үшін болса игі. Тіліміз өркен жайса, сол тілді пайдаланатын көзі ашық, көкірегі ояу азаматтар дұрыс сөйлеуге ұмтылмас па екен деген де үміт бар. Осымен Қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" айдарымен берілген хабарын аяқтаймыз. Мұнда Алматы қалалық «Тіл басқармасының» бастығы ЖӘНІБЕК НӘЛІБАЕВПЕН қаладағы жарнама жайы және "Қазақ тілі" қоғамдарының рөлі туралы өткізген сұхбатымызды тыңдадыңыздар. Хабарды әзірлеген журналист – Оңғар Құралов. Ал таспамаен жұмыс істеген – Салтанат Әбжанова. Әуе толқынында келесі кездескенше күн жақсы болсын!
Жүніс Сахыұлы	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Иә, біз қалай сөйлейміз? Немесе қазақ тілінде қаншалықты сауатты жазып жүрміз? Сөздерді орнымен пайдаланып келеміз бе? Тіл мәдениетіне арналған кезекті хабарымызға құлақ түріңіздер. Микрофон алдында журналист – Оңғар Құралов. – Фантастикалық шығармалар еске түскенде ондағы оқиғалар мен кейіпкерлер қазақ даласынан, қазақы ұғымдар мен атаулардан алшақ болып жататындығын несіне жасырайық. Орайы келгенде сериялы ғылыми фантастикалық романдар жазып жүрген белгілі фантаст-жазушы ЖҮНІС САХИЕВТЫ әңгімеге тартып, өз шығармашылығындағы қазақы үрдіс жайында бірер сауал қойған едік. Енді соны тыңдап көріңіздер!
Жүніс Сахыұлы	▶			– Жүніс аға, біз хабарларымызда мынау баспасөздің тілі, көркем әдебиеттің тілі, жалпы ауызекі тіл жөнінде көбірек әңгімелеп жүрміз. Мына біздің студиямызға келіп қалған екенсіз өзіңіз фантаст ретінде қазақ фантастикалық шығармаларының тілі жөнінде не айтатын едіңіз? – Әрине, бұл енді қазақ ғылыми фантастикасы сонау қазақ ертегілерінен бастау алады деп жатырмыз. Ол рас та. Сол қазақ ертегілеріндегі айтылатын тамаша кейіпкерлер, солардың есімдері – бәрі де қазақ қой. Бірақ олардың ойларының қандай екені белгілі? Ал енді бүгінде, біз мынау ғылыми-техникалық прогрессте отырғаннан кейін сондай ғылыми-техникалық прогресспен дамып келе жатқаннан кейін техникалық сөздердің, терминдердің неше түрлі олардың араласып кетіп жатқаны белгілі. Бүгінде ол үшін үлкен күрес жүріп жатыр. Ал енді қазақ ғылыми фантастикасындағы терминдердің қазақылануы жөнінде бұрын да бұл мәселені қозғаған болатынмын мерзімді баспасөзде.
Жүніс Сахыұлы	▶			– Оның себебі сол 1960 жылдардағы көптеген шығармаларда шетелдің есімдерін қолдану, шетелдік терминдерді қолдану сондай көп орын алып кеткен болатын. Ол, әрине, жаңағы ғылыми-фантастикалық шығарма болғаннан кейін, сондай терминдерді қолданған кезде (робот, биоробот) солардың бәрі былай қарағанда адамға өзінше бір бөлек, өзі бір фантастикаға тән, жарасымды болып көрінуі мүмкін. Бірақ оның бәрін де қазақшалауға болады. Өзім қозғаған мәселеде мен айтқан болатынмын. Мысалға, неге ол біз басқа планетадан басқа ғаламшардан неге біз шетел есімді адамды әкелеміз, немесе шетел есімді адамды ұшырамыз? Немесе осы қоғамымызда араласып жүрген кейіпкерімізді неге шетел есімімен атаймыз? Ал неге ол қазақ кейіпкері болмайды? Бұл жөнінде өзімнің пікірлерім көп болды. Тіпті мен сол өзімнің жаңағы қазақ ғарышкерінің болуын қаладым шығармаларымда. Сол ең алғашқы шыққан кітабымда кеме басшысын қазақ етіп алған болатынмын.
Жүніс Сахыұлы	▶			– Сол 1989 жылы Ригада өткен бүкілодақтық жазушы-фантастардың семинарында менің сол шығармамның орыс тіліндегі аудармасын оқып шыққан кісілер маған сондай қарсылық білдіріп: «Неге сіздің шығармаңыздағы жаңағы бас кейіпкер – кеменің басшысы неге ол қазақ болады деген әңгіме туған. Мен сол кезде айттым: "Айналайын, мен – қазақ жазушысымын. Мен қазақтың жерінде өсіп-өндім. Мен өзімнің қазағымды әуелі жақсы білуім керек. Мен қазақтың психологиясынан, дәстүрінен мен одан артық ештеңені білмеймін. Сондықтан менің кейіпкерім міндетті түрде қазақ болады, оның басшысы қазақ болады, есімі де қазақша болады",– деп жауап берген болатынмын. "Ал тіпті мынау біздің ғарыштық дәуіріміздің өзі қайдан бастау алып отыр? Біздің елден, біздің топырақтан, Байқоңырдан!",– деп түсіндірген болатынмын. Сол өзімнің ниетім, арманыма жеттім. Мінеки, Тоқтар Әубәкіров бірінші ғарышкер болды. Талғат Мұсабаев, мінеки, кеме басшысы болып ұшты. Ал енді бұрыннан о баста бастағаннан өзім шығармамды бастағаннан қазақ есімдеріне -ев, -ов деген жаңағы жалғау дейміз бе, жұрнақ дейміз бе ешқашан да қосқан емеспін. Оны қашан да жаңағы -ұлы, -қызы солай жазып келе жатырмын.
Жүніс Сахыұлы	▶			– Енді осы жерде сұрақ туындайды. Осы қазіргі кезде бізде шешілмей келе жатқан мәселелердің бірі - ата-текті жазу үрдісі. Осыған сіз қалай қарайсыз? Осы «-ұлы», «-қызы» дегеніміз дұрыс па? Немесе мүлде ә-ов" , " -евті" алып тастай салғанымыз дұрыс па? Немесе «тегі» дегеніміз дұрыс па? «Немересі» деп те жазғандар да бар. Осы жөнінде өзіңіздің жеке пікіріңіз қалай? – Әрине әркімнің пікірі әртүрлі және бұл туралы пікір өте көп. Бір өкініштісі, қазіргі кездегі біздің төлқұжаттарымыздағы адамдардың есімдері әртүрлі жазылып жүр. Оның тек төлқұжатта емес, баспасөз бетінде де өкінішті, тіпті кітаптарға дейін шығып кетіп жатыр, ал енді ол «-ұлы, -қызы» деген түсінікті. Пәленше ұлы, пәленше қызы деген, оны кім болса да біледі. Ал енді «-ов» пен «-ев» ол өзі Одақ кезінде әбден қалыптасқан жаңағыдай фамилия болғаннан кейін, енді ол әлі де қолданылып жүр.
Жүніс Сахыұлы	▶			– Ал енді тегі сонан кейін "-ов" пен "-евті" алып тастау кезінде кей жағдайда адамның қайсысы әкесінің, қайсысы өзінің аты екенін ажырата алмай қалатын жағдайымыз болып жатыр. Сонысы өте қиындау. Ал енді өзімнің пікірімше, мысалға адамның өзінің атасы бар, әкесі бар. Сондықтан өзінің әуелі өзінің әкесінің аты, сонан кейін барып өзінің аты, сонан кейін атасының аты жазылса деген ойым бар. Соның немересі деп қоса ма, енді бұл – өзімнің жеке пікірім. Әрине бұған өте қиын бәлендей баға беру, былай болсын деп айту. – Мәселен, мәселен қалай болу керек? – Мысалы, мен өз атымды айтсам, өзімнен мысал келтірсем «Сахыұлы Жүніс Жүсіп немересі» болуым керек. Өйткені менің әкемнің әкесінің аты – Жүсіп, өзімнің әкемнің аты Сахы болса, өзім атым – Жүніс. Сонда «Сахыұлы Жүніс Жүсіп немересі» деп жазса табиғи сияқты да өзі солай. Атамнан – әкем, әкемнен мен тарап отырмын. Осылай жазылса, түсініктірек болар ма еді деген өзімнің ойым.
Жүніс Сахыұлы	▶			– Дұрыс. Енді мынау сіз фантаст-жазушы ретінде мынау жалпы аспан әлеміндегі жұлдыздардың атаулары бар, планеталардың атаулары бар сол біздің қазақ тіліне қаншалықты жақын болып жатыр, қаншалықты қазақы күйде жетіп жатыр атаулар? – Қазақтың аттары жұлдыздар туралы ол бұрыннан қалыптасқан аттар бар. Оны әрине мынау астрономия деген ғылым шыққаннан кейін, мектепте оқылғаннан кейін, бұның бәрі бұрынша гректің атауы бойынша кеткен. Сондықтан адам соған қалыптасып қалды да, кейде қазақша жағын түсіндіре алмай жатасың. Ал негізінде біздің қазақтың аттары қойған жұлдыздарға, плпнеталарға қойған аттары бұрыннан бар. Мысалға, Шолпан. Шолпан деген кейіннен Венера деп жүр. Ал негізінде Шолпан деген қандай әдемі? Таңшолпан дейміз, біздің қаншама қыздарымыздың есімдері бар, сонымен қойылған. Ол өте әдемі. Ал енді ғылымда Меркурий дейді ол жаңағы Күннен кейінгі бірінші планета. Ол Шолпанның қасындағы оны қазақта «Олпан» деп атаған. Немесе «Кіші Шолпан» деп атаған. Сонда білген ол сол жаңағы кіп-кішкентай планеталар жаңағы кіші Шолпанды да көре білген, Шолпанның өзін де көре білген.
Жүніс Сахыұлы	▶			– Ал енді мынау Марс планетесының өзі бір әр он бес-он жеті жылда жермен жақындасатын сәттері болады. Әр 15-17 жылда. Сол биылға келіп отыр. 1988 жылы болған, мен өзім оған бақылау жүргізгенмін оған. Енді биыл осы тамыз айының жиырма сегізінде тағы ең жақындау сәті болады Марстың. Сол Марсты біздің өзіміздің қазақ ата-бабаларымыз жақсы білген, оны «Қызыл жұлдыз» деп атаған. Ал енді қазір ғылымда оны ғылымда да соны "қызыл" деген сөзін алған жоқ. Оны "қызыл планета" деп жүр. Бәрібір өйткені орыстардың бір ғалымы аты есіме түспей тұр ол соның өзінің жазғаны бар. Бұл Марс планетасындағы соның табиғаты біздің Қызылкөмеш шөлінен аумайды Қазақстандағы деп жазған. Ал ондағы жыралар, ана жаңағы сайлар жатқан ол біздің мынау Шарын шатқалына ұқсап кетеді екен. Марстың көп ұқсастық жерлері бар екен бізге. Сол осы Марсқа байланысты өзімнің жақында ғана мынау «Марстан шыққан жаңғырық» деген ғылыми-фантастикалық романым шықты. Серияның екінші кітабы. Ал енді ол кітапты сол өзім жазып отырған шығармамдаоның бәрінде де сол -ұлы, -қызы, осы қазақтың жас жанұялары бар отырған. Марысты игеріп, тіршілікке айналдырып, оны кәдімгі гүлдендіріп отырған өзіміздің қазақ кейіпкерлері. Бұл – Марс.
Жүніс Сахыұлы	▶			– Ал енді Сатурн деген бар. Сатурн – сақиналы планета дейді. Ол да бір әдемі планета. Оны да ата-бабаларымыз білген. Оны «Қоңырқай жұлдыз» деп атаған. Сонан кейін Юпитер дегеніміз бар. Ол да жаңағы ғылыми термині ғой астрономияның. Ал біздің ата-бабаларымыз оны «Асқақ жұлдыз» деген кезінде. Шолпанмен шатастырып, кейіннен оның жаңағы «Есекқырған» деген де ат қойған. Өйткені жаңағы Шолпанмен шатастырып алған жарықтығы жағынан, екеуі де лапылдап тұрған кәдімгідей жарық жұлдыз. Осындай-осындай аттар бар. Бізде бәрін білген. Ал енді жұлдыздарды айтайық, жұлдыздардың да қазақша аттары бар. Жетіқарақшы, Темірқазық, жаңағы Темірқазықтың төңірегіндегі Ақбозат, Көкбозат, Сұлусары деген жұлдыздың аты бар әдемі. Ол ғылымдағы аты «Орион» деп жүргеніміз оның қазақшасы «Үш арқар Таразы». Ол "Үш арқар Таразы" қатар үш жұлдыз тұр. Оның жанында бір кішкене тұманды түтін құсап тұр. Соны кәдімгі аңшының үш арқарды атам деп, атып жібергенде аңға тимей, арқарларға тимей, жанынан өтіп кеткен оқтың анау түтіні, мылтықтан шыққан түтіні дейді ананы. Ал оның сол Үш жұлдыздың ар жағынан қызарып тұрған тағы бір жұлдыз бар. Оны енді ғылымда «Бетельгейзе» дейді. Ал біздің қазақ аңызында ол жаңағы «Арқарға тимей кеткен оқ» дейді. Көрдіңіз бе, бәрі қазақтың аңызымен байланысып жатыр.
Жүніс Сахыұлы	▶			– «Сүмбілені» жақсы білесіз. "Сүмбіле туса су суыр, Таразы туса таң суыр" деп жатқан Таразы дегенде, сол "Үш арқар Таразыны" айтып отыр. Содан кейін «Босаға» деген шоқжұлдыз бар. Тура босаға сияқты, ол екі жұлдыздың төрт жарық жұлдызын біріктіріп Босаға деп ат қойып отыр. «Үркер» жақсы білетін. Үркермен қандай аңыздар байланыстырады? Үркерді кәдімгі қазақтың әдемі, сұлу қыздары деп елестеткен. Оны жаңағы Жетіқарақшының жігіттері ұрлап алып келіп, өзіне қосып алған да, соның бір жұлдызының үстінде бір жұлдыз бар, соны Үркерден ұрлап алып келген қыз деп аңыз айтады. Сол сияқты қазақтың білген жұлдыздары, қазақша аттары өте көп. Мынау енді астрономия Одақ кезінде ол сөздерді астрономияға енгізбеді. Мен өзім «Астрономия» деген оқулықты аудардым. «Астрофизика» деген оқулықты аудардым. Сол аударған кезде осы планеталардың жаңағы қазақша аттарын кіргізу үшін күрестім. Кей жерлеріне әлім келді, кей жерлеріне әлім келмеді шындығын айту керек.
Жүніс Сахыұлы	▶			– Өйткені мынау өзі қалыптасқан термин, біз оны өзгертпейміз деп мен қазақшалағанды, қазақшалап берген жерімді сызып тастап отырды. Кей жерлерінде жақша ішінде берді. Әйтеуір енді былай шамалы енді. Сондықтан бұластрономияда да, жұлдыз әлемінде де қазақтың есімдері өте көп. Тіпті мен білмей жатқан да әлі болуы мүмкін. Соның бәрін кәзіргі жағдайда біз осы тілмен,сөзді түзеумен күресіп жатқан кезде, соның бәрін қазақшалауымыз керек. – Жақсы, Жүніс аға. Бүгін бізге келіп, қазақ фантастикалық шығармаларды қазақы үнмен, қазақы әуенмен жеткізу мәселесінде айтып берген әңгімеңізге көптен көп рахмет! –Мінеки, радиотыңдаушылар, әркім өзінің айналасына, өзінің жұмыс істеген ортасына қазақша енгізуге, қазақша терминдер мен ұғымдарын қалыптастыруға күш салса, сонда ғана тіліміз дамып, өркен жаймақ, сонда ғана ана тіліміздің ауқымы кеңейіп, қолданыс аясы арта түспек. Ендеше әр қазақ өз ана тілінің байрағы биіктерден желбіреуіне атсалысқаны абзал болмақ!
Жүніс Сахыұлы	▶			– Осымен қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» айдарымен берілген хабарын аяқтаймыз. Хабарға белгілі фантаст-жазушы Жүніс Сахиев қатысты. Сұхбатты жүргізген журналист – Оңғар Құралов, ал таспамен жұмыс істеген – Салтанат Әбжанова. Әуе толқынында келесі кездескенше, сау-сәлемет болыңыздар!
Зейнеп Ахметова	▶	қонақ: ↑қазақтың салтын / →қайта жасаудың →// керегі жоқ ↓/ // ↑ ^уол байағыдан →келе жатыр ↓ /// ↑текқана / кешегі бабаларымыз жасап кеткен →// жақ̊сы дәстүрді → // бүгінгі жаңамен ұштастырұу ͡ герек ↓ /// ↑ бүгінгі жаңамен// → үйлестірүу ͡ герек ^уосы күнге ↓ /// ↑менің мына / күретамыр дейтін кітәбымда↑ // сол бар ↓ /// ↑мынау / қайдан шықты // →неден шықты→ // ^уоны апарып діңге / тағы бірдеңеге тіреудің керегі жоқ ↓ ///	↑қазақтың салтын → // қайта жасаудұң → // керегі ͡ жоқ ↓ /// ↑ ^уол ͡ б̊айағыдаң ͡ гележатыр ↓ /// ↑ текқана / кешегі ͡ б̊аб̊аларымыжжасап ͡ кеткен → // жақ̊сы дәстүрдү → // бүгүңгү / жаңамен ұштастырұу ͡ герек ↓ /// ↑ бүгүңгү жаңамен → // үйлөстүрүу ͡ герек ^уосұ ͡ гүңгө ↓ /// ↑ менің мына / күрөтамыр дейтің ͡ гітаб̊ымда → // сол ͡ б̊ар ↓ /// ↑ мынау / қайдан ͡ шықты → // неден ͡ шықты → // ^уон'апарып діңге / тағы ͡ б̊ірдеңеге / тіреудүң ͡ герегі ͡ жоқ↓///	Қонақ: Қазақтың салтын қайта жасаудың керегі жоқ. Ол баяғыдан келе жатыр. Тек қана кешегі бабаларымыз жасап кеткен жақсы дәстүрді бүгінгі жаңамен ұштастыру керек. Бүгінгі жаңамен үйлестіру керек осы күнге. Менің мына «Күретамыр» дейтін кітабымда сол бар. Мынау қайдан шықты, неден шықты оны апарып дінге, тағы бірдеңеге тіреудің керегі жоқ.
Зейнеп Ахметова	▶	жүргізуші: ↑кезгелген бір салттың → // дәстүрдің / ^уөзінің бір идейасы бар ғой ↓ /// ↑тектен тек ^йемес ғой↓/// ↑қайдан аласыз ^уосыны сіз ↓ /// қонақ: ↑ әрійне / біздің қазақтың салт дәстүрінің →// бәрлығының негізі бар ↓ /// ↑содан кейін /адам таңғаларлық нәрсе → // бәрлығы тектілікке / әдептілікке барып тірелет ↓ /// ↑ іймандылыққа барып тіреледі / бұның барлығы ↓/// ↑ мен / бір нәрсені айтайын ↓ // кез→гелген адамның / толыққанды жаңағы кемелденген адам болұуы үшін →// адамға мына қоғамда / белгілі бір тосқауұл→// крійтерійалар керек болат↓///	жүргізуші: ↑кезгелгем бір салттың → // дәстүрдүң / ^уөзүнүң бір ійдейасы ͡ б̊ар ͡ ғой↓/// ↑тектен тек ^йемес ͡ ғой↓/// ↑қайдан аласыз ^уосұнұ сіз↓/// қонақ: ↑әрійне / біздің ͡ ғазақтың салт дәстүрүнүң → // барлығының негізі ͡ б̊ар ↓ /// ↑содаң ͡ гейін / адам таңғаларлық нәрсе→ // барлығы тектілікке / әдептілікке ͡ б̊арып тірелет ↓ /// ↑ іймандылыққа ͡ б̊арып тіреледі / бұнұң барлығы ↓ /// ↑ мен / бір нәрсен'айтайын ↓// кезгелген адамның / толұққанды жаңағы / кемелдеңген адам болұу үшүн →// адамға / мына ͡ ғоғамда / белгілі ͡ б̊ір тосқауұл→// крійтерійалар ͡ герек ͡ болады↓///	Жүргізуші: Кез келген бір салттың, дәстүрдің өзінің бір идеясы бар ғой. Тектен тек емес ғой. Қайдан аласыз осыны сіз? Қонақ: Әрине, біздің қазақтың салт-дәстүрінің барлығының негізі бар. Содан кейін адам таңғаларлық нәрсе бәрлығы тектілікке, әдептілікке барып тіреледі. Имандылыққа барып тіреледі бұның барлығы. Мен бір нәрсені айтайын, кез-келген адамның толыққанды, жанағы кемелденген адам болуы үшін адамға мына қоғамда белгілі бір тосқауыл, критериялар керек болады.
Зейнеп Ахметова	▶	↑^уол н'атайық // дін / заң содан гөйін // сол адамның ұлттұқ ^уөзінің менталійтеті →// ұлттұқ құндылықтары ұлттұң↓/// ↑^йенді / ^уосыны қарап көрейік↓/// ↑мысалы / батыста заң басым ↓ /// ↑ батыс заңға бағынады ↓ /// ↑ батыста заң басым ↓ /// ↑ ^уоларда дін деген →// ^уоншалық бійтіп әспеттеліп жатпайт ↓ /// ↑ мысалы / заңда жазылмағанның бәрін істейді ^уолар ↓ /// ↑ ^уоларда солай қалыптасқан // білдің ба ↑ ///	↑^уол ͡ н'атайық // дін / заң / содаңгейін // сол адамның ұлттұқ / ^уөзүнүң менталійтеті → // ұлттұқ құндұлұқтар / ұлттұң ↓ /// ↑ ^йенді / ^уосұнұ ͡ ғарап көрөйүк ↓ /// ↑ мысалы / батыста заң басым ↓ /// ↑ батыс заңға ͡ б̊ағынады ↓ /// ↑ батыста / заң басым ↓ /// ↑ ^уоларда / дін деген →//^уоншалық / бійтіб̊ ͡ әспеттеліб̊ ͡ жатпайды ↓ /// ↑ мысалы / заңда жазылмағанның бәрін / істейд'олар ↓ /// ↑ ^уоларда / солай ͡ ғалыптасқан // білдің ͡ бе↑ ///	Ол не атайық: дін, заң содан кейін сол адамның ұлттық өзінің менталитеті, ұлттық құндылықтары ұлттың. Енді осыны қарап көрейік. Мысалы, батыста заң басым. Батыс заңға бағынады. Батыста заң басым. Оларда дін деген оншалық бүйтіп әспеттеліп жатпайды. Мысалы, заңда жазылмағанның бәрін істейді олар. Оларда солай қалыптасқан, білдің ба?
Зейнеп Ахметова	▶	жүргізуші: ↑сүйте тұрып католійктер →// папаның алдында / патш̆аларының ^уөзі басын ійіп тұрат ↓ /// ↑ ійә қонақ: ↓ /// ^йенді / қәзір мен сөзімді айақтаб ͡ алайын ↓ /// ↑ жаңағы / ^уолар заңда жазылмағанның бәрін істейді ↓ /// ↑ көшеде жалаңаш жүргің келе ͡ ма→/ жүре бер ↓ /// ↑ көшеде сүйісіп тұрасың ͡ ба ↑ / тұра бер / деген сыйақты мысалы → /// ↑^уол заңда жазылмағанның бәрлығын / → істей берүуге қақылы ↓ /// ↑ сондықтан / бірақ заңға бағынад↓/// ^уоған айтат /мынаны ұрлұқ қылма //түрмеге түсесің ↓ /// ↑адам ^уөлтірсең / атыласың дейді↓/// ↑мынаны істесең ↑ / сотталасың дейт ↓/// ↑көрдің ͡ ба // уолар заңды жақ̊сы білет↓/// ↑^йенді / шығыс негізінен →// шығыс діңге бағынат↓///	жүргізуші: ↑сүйтө ͡ тұрұп / католійктер →// папаның алдында / патш̆̆аларының ͡ өзү / б̊асын ͡ ійіп ͡ тұрады↓/// қонақ: ↑ійә↓/// ^йенді / қәзір мен / сөзүмдү / айақтаб̊ ͡ алайын ↓ /// ↑ жаңағы / ^уолар заңда жазылмағанның ͡ бәрін ͡ істейді↓/// көшөдө / жалаңаш ͡ шүргүң ͡ геле ͡ ме → / жүрө ͡ б̊ер↓/// ↑көшөдө / сүйүсүп тұрасың ͡ ба ↑/ тұра ͡ б̊ер / деген сыйақты мысалы → /// ↑ ^уол заңда / жазылмағанның барлығын → / істей ͡ берүугө ͡ ғақылы ↓ /// ↑ сондұқтан / бірақ заңға ͡ б̊ағынады ↓ /// ↑^уоған айтады / мынаны / ұрлұқ ͡ қылма // түрмөгө ͡ түсөсүң ↓ /// ↑ адам ͡ өлтүрсөң / атыласың дейді ↓ /// ↑ мынан' істесең ↑/ сотталасың дейді↓/// ↑көрдүң ͡ бе // ^уолар заңды жақ̊сы ͡б̊іледі↓/// ↑^йенді / шығыс негізінен →//шығыс / діңге ͡ б̊ағынады↓///	Жүргізуші: Сөйте тұрып католиктер папаның алдында патшаларының өзі басын иіп тұрады. Қонақ: Иә. Енді, қәзір мен сөзімді аяқтап алайын. Жаңағы олар заңда жазылмағанның бәрін істейді. Көшеде жалаңаш жүргің келе ма, жүре бер. Көшеде сүйісіп тұрасың ба, тұра бер деген сияқты, мысалы. Ол заңда жазылмағанның барлығын істей беруге қақылы. Сондықтан, бірақ заңға бағыну. Оған айтады мынаны, ұрлық қылма түрмеге түсесің, адам өлтірсең атыласың дейді. Мынаны істесең сотталасың дейді. Көрдің ба, олар заңды жақсы біледі. Енді, шығыс, негізінен шығыс дінге бағынады.
Зейнеп Ахметова	▶	↑дін мұсылман ^йелдерінде → // заңның үстүнде тұрады ↓ /// ↑ менің айтып ^уотырғаным →// сол мұсылман ^йелдерінде↓/// ^уолар айтады→ // мынаны жеме → // бұл харам дейді ↓ /// ↑ сен жемейсің ↓ /// ↑ мынаны істеме→ // бұл күнә болат дейді ↓ /// ↑ мынаны істесең → //дозаққа түсесің дейді ↓/// ↑ мынаны істесең //→ алланың қаһарына ұшырайсың дейт ↓ /// ↑ былай қарап тұрсаң // заң ͡ да / дін ͡ де ^йекеуі ͡ де жаңағы →/ қорқытып ійә адамды / кәдімгідей сескендіріп //→ сүйтіп бағындырат↓/// ^уол дұрыс ↓ ///	↑дін ͡ мұсұлман ͡ елдерінде →// заңның үстүндө тұрады↓/// ↑менің / айтып ͡ отұрғаным →// сол мұсұлман ͡ елдерінде↓/// ^уолар айтады //мынаны жеме → // бұл харам ͡ дейді ↓ /// ↑сен жемейсің↓/// ↑мынаны / істеме → // бұл ͡ гүнә ͡ б̊олады / дейді↓/// ↑мынан'істесең //→дозаққа түсөсүң ͡ дейді ↓ /// ↑мынан'істесең //→алланың ͡ ғахарына / ұшұрайсың дейді↓/// ↑былай ͡ ғарап ͡ тұрсаң // заң ͡ да / дін ͡ де ^йекеуү ͡ де жаңағы →/ қорқұтұб̊ ͡ йа адамды / кәдімгідей сескендіріп → //сүйтүп ͡ пағындырады↓/// ^уол дұрұс↓///	Дін мұсылман елдерінде заңның үстінде тұрады. Менің айтып отырғаным сол мұсылман елдерінде. Олар айтады "мынаны жеме, бұл харам", - дейді. Сен жемейсің. Мынаны істеме, бұл күнә болады, - дейді. Мынаны істесең дозаққа түсесің, - дейді. Мынаны істесең Алланың қаһарына ұшырайсың, - дейді. Былай қарап тұрсаң, заң да, дін де екеуі де жаңағы қорқытып я адамды кәдімгідей сескендіріп, сүйтіп бағындырады. Ол дұрыс.
Зейнеп Ахметова	▶	↑жарайды ↓ /// ↑ діңге ͡ де / заңға ͡ да бағыну керек ↓ /// ↑ бірақ / ^йекеуінде ͡ де → // ұйат болат дейтін сөз жоқ ↓ /// ↑ ^йекеуінде ͡ де жоқ → // ұйат болат дейтін сөз жоқ ↓ /// ↑ ал / ^йенді біздің бұрұңғы қазақ қоғамы → // бір ауұз сөзбен → // ұйат болады дейтұғұн сөзбен тәрбиелеңген ↓ /// ↑ ұрлық қылма → // ^йел жұрттан ұйат болады↓/// ↑бұл заңда бар ͡ ма //былай қарап тұрсаң ійә / вот↓/// ↑мысалы үшін /→ былай ^уөзің сен қағазға жазып көрші↓/// ↑бір сызықты қой ͡ да ↑/ мынау ұйат ͡ де↓/// ^уоның қасына / адамгершілік //→ әртүрлі қасиеттің бәрін нөл қып жаз↓/// ↑^йенді / ана бір сыйақты алып тастасаң ↑ // ананың бәрі түк болмай қалады↓///	↑жарайды↓/// ↑діңге ͡ де /заңға ͡ да ͡ б̊ағынұу ͡ герек ↓/// ↑бірақ / ^йекеуүндө ͡ де //→ұйат ͡ полат ͡ дейтін / сөжжоқ↓/// ↑^йекеуүндө ͡ де жоқ //→ұйат ͡ полат ͡ дейтін / сөжжоқ↓/// ↑ал ^йенді / б̊іздің бұрұңғұ / қазақ ͡ қоғамы→ // бірауұс ͡ сөзб̊өн //→ұйат ͡ полады ͡ дейтұғұн / сөзб̊өн тәрб̊ійелеңген↓/// ↑ұрлұқ қылма //→ ^йел-жұрттан / ұйат ͡ полады↓/// ↑бұл заңда ͡ б̊ар ͡ ма // былай ͡ ғарап ͡ тұрсаң ійә / вот↓/// ↑мысал'үшүн /→ былай ^уөзүң /сең ͡ ғағазға ͡ жазып ͡ көршү ↓ /// ↑ бір сызықты қой ͡ да ↑/ мынау / ұйат ͡ де ↓ /// ↑ ^уонұң ͡ ғасына / адамгершілік // → әртүрлү қәсійеттің бәрін / нөл ͡ ғыб̊ ͡ жаз↓/// ↑^йенді / ана ͡ б̊ір сыйақты / алып тастасаң ↑ // ананың ͡ бәрі / түк болмай ͡ ғалады↓///	Жарайды. Дінге де, заңға да бағыну керек. Бірақ, екеуінде де ұят болады дейтін сөз жоқ. Екеуінде де жоқ, ұят болады дейтін сөз жоқ. Ал, енді біздің бұрыңғы қазақ қоғамы бір ауыз сөзбен, ұят болады дейтұғын сөзбен тәрбиеленген. Ұрлық қылма ел-жұрттан ұят болады. Бұл заңда бар ма, былай қарап тұрсаң я, вот. Мысалы үшін, былай өзің, сен қағазға жазып көрші. Бір сызықты қой да, мынау ұят де. Оның қасына адамгершілік, әртүрлі қасиеттің бәрін нөл қып жаз. Енді анау бір сияқты алып тастасаң, ананың бәрі түк болмай қалады.
Зейнеп Ахметова	▶	↑міне / сонда бүкіл мына адамның / адам болыб қалыптасуы → // адамдық қасиеттердің / бәрлығы // барып ұйатқа тіреледі ↓ /// ↑ ұйат деген ұлы ұғым ↓ // ұлы ұғым ↓ /// ↑ ал ^йенді / қарап тұрсаң →// қәзір біздің ұйатымызды / жұлмалап жатыр ↓/// ↑ батыс келіп жалаңаштады → // шығыс келіп тұмшалады ↓ /// ↑ сонда бұл қазақ / қайда қалд ↓ /// ↑ ^уөзі азғантай бір ^ұұуыс қазақ →// шақ̊шадай басы шарадай болд ↓ /// ↑ мынау / біресе мына жаққа //^уо мынау мәденійет ^йекен деб →// жанағы жалаңаштанып →/ сол батыстың кійгенін кійіп →// жегенін жеп // ішкенін ішіп→// істегенін істеп //сүйтіп тыртаңдап шыға келд ↓ /// ^уо /мынау керемет // мынау біз мұсылман ^йекен → // мұсылман болады ^йекенбіз деп ↑ // тұура пейішке / тұура жетектеп апаратындай тұмшаланып ↑// арабтардың бүткіл салт дәстүрін алып келіп → // қазаққа тықпалады ↓ /// ↑ айналып кетейін /→ қазақ ішқашан құдайсыз болған жоқ → // білдің ͡ ба ↓ /// ↑ ішқашан / құдайсыз болған жоқ ↓ /// ↑ бірақ / бірағ ауұз сөзбен айтат → // құдайсыз құурай сынбайт дейт ↓ /// ↑ міне / том / том кітәп ^уоқұудың керегі жоқ ↓ /// ↑ бірақ ↓ ///	↑міне / сонда / б̊үкүл мын'адамның / адам болұб̊ ͡ қалыптасұуұ→ // адамдық қәсійеттердің / барлығы барып → // ұйатқа ͡ тіреледі ↓ /// ↑ ұйат ͡ теген ұл'ұғұм ↓// ұл'ұғұм ↓/// ↑ал ^уенді / қарап тұрсаң →// қәзір / б̊іздің ұйатымызды / жұлмалаб̊ ͡ жатыр ↓ /// ↑ батыс ͡ келіп / жалаңаштады→// шығыс ͡ келіп / тұмшалады↓/// ↑сонда / б̊ұл ͡ ғазақ / қайда ͡ ғалды↓/// ↑^уөз'азғантай / бірұуұс қазақ →// шақ̊шадай ͡ б̊асы шарадай ͡ б̊олдұ↓ /// ↑ мына / біресе мына жаққа // ^уо мынау мәденійет ^йекен ͡ деп →//жанағы жалаңаштанып →/сол батыстың ͡ гійгенің ͡ гійіп→// жегенін ͡ жеп // ішкенін ͡ ішіп→// істегенін ͡ істеп // сүйтүп / тыртаңдап̊ ͡ шыға ͡ гелді↓/// ^уо / мынау ͡ геремет // мынау / б̊із ͡ мұсұлман ͡ екен→ // мұсұлмам ͡ болады ͡ екембіз ͡ деп ↑ // тұура пейішке / тұура жетектеб̊ ͡ апаратындай тұмшаланып ↑ // арабтардың / бүкүл салт-дәстүрүн алып келіп →// қазаққа тықпалады ↓ /// ↑айналып ͡ кетейін /→ қазақ / ^йешқ̊ашан / құдайсыз ͡ б̊олған ͡ жоқ→ //білдің ͡ бе ↑ /// ↑ ^йешқ̊ашан / құдайсыз ͡б̊олған ͡ жоқ ↓ /// ↑ бірақ / бірауұс ͡ сөзб̊өн ͡ айтады→ // құдайсыз / құурай сымбайды ͡ дейді ↓ /// ↑ міне / том / том / кітәп ͡ оқұудұң ͡ герегі ͡ жоқ ↓ /// ↑ бірақ ↓ ///	Міне, сонда бүткіл мына адамның адам болып қалыптасуы, адамдық қасиеттердің барлығы барып ұятқа тіреледі. Ұят деген ұлы ұғым! Ұлы ұғым! Ал, енді қарап тұрсаң қазір біздің ұятымызды жұлмалап жатыр. Батыс келіп жалаңаштады, шығыс келіп тұмшалады. Сонда бұл қазақ қайда қалды? Өзі азғантай бір уыс қазақ шақшадай басы шарадай болды. Мынау біресе мына жаққа о, мынау мәдениет екен деп, жанағы жалаңаштанып, сол батыстың кигенін киіп, жегенін жеп, ішкенін ішіп, істегенін істеп сүйтіп тыртаңдап шыға келді. О, мынау керемет, мынау біз мұсылман екен, мұсылман болады екенбіз деп, тура пейішке тура жетектеп апаратындай тұмшаланып арабтардың бүткіл салт-дәстүрін алып келіп, қазаққа тықпалады. Айналып кетейін, қазақ ешқашан құдайсыз болған жоқ, білдің ба. Ешқашан құдайсыз болған жоқ. Бір-ақ ауыз сөзбен айтады "Құдайсыз қурай сынбайды" дейді. Міне, том-том кітап оқудың керегі жоқ. Бірақ.
Зейнеп Ахметова	▶	↑екі сөздің бірінде /→ құдайға шүкір дейт↓/// ↑құдайға шүкір дейт ↓ /// ↑жаман адамды /құдайсыз дейді→// жақ̊сы адамды / құдайы бар ^йекен дейт↓/// көрдің ͡ ба ↑ / бәрін құдаймен байланыстырат ↓ /// ↑ бірақ / қазақ фанатійк ^йемес↓/// ↑ана / сыртқы атрійбұуттарды ͡ ғана қабылдап қалып //→ әшейін / кешке дейін басын сәждеден алмайтын қалық ^йемес↓/// ↑қалды/ қазақ ^уөте құдайшыл қалық ↓ /// ↑ бұл / текті ғалық текті↓/// ↑тамыры тереңге геткен // → алып бәйтерек секілді / шайқалса ͡ да құлауы қыйын қалық ↓ /// ↑ ал / ^йенді ^уосыны сырттан келіп шайқаушылар // көбейіпатр↓///	↑^йекі ͡ сөздүң ͡ бірінде → құдайға ͡ шүкүр ͡ дейді ↓ /// ↑ құдайға ͡ шүкүр ͡ дейді ↓ /// ↑ жаман адамды / құдайсыз ͡ дейді → // жақ̊с'адамды / құдайы ͡ б̊ар ͡ екен ͡ дейді↓/// көрдүң ͡ ба ↑ / бәрін ͡ ғұдаймем ͡ байланыстырады ↓ /// ↑бірақ / қазақ фанатійк ͡ емес ↓ /// ↑ана / сыртқы / атрійб̊ұуттарды ͡ ғана / қаб̊ылдап қалып //→ әшейін / кешке дейін / басын / сәждеден ͡ алмайтың ͡ ғалық ͡ емес↓/// ↑қалды / қазақ ^уөтө ͡ құдайшыл ͡ ғалық↓/// ↑бұл / текті ͡ ғалық / текті↓/// ↑тамыры тереңге ͡ геткен //→алыппәйтерек̊ ͡ секілді / шайқалса ͡ да / құлауұ ͡ қыйың ͡ ғалық↓/// ↑ал / ^йенді / ^уосұнұ / сырттаң ͡ геліп̊ / шайқаушұлар // көб̊өйүп ͡ жатыр↓///	Жүргізуші: Екі сөздің бірінде "құдайға шүкір" дейді. Қонақ: "Құдайға шүкір" дейді. Жаман адамды құдайсыз дейді, жақсы адамды құдайы бар екен дейді. Көрдің ба, бәрін құдаймен байланыстырады. Бірақ, қазақ фонатик емес. Ана сыртқы атрибуттарды ғана қабылдап қалып, әшейін кешке дейін басын сәждеден алмайтын халық емес. Қалды қазақ өте құдайшыл халық. Бұл текті халық, текті. Тамыры тереңге кеткен алып бәйтерек секілді шайқалса да құлауы қиын халық. Ал, енді осыны сырттан келіп шайқаушылар көбейіп атыр.
Зейнеп Ахметова	▶	↑әсіресе / біздің ұлттұқ ұйатымызды жұлмалаушылар көп ↓ /// ↑ мен ақылыма сыймайтыны → // жоғары жақтағы / мынау құзұры барлар → // заң шығаратындар / ^уосылар / қайда қараб ^уотыр деп / таңғалам ↓ /// ↑ әй / ұрпақ қайда кетіп баражатыр ↓ /// ↑ қазақтың ^уөзін бәленбайға бөлдік ↓ /// ↑ міне / ыдыратыпатр ↓ /// ↑ бұл ^уөте жаман нәрсе ↓ /// ↑ біздің ұлттұқ тұтастығымызға / ұлттұқ тұсастығымызға қауып бұл ↓ /// ↑ қазақтың ^уөзінің сенімі / ^уөзінің дәстүрі / ^уөзінің салты / ырым тыйымдарына ͡ дейін → // құдайым ͡ ау / шарыйғатының / бір саласына қайшы келмейт↓///	↑әсіресе / біздің / ұлттұғ ͡ ұйатымызды / жұлмалаушұлар ͡ гөп ↓ /// ↑ мен ақылыма ͡ сыймайтыны → // жоғары жақтағы / мынау / құзұрұ ͡ б̊арлар → // заң шығаратындар / ^уосұлар / қайда ͡ ғараб̊ ͡ отұр ͡ деп / таңғаламын ↓ /// ↑ әй / ұрпақ қайда ͡ гетіп ͡ пара ͡ жатыр ↓ /// ↑ қазақтың ͡ өзүн / бәлембайға ͡ б̊өлдүк ↓ /// ↑ міне / ыдыратып ͡ жатыр ↓ /// ↑ бұл / ^уөтө жаман нәрсе ↓ /// ↑ біздің / ұлттұқ тұтастығымызға / ұлттұқ тұсастығымызға / қәуіп ͡ пұл ↓ /// ↑ қазақтың ^уөзүнүң сенімі / ^уөзүнүң дәстүрү / ^уөзүнүң салты / ырым тыйымдарына ͡ дейін → // құдайым ͡ ау / шарыйғатының / бір саласына ͡ ғайшы ͡ гелмейді↓///	Әсіресе, біздің ұлттық ұятымызды жұлмалаушылар көп. Мен ақылыма сыймайтыны, жоғарғы жақтағы мынау құзыры барлар, заң шығаратындар осылар қайда қарап отыр деп таңғалам. Әй, ұрпақ қайда кетіп бара жатыр? Қазақтың өзін бәленбайға бөлдік. Міне, ырғатыпатр. Бұл өте жаман нәрсе. Біздің ұлттық тұтастығымзға, ұлттық тұсастығымызға қауіп бұл. Қазақтың өзінің сенімі, өзінің дәстүрі, өзінің салты, ырым-тиымдарына дейін, құдайым-ау, шариғатының бір саласына қайшы келмейді.
Зейнеп Ахметова	▶	↑әйбәт жымдасыбатыр↓/// ↑бәрі текті↓/// ↑қазақ /^уөте текті ғалық↓/// ↑^уөкінішке ^уорай / соны қыйсайтып жатқандар көп↓/// ↑мысалы / қазірдің ^уөзінде / атам заманнан келе жатқан →// баланың қырқынан шығарұуды →// қандай адамның ^уойлап тапқанын білмейм ↓ /// ↑ ^йенді / жыйырма күнде шығара бастаған ↓ /// ↑ ^уоларың не ͡ десем→// күн мен түнді қосып санаймыз дейді // көрдің ͡ ба ↑ /// ↑ бұл ^йенді / қазақтың салтына жасалып ^уотырған қыйанат ↓ /// ↑ әшейін / ^уойынан шығарып ^уотұрған нәрсе ↓ /// ↑ немесе баланың тұсауын // → артынан кесу ͡ герек// артынан кесу ͡ герек дейд ↓ ///	↑әйб̊әт / жымдасыб̊ ͡ жатыр ↓ /// ↑ бәрі текті ↓ /// ↑ қазақ /^уөтө текті ͡ ғалық↓/// ↑^уөкүнүшке ^уорай / сонұ / қыйсайтыб̊ ͡ жатқандар ͡ гөп ↓ /// ↑ мысалы / қәзірдің ^уөзүндө / атам заманнаң ͡ геле ͡ жатқан → // баланың / қырқынан ͡ шығарұудұ → // қандай адамның / ^уойлап ͡ тапқаным ͡ білмеймін ↓ /// ↑ ^йенді / жыйырма ͡ гүндө / шығара ͡ б̊астаған↓/// ↑ ^уоларың не ͡ десем → // күн мен түндү / қосұп̊ ͡ санаймыз ͡ дейді // көрдүң ͡ бе ↓ /// ↑бұл ^йенді / қазақтың салтына жасалып ^уотұрған / қыйанат ↓ /// ↑ әшейін / ^уойұнан шығарып ͡ отұрған ͡ нәрсе ↓ /// ↑ немесе / б̊аланың тұсауұн //→ артынаң ͡ гесүу ͡ герек// артынаң ͡ гесүу ͡ герек дейді ↓ ///	Әйбәт жымдасып атыр. Бәрі текті. Қазақ өте текті халық! Өкінішке орай, соны қисайтып жатқандар көп. Мысалы, қазірдің өзінде атам заманнан келе жатқан баланың қырқынан шығаруды қандай адамның ойлап тапқанын білмейм[1]. Енді, жиырма күнде шығара бастаған. Оларың не десем, күн мен түнді қосып санаймыз дейді, көрдің ба. Бұл енді қазақтың салтына жасалып отырған қиянат. Әшейін, ойынан шығарып отырған нәрсе. Немесе баланың тұсауын артынан кесу керек, артынан кесу керек дейді.
Зейнеп Ахметова	▶	↑айналып кетейін / ^уол артқа жүрмейді ͡ ғой →// бала алға жүреді ғой ↓ /// ↑тұсау кесүу дегеннің ^уөзі //баланың алдына тұрып /жаңағы ала жіппен →//ала жіпті айағына байлап //сол алдын ашады↓/// ↑алды ашылсын деп тұсауды кесіп // баланы жүгіртіп алып кетеді↓// алдынан адам былай қарай тұрып↓/// ↑^уөзінің мән мағынасы бар↓/// ↑тіпті / сол ала жіптің ^уөзін түсінбейді↓/// ↑ ^уой / кісінің ала жібін аттамасын деп дейд↓/// ↑ ^уол деген бір түкке тұрмайтын нәрсеғой↓/// ↑ ^уол баланы әйтеуүр біреудің бірдеңесін іліп кетпесін деп →// тұсау кеспейді ғой↓/// ↑бұның мән мағынасы ^уөте тереңде жатыр↓/// ↑кәдімгідей үлкөн мағына↓/// ↑міне қара / жаратұушы ^ійем жалғыз →//бір құдай жалғыз↓/// ↑қалғанын бәрі ^йекіден↓/// ↑бәрі ^йекіден ^уөмірде↓/// ↑^йер мен әйел / ыстық пен сұуық / аласа мен бійік / қыс пен жаз ^уөстіп кете берет↓///	↑айналып кетейін / ^уол артқа жүрмөйдү ͡ ғой →// бала / алға жүрөдү ͡ ғой↓/// ↑тұсау ͡ гесүу дегеннің ͡ өзү // баланың алдына тұрұп / жаңағы /ала жіппен →// ала жіпті / айағына байлап //сол алдын ашады ↓ /// ↑ алд'ашылсын деп тұсаудұ ͡ гесіп // баланы жүгүртүб̊ ͡ алып кетеді ↓ // алдынан адам / былай ͡ ғарай ͡ тұрұп ↓ /// ↑ ^уөзүнүң мән мағынасы ͡б̊ар ↓ /// ↑ тіпті / сол ала жіптің ͡ өзүн/ түсүмбөйді ↓ /// ↑ ^уой / кісінің ала жіб̊ін ͡ аттамасын деп дейді ↓ /// ↑ ^уол дегем ͡ бір / түккө тұрмайтын нәрсеғой ↓ /// ↑ ^уол ͡ б̊аланы / әйтеуүр біреудүң / бірдеңесін іліп кетпесін деп → // тұсау ͡ геспейді ͡ ғой ↓ /// ↑ бұнұң мән мағынасы / ^уөтө тереңде ͡ жатыр ↓ /// ↑ кәдімгідей / үлкөн мағына ↓ /// ↑ міне ͡ ғара / жаратұушұ ійем жалғыз → // бір ͡ ғұдай жалғыз ↓ /// ↑ қалғаным ͡ бәрі ^йекіден ↓ /// ↑ бәрі ^йекіден ͡ өмүрдө ↓ /// ↑^йер мен әйел / ыстық пен сұуұқ / аласа мем ͡ бійік / қыс пен жаз / ^уосылай кете ͡ б̊ереді↓///	Айналып кетейін, ол артқа жүрмейді ғой, бала алға жүреді ғой. Тұсау кесу дегеннің өзі баланың алдына тұрып жаңағы ала жіппен, ала жіпті аяғына байлап, сол алдын ашады. Алды ашылсын деп тұсауды кесіп, баланы жүгіртіп алып кетеді, алдынан адам былай қарай тұрып. Өзінің мән-мағынасы бар. Тіпті, сол ала жіптің өзін түсінбейді. Ой, кісінің ала жібін аттамасын деп,- дейді. Ол деген бір түкке тұрмайтын нәрсе ғой. Ол баланы, әйтеуір, біреудің бірдеңесін іліп кетпесін деп тұсау кеспейді ғой. Бұның мән-мағынасы өте тереңде жатыр. Кәдімгідей үлкен мағына. Міне, қара, Жаратушы Ием жалғыз, бір Құдай жалғыз. Қалғанының бәрі екіден. Бәрі екіден өмірде: ер мен әйел, ыстық пен суық, аласа мен биік, қыс пен жаз өстіп кете береді.
Зейнеп Ахметова	▶	↑жаман мен жақ̊сы ↓ /// ↑ ^ійе / жаман мен жақ̊сы ↓ /// ↑ бұл кете береді әрі қарай ↓ /// ↑ бірінсіз бірі ^уөмір сүре алмайт ↓ /// ↑ бірі жүргеннің жанында / ^йекіншісі жүрет ↓ /// ↑ ^уол мүмкін ^йемес көрдің ͡ ба ↓ /// ↑ сонда / мынау ала жіп дегенің / ^уосы / ^уөмір тіршіліктің бір нышаны → // сіймволы ↓ /// ^йекеуін біріктіріп тұрып ^йеседі былай → // көрдің ͡ ба ↓ /// ↑ ^йекеуі бірге жүрет ↓ /// ↑ сонда / басына жақ̊сылықтар / басына бақ қонып→// жақ̊сылықтар болған гезде→// асып тасып кетпесін ↓ /// ↑ қыйындыққа ұрынғанда / басылып жүнжіп кетпесін ↓ /// ↑ ^йекеуінен тең ^уөтс̆ін деп / пышақпен кесет ↓ /// ↑ қайшымен кесүуге болмайды ↓ /// ↑ қайшы деген ^йекі түрлі жүз ійә ↑ /// ↑ ^йекі түрлі пышақтың жүзінен / баланың ^уөмүрі қайшыланып қалат дейді қазақ↓///	↑ жаман мен жақ̊сы ↓ /// ↑ ^йе / жаман мен жақ̊сы↓/// ↑бұл / кете ͡ б̊ереді / әрі ͡ ғарай ↓ /// ↑ бірінсіз ͡ б̊ірі ^уөмүр сүр'алмайды ↓/// ↑бірі / жүргөннүң ͡ жанында / ^йекіншісі ͡ жүрөді ↓ /// ↑ ^уол мүмкүн ͡ емес / көрдүң ͡ бе ↓ /// ↑ сонда / мынау / алажіп ͡ дегені / ^уосұ / ^уөмүр тіршіліктің бір нышаны→// сіймволы ↓ /// ^йекеуүм ͡ біріктіріп ͡ тұрұп / ^йеседі ͡б̊ылай → // көрдүң ͡ бе ↓ /// ↑ ^йекеуү ͡ б̊ірге ͡ жүрөдү ↓ /// ↑ сонда / басына жақ̊сылықтар / басына / б̊ақ ͡ қонұп → // жақ̊сылықтар ͡ б̊олған ͡ гезде→// асып тасып кетпесін ↓ /// ↑ қыйындыққа / ұрұңғанда / басылып / жүнжүп ͡ кетпесін ↓ /// ↑^йекеуүнөн / тең ͡ өтč̆ін деп / пышақпең ͡ геседі ↓ /// ↑ қайшымең ͡ гесүугө ͡ б̊олмайды ↓ /// ↑ қайшы деген / ^йекітүрлү жүз ͡ ійә↑/// ↑^йекітүрлү пышақтың жүзүнөн / баланың ^уөмүрү / қайшыланып ͡ қалады ͡ дейді ͡ ғазақ↓///	Жүргізуші: жаман мен жақсы. Қонақ: иә, жаман мен жақсы. Бұл кете береді әрі қарай. Бірінсіз бірі өмір сүре алмайды. Бірі жүргеннің жанында екіншісі жүреді. Ол мүмкін емес, көрдің ба. Сонда, мынау ала жіп дегенің осы өмір тіршіліктің бір нышаны, символы. Екеуін біріктіріп тұрып еседі былай, көрдің ба. Екеуі бірге жүреді. Сонда, басына жақсылықтар, басына бақ қонып, жақсылықтар болған кезде, асып-тасып кетпесін, қиындыққа ұрынғанда басылып жүнжіп кетпесін, екеуінен тең өтсін деп пышақпен кеседі. Қайшымен кесуге болмайды. Қайшы деген екі түрлі жүз, иә. Екі түрлі пышақтың жүзінен баланың өмірі қайшыланып қалады дейді қазақ.
Зейнеп Ахметова	▶	↑бәрекелді↑/// ↑казір не жазыб жүрсіз↓/// ↑жазатын шаруа көп секілді ^йекен ͡ ғой↓/// ↑ ^уосылардың барлығы / құпыйа болмаса↓/// ↑кәзір / жаңа кітапты жазыпатырмын↓/// ↑әлі аты жоқ↓/// ↑бірақ / бұның барлығы хійкайаттар→// болған әңгімелер↓/// ↑қызықты /бірақ бәрі болған әңгімелер↓/// ↑жалпы мен / ^уойдан шығарып ^йештеңе жаза алмайм↓/// ↑ ^уоның үстіне ^уөзі / бәрі күндөліктердің негізінде→// күндөліктердің негізінде↓/// ↑содаң ͡ гейін /жазыб ^уотырғаң ͡ гезде →//бұрын ата желкемде тұратын сыйақты болатын↓/// ↑қазір ^йенді ата ͡ да / бақытжан ͡ да желкемде тұратын сыйақты↓/// ↑әй / мына жерде кішкене мен деген / алға шығып кетті →//абайла дейтін секілді↓/// ↑мына жерін / кішкене әлсіздеу боқапты дейтін секілді↓/// ↑менің пірлерім солар↓/// ↑құдайға сиынем //→ сол пірлеріме құлақ қойам↓/// ↑ ^уойша сөйлесем дегендей↓/// ↑^йенді / амандық болсын↓///	↑бәрекелді ↑ /// ↑ қәзір / не ͡ жазыб̊ ͡ жүрсүз ↓ /// ↑ жазатын шарұуа / көп̊ ͡ секілді / ^йекең ͡ ғой↓/// ↑ ^уосұлардың барлығы / құпұйа ͡ б̊олмаса ↓ /// ↑ қәзір / жаңа ͡ гітапты / жазып ͡ жатырмын ↓ /// ↑әлі / аты жоқ↓/// ↑бірақ / бұнұң ͡ барлығы / хійкайаттар→// болған әңгімелер ↓ /// ↑ қызықты / бірақ / бәрі ͡ б̊олған әңгімелер ↓ /// ↑ жалпы мен / ^уойдан шығарып / ^йештеңе жаз'алмаймын ↓ /// ↑ ^уонұң үстүнө ^уөзү / бәрі ͡ гүндөлүктөрдің негізінде → // күндөлүктөрдің негізінде ↓ /// ↑ содаңгейін / жазыб̊ ͡ отұрған ͡ гезде →// бұрұн / ата желкемде тұратын сыйақты ͡ б̊олатын↓/// ↑қәзір / ата ͡ да / бақытжш̆ан ͡ да желкемде тұратын сыйақты ↓ /// ↑ әй / мына жерде / кішкене мен деген / алға шығып кетті → // аб̊айла дейтін секілді ↓ /// ↑ мына жерін / кішкене / әлсіздеу болып ͡ қалыпты / дейтін секілді ↓ /// ↑ менің пірлерім солар ↓ /// ↑ құдайға сыйынамын → // сол пірлеріме / құлақ қойамын ↓ /// ↑ ^уойша сөйлөсем ͡ дегендей ↓ /// ↑ ^йенді / амандық ͡ полсұн↓///	Жүргізуші: Бәрекелді! Қазір не жазып жүрсіз? Жазатын шаруа көп секілді екен ғой. Осылардың барлығы. Құпия болмаса. Қонақ: Қазір жаңа кітапты жазып атырмын. Әлі аты жоқ. Бірақ, бұның барлығы хикаяттар, болған әңгімелер. Қызықты, бірақ бәрі болған әңгімелер. Жалпы, мен ойдан шығарып ештеңе жаза алмаймын. Оның үстіне өзі бәрі күнделіктердің негізінде. Күделіктердің негізінде. Содан кейін жазып отырған кезде бұрын ата желкемде тұратын сияқты болатын. Қазір енді ата да, Бақытжан да желкемде тұратын сияқты. "Әй, мына жерде кішкене "мен" деген алға шығып кетті, абайла" - дейтін секілді. "Мына жерің кішкене әлсіздеу боп қапты" - дейтін секілді. Менің пірлерім солар. Құдайға сиынем, сол пірлеріме құлақ қоям. Ойша сөйлесем дегендей. Енді, амандық болсын.
Зейнеп Ахметова	▶	↑тағы бір сұрақ қойғым келет→// маған ыңсайсыз / сізге қолайсыз болұуы мүмкін сұрағымның↓/// ↑^йескертіп жатқаным ͡ ғой↓/// ↑сіз қолыңызды жүрегіңіздің үстіне қойып / шындығыңызды айтыңызшы↓/// ↑айтып жүрсіз ͡ ғой ↓ /// ↑ бірақ / атаның қаһарынан ілінбеген адам жоқ ↓ /// ↑ қаһарын көп көрдіңіз бе↑/// ↑ійә ↓ /// ↑ мына / былай дейді ғой →// әлгі басында бұлағы бар ^уөзен / ұзақ ағады дейді ↓ /// мен ^ұ уызыма жарыған адаммын↓/// ↑^уөйткені/ менің шешем / анам марқұм ^уөзі →// ^уөмірден ^уөтер ^уөткенше // → қазақтың салт дәстүрін үкісін қыйсайтпай ұстаған адам ^йед ↓ /// ↑ мен ^уөзі / ^уоң ͡ ғұрсақ көтөргөн кісі→// тоғыз ұл бір қыз тұуған↓///	↑тағы ͡ б̊ір / сұрақ қойғұм ͡ геледі→// маған ыңсайсыз / сізге ͡ ғолайсыз ͡ б̊олұуұ ͡ мүмкүн сұрағымның ↓ /// ↑ ^йескертіб̊ ͡ жатқаным ͡ ғой↓/// ↑сіз қолұңұзды / жүрөгүңіздің ͡ үстүнө ͡ ғойұп / шындығыңызд'айтыңышшы ↓/// ↑айтыб̊ ͡ жүрсүз ͡ ғой ↓ /// ↑ бірақ / атаның ͡ ғахарынан / ілімбеген адам жоқ ↓ /// ↑ қахарың ͡ гөп / көрдүңүз ͡ б̊е ↑ /// ↑ ійә ↓ /// ↑ мына / былай дейді ͡ ғой → // әлгі ͡ б̊асында ͡ б̊ұлағы ͡ б̊ар ^уөзөн / ұзағ ͡ ағады ͡ дейді ↓/// мен ұуұзұма жарыған адаммын↓/// ↑^уөйткөнү / менің шешем / анам марқұм ^уөзү →// ^уөмүрдөн ^уөтөр ^уөткөншө // → қазақтың салт дәстүрүн / үкүсүң ͡ ғыйсайтпай / ұстаған адам ^йеді ↓ /// ↑ мен ^уөзү / ^уоң ͡ ғұрсақ көтөргөң ͡ гісі→// тоғұзұл / бірғыз ͡ тұуған↓///	Жүргізуші: Тағы бір сұрақ қойғым келеді. Маған ыңсайсыз, сізге қолайсыз болуы мүмкін сұрағымның. Ескертіп жатқаным ғой. Сіз қолыңызды жүрегіңіздің үстіне қойып, шындығыңызды айтыңызшы. Айтып жүрсіз ғой. Бірақ, атаның қаһарынан ілінбеген адам жоқ. Қаһарын көп көрдіңіз бе? Қонақ: Иә (күледі). Мына, былай дейді ғой, әлгі "басында бұлағы бар өзен ұзақ ағады" дейді. Мен уызыма жарыған адаммын. Өйткені, менің шешем - анам марқұм өзі өмірден өтер-өткенше қазақтың салт-дәстүрін үкісін қисайтпай ұстаған адам еді. Мен өзі он құрсақ көтерген кісі, тоғыз ұл, бір қыз туған.
Зейнеп Ахметова	▶	↑мен жалғыз қыз болғам↓/// ↑бірақ / ^уөзі айтат / құдайдан тілеп алдым деп↓/// ↑бірақ / соған қарамай →// ^уой / албасты жалғыз болсаң / ^уөзің жалғызсың↓ // қылығың жалғыз бола ͡ ма↑/// ↑^йертеңгі күні барған жеріңде →// маған сөз келтірейін деппедің деп →// жанымды шығарып мысалы↓/// ↑мен алты жеті жасымда / шашақ түйетінмін↓/// ↑сегіз тоғыз жасымда / →мына нанды дөп / дөңгелек қылып жайатынмын↓/// ↑сондықтан / мына қыз баланы ^йерте бастан →// келін болұуға дайындау керек ͡ ғой↓///	↑мен / жалғыз ͡ ғыз ͡ б̊олғанмын ↓ /// ↑ бірақ / ^уөзү ͡ айтады / құдайдан тілеб̊ ͡алдым деп ↓ /// ↑ бірақ / соғаң ͡ ғарамай →// ^уой / алб̊асты жалғыз ͡ б̊олсаң / ^уөзүң жалғыссың ↓ // қылығың жалғыз / б̊ола ͡ ма ↑ /// ↑^йертеңгі ͡ гүнү / б̊арған жеріңде → // маған сөз ͡ гелтірейін / деп ͡ пе ͡ едің / деп → // жанымды шығарып мысалы↓/// ↑мен / алты жеті жасымда / шашақ ͡ түйөтүммін ↓ /// ↑сегіз / тоғұжжасымда / →мына нанды / дөп ͡ дөңгөлөк қылыб̊ /жайатыммын↓/// ↑сондұқтан / мына ͡ ғыз ͡ б̊аланы ^йерте ͡ б̊астан →// келім ͡ болұуға / дайындау ͡ герек ͡ қой↓///	Мен жалғыз қыз болғам. Бірақ, өзі айтады: - Құдайдан тілеп алдым, - деп. Бірақ, соған қарамай: - Ой, албасты жалғыз болсаң, өзің жалғызсың, қылығың жалғыз бола ма? Ертеңгі күні барған жерінде маған сөз келтірейін деп пе едің, - деп жанымды шығарып. Мысалы мен 6-7 жасымда шашақ түйетінмін. 8-9 жасымда мына нанды дөп-дөңгелек қылып жаятынмын. Сондықтан, мына қыз баланы ерте бастан келін болуға дайындау керек қой.
Зейнеп Ахметова	▶	^уол бәрібір қыз / әке үйінің ^уоң жағында қанша ^йеркелегенменен→// қанша әке үйінің қызығын көргеніменен →// ^уол бәрібір кетеді ͡ ғой↓/// ↑ бійдайдың барар жері дійірмен↓/// ↑бір босағаны аттап / келін атанады // білдің ͡ ба↓/// ↑ал/ ^йенді сол қыз баланың тәрбійесінің қандай болғаны→// келін болып барғанда көрінет↓/// ↑әке шешенің ^йеңбегі →// әрбірден кейін туған туысқан / ауылыңның ^йеңбегі // ана келін болып барған жерде көрінет ↓ /// ↑ мен біріншіден / былай ͡ ғой↓/// ↑атаның қолына біз келген кезде→// ^йенді ^уол бұрында / ата тұуралы небір аңыздарды ^йестіп ^уөстік↓/// ↑жаңағы мінезі тұуралы дегендей // сондай сондай↓/// ↑мен бір жағынан / іштей дайын болдым↓///	^уол / бәріб̊ір / қыз / әк'үйүнүң ͡ оң жағында / қанша ͡ еркелегемменен→// қанша / әк'үйүнүң / қызығың ͡ гөргөнүменен →// ^уол ͡ б̊әріб̊ір / кетеді ͡ ғой ↓ /// ↑ бійдәйдің / барар ͡ жері ͡ дійірмен ↓ /// ↑ бір / босаған'аттап / келін ͡ атанады // білдің ͡ бе ↑ /// ↑ ал / ^йенді / сол ͡ ғыз ͡б̊аланың тәрб̊ійесінің / қандай ͡ б̊олғаны→// келім ͡ болұп ͡ парғанда ͡ гөрүнөді ↓ /// ↑ әке-шешенің ^йеңбегі →// әрб̊ірдең ͡ гейін / тұуған тұуұсқан / ауұлұңнұң ͡ еңбегі // ана / келім ͡ болұппарған / жерде ͡ гөрүнөдү ↓ /// ↑ мем ͡ біріншіден / былай ͡ ғой↓/// ↑атаның ͡ ғолұна / б̊із ͡ гелгең ͡ гезде→// ^йенді ^уол ͡ б̊ұрұнда / ата тұуралы / неб̊ір аңыздарды ͡ естіп ͡ өстүк↓/// ↑жаңағы/ мінезі ͡ тұуралы ͡ дегендей // сондай сондай↓/// ↑мен / бір жағынан / іштей дайым ͡ болдұм↓///	Ол бәрібір қыз әке үйінің оң жағында қанша еркелегенменен, қанша әке үйінің қызығын көргеніменен ол бәрібір кетеді ғой. Бидайдың барар жері диірмен. Бір босағаны аттап келін атанады, білдің ба. Ал, енді сол қыз баланың тәрбиесінің қандай болғаны келін болып барғанда көрінеді. Әке-шешенің еңбегі, әрбірден кейін туған-туысқан, ауылыңның еңбегі ана келін болып барған жерде көрінеді. Мен, біріншіден, былай ғой атаның қолына біз келген кезде, енді ол бұрын да ата туралы небір аңыздарды естіп өстік. Жаңағы мінезі туралы дегендей, сондай-сондай. Мен бір жағынан іштей дайын болдым.
Зейнеп Ахметова	▶	↑^йең ͡ бастысы / менде мына бел ^уомыртқа мықты болдұ ұлттық↓/// ↑ұлттық тәрбійем бел ^уомыртқам мықты болды↓/// ↑cол менің түпетегімнен / ұстап жібермет↓/// ↑атаның алдында / білесің бе мен қалай көндім қалай көндіктім↓/// ↑үндемей құтылдым↓/// ↑мысалы / рас кейде ^уөңменінен ^уөтүп кететін →//^уосы / ^уөтің жарылып кететіндей сөз ^йестейсің ійә↓/// ↑^йесікті тарс ^йеткізіп жауып //осы шығып ақ кеткің келет↓/// ↑бірақ / жаңағы анау →// түпетектен ұстап тұрған тәрбійе жібермейт↓///	↑^йең ͡ бастысы / менде / мына ͡ б̊еломұртқа мықты ͡ б̊олдұ / ұлттұқ ↓/// ↑ ұлттұқ тәрб̊ійем / беломұртқам / мықты ͡б̊олдұ↓/// ↑сол менің түптегімнен / ұстаб̊ ͡ жіб̊ермеді↓/// ↑атаның алдында / білесің ͡ бе / мең ͡ ғалай ͡ гөндүм ↑ / қалай ͡ гөндүктүм↑/// ↑ үндөмөй ͡ ғұтұлдұм↓/// ↑мысалы / ^ырас кейде / ^уөңмөнүнен ͡ өтүп ͡ кететін →//^уосұ / ^уөтүң ͡ жарылып ͡ кететіндей / сөз ^йестейсің ͡ ійә↓/// ↑^йесікті / тарс ͡ еткізіб̊ ͡ жауұп // шығыб̊ ͡ ақ / кеткің ͡ геледі↓/// ↑бірақ / жаңағы / анау →// түпетектен ұстап ͡ тұрған ͡ тәрб̊ійе / жіб̊ермейді↓///	Ең бастысы, менде мына бел омыртқа мықты болды ұлттық. Ұлттық тәрбием - бел омыртқам мықты болды, сол менің түпетегімнен ұстап жібермеді. Атаның алдында, білесің бе, мен қалай көндім, қалай көндіктім? Үндемей құтылдым. Мысалы, рас кейде өңменіңнен өтіп кететін, осы өтің жарылып кететіндей сөз естейсің, иә. Есікті тарс еткізіп жауып, осы шығып-ақ кеткің келеді. Бірақ, жаңағы анау түпетектен ұстап тұрған тәрбие жібермейді.
Қабыкеш Салихұлы	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз, қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше “Біз қалай сөйлейміз?” хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Ассалаумағалейкум, құрметті радиотыңдаушылар! Қазақ радиосының “Біз қалай сөйлейміз?” хабарын тыңдауға шақырамыз. Студияда журналист – Оңғар Құралов. Біз бүгінгі хабарымызда Пекиннен келген қандасымызды әңгімеге тартпақпыз. Ол оқып, үйреніп, тәжірибе арттыру үшін Алматыға ат басын тіреген ҚХР астанасындағы Орталық Халық Радиостанциясы қазақ бөлімінің еңбегі сіңген дикторы – ҚАБЫКЕШ САЛИХҰЛЫ. Қытай қазақтары арасында кеңінен танымал әріптесімізбен қазақ еліне келгендегі алғашқы әсерлері мен сөздерді дұрыс қолданудағы ерекшеліктер жөнінде әңгімелескен едік. Енді соны тыңдаңыздар.
Қабыкеш Салихұлы	▶			– Қазақ айтады ғой «сырт көз сыншы» деп, мына Қазақстанға келіп жатырсыз осы жұмыс бабымен, тәжірибе алмасу мақсатында қазақтың қаймағы бұзылмай отырған жер осы Қытай қазақтары деп айтылады көп жағдайда. Ал мына Қазақстанның бұрынғы орталығы, қазіргі мәдени-әдеби орталық – осы Алматыға келіп отырсыз. Қазақтың зиялылары бас қосқан жер, жалпы Алматының қазақтары қалай сөйлейді екен? – «Біз қалай сөйлейміз?» деген мәселеге келгенде, енді біз қазақша сөйлейміз, әдемі сөйлейміз. Қазақтың тілінің қаймағы бұзылмаған деген тура енді. Мен бұрын ойлаушы едім осы Қазақстанда қазақ тілі өте дамыған болу керек, жақсы болу керек деп, енді жақсысы жақсы ғой. Бірақ солай болса дағы бірақ Қазақстандағыға қарағанда Моңғолия менен біздің Шиңжаңның қазақ тілі негізінен өте тұнық, таза сақталған екен.
Қабыкеш Салихұлы	▶			– Мұны салыстырмасаңыз білмейсіз. Мен осы жерге келгеннен кейін мұны байқап отырмын. Енді біреуге қарағанда, өз елде қазақ тілі біраз қазақи, өз мәніңде сақталған десек болады. – Мысал ретінде айта аласыз ба? – Мәселен... Бұл жерде ең басты мәселе – енді мына сөйлеу туралы. Сөйлеу ғой енді. Сөйлегенде бізде ең алғаш осы жерге келе қалғандағы бізге берілетін осындай бір, түйсік неме дегенде. Осы мына қазақ тілінің ең алдымен әуен мәселесі. − Әуен, ырғақ? − Әуен, ырғақ мәселесі бізге ең алдыменен осы, мәселен, қазақша сөйлеп тұрғанменен, бәрібір әуен орысша кетеді. Бізге басқа бір әуен келеді. Мәселен әуен дегенде бұл өте қазақшада, басқа тілдерде өте маңызды нәрсе. Мәселен сіз осы үйге, біз осы жер студияда қазақша сөйлеп отырмыз ғой. Енді басқа бір ұлт келсе, өз әуенімен сөйлесе, біз жалт қараймыз. Өйткені әуені ұқсамайды.
Қабыкеш Салихұлы	▶			– Тілін ұқпасақ та, әуеніне қараймыз. Ал енді біз кейде бір радиосын, телевизорды көргеннен кейін, біз қазақша сөйлеп тұрғанмен, әуені бүткілдей орысша болып тұрады. − Ал сіз қандай да бір сөздермен мысал келтіре аласыз ба осы арада? − Екпін деген нәрседе, әуен деген нәрседе, мәселен, сөздің бастауында келеді. Мына жерде бір кішкене хабар бар. Мен оқып берейін. «Әлемдегі ең үлкен сағат Сауд Арабиясының астанасы, Эр-риядтағы биік үйлердің біріне орнатылмақ», – деген бір ауыз сөз. Енді қазақша сөйлегенде, өстіп енді жай сөйлейміз. Бірақ енді әзіргі, міне жердегі сөйлеп жатқанда қалай естіледі десең? «Әлемдегі ең үлкен сағат Сауд Арабиясының астанасы, Эр-риядтағы биік үйлердің біріне орнатылмақ», – деген сияқты осылай тез кетеді.
Қабыкеш Салихұлы	▶			– Айтылымдағы екпін, салмақ – сөз салмағы. Сөз жоқ енді. Біздің қазақта, меніңше, екпін соңғы буынға түсу керек. Мәселен, аға десе. Аға. Бұл жерде бірінші буынға түсуге болмайды. «Бізде аға, ағаларымыз бар, жоқ» деген сияқты. Сондықтан осы екпін мәселесіне өте көңіл бөлу керек. – Дұрыс. Мынау қазақтың өз атажұрты осы Қазақстанда болғандықтан мынау шеттегі бауырларымыз, қандастарымыз, қазақ диаспорасы, қанша дегенмен осы Қазақстанның мамандарынан үйреніп жатады, тәжирібе алып жатады, кейде тәжирибе алмасып жатады. Бірақ дегенмен де, осы біз сөйлеу мәндерінде, сіз жаңа сіз айтпақшы, екпін қоюда, сөйлеу өнерін меңгеру де, бізде қанша дегенмен нағыз қазақы әуенді үйренуіміз әлсіз екендігі айтылып жүр. «Біз қалай сөйлейміз?» деген хабарымызда, сөздердің айтылымына, сөздердің дыбысталуына көп мән беріп айтып келе жатырмыз.
Қабыкеш Салихұлы	▶			– Дегенмен, сіз мысал ретінде, бір әдеби шығарма оқып бере алатын ба едіңіз? Қазақтың нағыз әуенмен немесе қазақы үнмен деген сияқты? – Алдыменен мен бір мәселені айтып кетейін. Бұл жерде осы мына кейбір фонемолар, мәселен сақталған мәселелер ғой. «Д», «Т» фонемасы. Осы «Т»-мыз кейде, мәселен, пайдаланған кезде. Мәселен, «көтер» дейміз. «Көтер», «көтеріңіз». "Жоғары көтеріңіз" немесе "төмен түсіріңіз" дейді. Осында көтер деген кейде бізгеместілгенде, «т» мен «ш-ның» ортасында шығып кетеді. «Көтьер» болып кетеді. «Көтьеріңіз» деп. Бізге өстіп естіледі. Енді сіздер әбден үйреніп кеткен, білінбеуі мүмкін. «Д» фонемасы да сондай. Мәселен, «демократия» дейміз. «Демократия» деп айта салуға болады. Сонда бұл «семократия» болып шығады бізге.
Қабыкеш Салихұлы	▶			− Солай естіледі? − Солай естіледі. «Демократия» деген сияқты. Ал онда деген ерекшелік болуы керек. Мен ғой көп программаларды оқыдым, соның ішінде "Абай жолының" енді. Абай романы. Бұл енді өте, қазақтың кінә сүйек шығармасы ғой. Соның ең басындағы сөзді оқып берейін: «Үш күндік жолдың бүгінгі, соңғы күніне шәкірт бала барын салды. Мұны қаладан алғалы барған Байтасты да таң атар-атпастан өзі тұрып, оятып еді. Күнұзын аттан да түспей, өзге жүргіншілерден оқ бойы алда отырған. Кей-кейде Буратікен, Тақырбастау, Сорқұдық сияқты қоныс-қорықтардың тұс-тұсынан өткенде, шәкірт бала астында құла бестісін ызғытып-ызғытып алады. Арттағылар – Байтас пен жорға Жұмабай еді». Енді бір өлең оқып берейін.
Қабыкеш Салихұлы	▶			− Мұқағали Мақатаевтің: Ең бірінші бақытым – Халқым менің, Соған берем көңілімнің алтын кенін. Ол бар болса, мен бармын, қор болмаймын, Қымбатырақ алтыннан нарқым менің. Ал екінші байлығым – Тілім менің, Тас жүректі тіліммен тілімдедім. Кей-кейде дүниеден түңілсем де, Қасиетті тілімнен түңілмедім. Байлығым бар үшінші – Отан деген, Құдай кім деп сұраса, Отан дер ем! ... Оты сөнген жалғанда жан бармысың? Ойланбай-ақ, кел-дағы, от ал менен! Осындай, әсіресе, әдеби программаларда әдеби мақалалар оқыған кезде өте мән беру керек деп есептеймін. – Дұрыс, рахмет. Енді сіз бізге біраз үлгісін көрсетіп жатырсыз ғой. Мысалы, Қытай қазақтарының сөйлеу мәнері жөнінде. Дегенмен осы, сіз біз жақтан үйренетін тұстарын айта аласыз ба?
Қабыкеш Салихұлы	▶			– Әрине. Бұл жақтан да үйренетін нәрселер көп. Жоғарыда тек сақталған мәселелерді айтып ғана отырмыз. Іс жүзінде менен өзім, мейлі газет болсын, мейлі радио-телевизор болсын, осындағы тереңкі сақталған мәселелерден сырт, бұл жақтарындағы біздің үйренетін жерлеріміз өте көп екен. Әсіресе, қазақ тілінің енді біз қаймағы бұзылмаған жерлер деп жүрміз, бірақ мына жердегі жазушылар менен осы жердегі журналистердің тіл жағындағы, тіл қолдану жағындағы өресі, әрине, өте жоғары. – Әрине, мынау сырттан келген қазаққа бірден көрінеді. Енді, Қабыкеш аға, мынандай бір сауал қойғып кеп отыр. Жаңа біз сөздердің дыбысталуы, айтылуы жағына мән беріп отырмыз ғой. Ал сөздердің орынды қолдану жағынан қалай екен біздің осы біздің Қазақстанның қазақтарында? – Осы мына газет-журналдарда өте жақсы сөз қолдану өте жақсы екен. Тақырып қою өте қызық, жақсы адамды қызықтырады.
Қабыкеш Салихұлы	▶			– Енді бірақ сақталған мәселелерде, кейбір мәселелерде мен сөз қолдануда. Газет-журналдарда, радиодан, телевизордан сөз естігем жоқ. Бірақ мына тұрмыста кейбір сөз қолданулар қызық екен. Мәселен, мен Астанаға барып қайтып келе жатқанда сонда билет алдым. Билет алғанда басқа билет қалмапты, сөден жоғары бағалы билет қапты. Содан соны алып пойызға отырып, билетті көрсетсем "не дейді деші?": «Билетіңіз күшті екен» дейді. Енді ат күшті болса, өгіз күшті болса, бұл жерде бұл болар еді, бірақ «билет күшті» дегенге таңқалдым мен. Бұл билет неге күшті болады? Мәселен "Сіздің билетіңіз, орныңыз жақсы екен», иә болмаса «жайлы екен» десе дұрыс болады. Бірақ сіз «Мына билетіңіз күшті екен» дегенге қарап қалыппын. Дұрыс. Сөнен кейін мына мықты деген сөз де солай екен. «Сіздердің мына студияларыңыз мықты екен, ә?» дейді. «Ол енді студия мықты болса, ол енді "енді жақсы екен, көркем екен» деген сияқты біздің сын есімдеріміз болады ғой.
Қабыкеш Салихұлы	▶			– Енді сол сияқты мына жерге келгенде анау «Мықты жігіт» десең онда дұрыс болады. Кейбір деректерде да «Сіздің мына киіміңіз ерсі екен» дейді. Енді біздің осы Құлжа жақтарда көп айтылады. Мәселен, "сіздің мына киімініз ерсі екен" дейді. "Ерсі" деген сөзі "көзге оғаштау көрінген киімдерді айтады енді. Бірақ енді ол жақта «ерсі» деген «жақсы» деген сөз мағынасын білдіреді. Осы сияқты диалектілер болады. Бірақ дегенмен қазақ тіліңде көп диалекті жоқ. Таза тіл ғой бұл. – Дегенмен енді осы, біздің мемлекеттік тілімізді көтереміз деп жатырмыз ғой. Қазақ тілінің мәртебесін көтеру үшін, кең таралу үшін, дамуы үшін не істеу қажет сіздің пікіріңізше? – Қазақ тілінің мәртебесін көтеру, дамуы үшін енді бұны жалпырастыру керек. Қазақ тілін саралау керек. Енді әр түрлі жақтардан қазақ тілдің мәртебесің, халықаралық өреге және мемлекеттің, ұлтымыздың мақтана тұрмысында қолданатын таза тілге айналдыру керек. Енді бұған біз өзім жөнінен алғанда мен осыған есте қаларлық бір жұмыстар істедім.
Қабыкеш Салихұлы	▶			– 1975 жылы мына Бірлескен Елдер Ұйымының мына Ғылым және оқу-ағарту ұйымынан адамдар келіп, маған осы бір нәрсе оқып беруді талап етті. Содан қарасам, қызық екен, ондағы сөз немене сөз десең: «Мен - қазақпын. Қазақ тілінде сөйлеп тұрмын. Жер шарында жасаймын. Егер де өзге планеталарда осы тілді ұғатын басқа тірі жан болатын болса, Жер шарымен хабарлассын!» деген сөз екен. Мен осыны оқып бердім. Кейін енді естісем, осыны Американың мына барлау маркалы ракетасымен осы күнде, әлі күнге дейін осы мына әлемде кетіп бара жатыр дейді. Тіпті бір минутта бір тіл қойып қояды дейді. Енді сонда күні бүгінге дейін ол жақтан әлі хабарласқан ешкім жоқ. – Біздің қазақ тілінің сонау ғарышқа самғап ұшып жатқанына сіздің де үлесіңіз бар екен. Оған біз рахмет айтамыз! Мынау хабарымыздың соңында Қазақ радиосының тыңдаушыларына не айтасыз?
Қабыкеш Салихұлы	▶			–Бұл қазақ радиосы Қытай жеріне де, Моңғолия жеріне де, бүкіл Еуропаға да тараған. Қазір қайтадан осы арна қанатын кеңге жайып келе жатыр. Біздің тыңдаушыларымыздың саны артып келе жатыр. Осы Қазақ радиосының тыңдаушыларына, нағыз тіл жанашылдарына не айтар едіңіз? – Жоғарыда айттық қой қазақ тілі кемеліне келген, бейнелеу қуаты күшті, естілуі көркем, жақсы тіл деп. Енді сөз өнерімен шұғылданып жүрген біздер үшін алғанда, біздің міндетіміз – осы тілді одан әрі дамыта түсу. Ал енді тыңдарман қауым туралы айтқанда, тіліміздің қаймағын бұзбай, бұдан кейін енді осы тілімізді дамытып, осы дамыған елдер қатарына қосуға, күш шығаруды үміт етемін! – Сонау Пекин жерінен мына Алматыға келіп, тіл жөніңде, тілімізді дамыту жөніңде әңгімелеп бергеніңізге көптен көп рахмет айтамыз! Қайда жүрсеңіз де қазақтың мәртебесін биікке көтере жүріңіз! − Рақмет!
Қабыкеш Салихұлы	▶			– Ұмытылған сөздер: "Ұйқыашар" - той мереке алдындағы түнде қыз-келіншектер жігіттер ұйықтап қалмасын деп, жақсы тағамдардан "ұйқыашар" деген тамақ дайындайды. "Ұйқыашар" дәстүрі қыз-жігіттердің бір-біріне деген сезімі мен махаббатын арттыра түсуге себерші болған. "Жиенқұрық" – қыздан туған балалар "жиен" деп аталады. Халық дәстүрі бойынша жиен нағашыларынан қалаған затын, яғни "жиенқұрық" алуға тиіс. Нағашысы жиенінің бетін қайтармай, сұраған нәрсесін үш рет беруге міндетті. Халық жиенді ренжітпей," жиен назары жаман" деп, еркелетіп ұстаған. "Жиенді ұрғанның қолы қалтырайды" деген сөз бар. "Жиенқұрық" кей жерлерде "қырық серкеш" деп те аталады»,– деп жазады «Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарында» кітабында Сейіт Кенжеахметұлы.
Қабыкеш Салихұлы	▶			– Сіздердің тыңдағандарыңыз Қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" айдарымен берілген хабары. Онда Пекиннен келген қандасымыз Қытай орталық халық радиостанциясы, қазақ бөлімі еңбегң сіңген дикторы Қабыкеш Салихұлымен жүргізілген сұхбатымызды тыңдадыңыздар. Хабарды әзірлеген журналист – Оңғар Құралов. Ал таспамен жұмыс істеген – Салтанат Әбжанова. Әуе толқынында амандықпен кездескенше күн жақсы болсын, ағайын!
Қалдыгүл Есенова	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше «Біз қалай сөйлейміз?» хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Ассалаймағалейкум, құрметті радиотыңдаушылар! Әуе толқынында қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» хабары. Студияда журналист – Оңғар Құралов. – БАҚ, әсіресе, теле-радио тілі таза да көркем, нақышты да мәнерлі болса, жалпыхалықтың сөйлеу мәдениеті де жоғары болмақ. Осы ретте, электронды бұқаралық ақпарат құралдарының тілін зерттеп жүрген ғалымды студиямязға шақырып отырмыз. Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аға ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты ҚАЛДЫГҮЛ ЕСЕНОВАМЕН өткізілген сұхбатымызда тіл тазалығын сақтаудың маңыздылығы туралы әңгіме болады.
Қалдыгүл Есенова	▶			– Қалдыгүл, айтыңызшы тілші-ғалым ретінде, осы қазіргі мемлекеттік тіліміз өз мәртебесіне сай жұмыс істеп жатыр ма? Осыған қалай қарайсыз? – Бұл – өте орынды сұрақ. Өйткені мемлекеттік тіл өз мәртебесіне сай қызмет жасауы тиіс. Ол үшін қандай шаралар, қандай бағытта жұмыс істеліп жатыр деген сауалға жауап беру керек болса, жалпы, мынау мемлекеттік тілдің қолданылу аясы кеңею үстінде. Қазақ тілі біртіндеп еліміздің қарулы күштер жүйесіне енгізілуде. Іс-қағаздары да қазақ тіліне аударыла бастады. Тарихи атаулар қайта қалпына келтіріліп, топонимдердің айтылып, жазылуы қазақ тілінің негізгі принциптеріне сәйкестендірілуде. Қазақ тілінің жалпы тілдік әдеби нормасы да бір ізге келтіріліп, ғылыми және лексикографикалық, терминологиялық жұмыстар белсенді түрде жүргізіліп отыр. Өркениетті елдер тәуелсіздікке қол жеткен алғашқы күннен-ақ шаруасын шекара бекіту мен тілді түзетуден бастайды.
Қалдыгүл Есенова	▶			– Біздің егеменді елімізде де солай болады деп ойлаймын. Алдымен, Республика президентінің жалпы бағыт-бағдары өздеріңізге жақсы мәлім. Мемлекетіміздің негізі – мемлекеттік тіл. Қазақ тілі осы мәртебесі бойынша қызмет етуге тиіс және осы мәртебеге сай болу керек. Қоғамдық өмірдің барлық саласында қолданылуы тиіс. Алайда бұл мәселе аса қиын да күрделі екендігі мәлім. Қазір шүкіршілік етуге болады. Өйткені қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қызмет етуінің лингвистикалық әдістемелік базасы жасалды. Әртүрлі сөздіктер, анықтамалар, тілашарлар жарық көрді. Тәп-тәуір оқулықтар жазылды. Кадр жағынан да тапшылық көріп отырған жоқпыз. БАҚ-та да көптеген хабар қазақша беріліп жатыр. – Қалдыгүл, өзіңіздің басылым беттерінде БАҚ-тың тілі жөнінде мақалалар жазып жүргеніңізді білеміз. Маман ретінде, тіл білімі саласында қызмет етіп жүрген ғалым ретінде қазіргі БАҚ-тың тіліне байланысты қандай пікір айтатын едіңіз?
Қалдыгүл Есенова	▶			– БАҚ қазіргі кезде, әсіресе, жастардың тіл тазалығын дамытуға, жүйелі сөйлеуге, ойын жүйелі жеткізуге көптеген мүмкіншілік беріп отыр. Оңғар өзің де білесің, кітап оқығаннан гөрі жастар көбіне телевизорды немесе радио тыңдағанды жақсы көреді. Мұндағы ақпараттар оқушыларға, әсіресе мына жастарға мектеп оқушыларына жүйелі, жақсы жеткізіліп жатса, тіл тазалығына БАҚ-тың көптен-көп септігі тигізеді деп толық айтуға болады. – Сөйлеу тілімізді дамытуда БАҚ-тың орны ерекше екендігі белгілі. Осы ретте сөйлеу мәдениетіне көбірек әсер ететіні – теледидар мен радио тілі. Әсіресе, радионы айтуға болады. Осы ретте сіз енді бір жағы маман ретінде, бір жағы теледидардың көрермені ретінде, радионың тыңдаушысы ретінде сіз қандай пікір айтқан болатын едіңіз? Тілімізді дамытудағы радионың орны қандай дәрежеде?
Қалдыгүл Есенова	▶			– Өте орынды сұрақ, өйткені, тыңдарман бар және көрермен бар. Көрермен деп отырғанымыздың өзі – теледидар хабарындағы көрермен,оны әрі көреді, әрі тыңдайды. Ал радиодағы тыңдарман ше? Ол көрмейді, тек қана қабылдайды, тыңдайды. Сондықтан да мына радио тілі теледидар тіліне қарағанда өзіндік ерекшелігі бар. Өйткені тыңдарман лекторды көрмейді. Сондықтан да лектор оларға көрнекі құралдарды көрсете алмайды. Журналист сөйлемдерін дұрыс оқи отырып, айтайын деген ойына нақтылау арқылы тыңдармандарға ақпарат бере алады. Егер мәтіннің мазмұны тақырыпқа сай құрылмай, айтайын деген ойы шашырап жатса, журналист пен тыңдарман арасында қатысым орнамайды. Журналист тарапынан бір жақты, бір бағытта ғана хабар жіберіліп жатады. Бір жақты, бір сипаттағы ғана хабар жүгіріп жатқандықтан, тыңдарман оны дұрыс қабылдамайды. Мұндай ақпараттар тыңдарманға ешқандай әсер етпейді. Бұқаралық қатынас өз дәрежесінде жүзеге аспайды.
Қалдыгүл Есенова	▶			– Ал егер лектор тілінде стильдік, уәждік қолданыстар кездесіп жатса, тыңдарман болған оқиғаны көз алдына елестете отырып, тез қабылдайды. Журналистердің де өздеріңізге белгілі міндеті – сол. Тыңдарманға ақпаратты тез жеткізу арқылы әсер ету. Бұндай тілдік қатынас радиода сөйлеген автор тілінде аз кездеспейді. Жаңағы мен айтып отырған нәрселерімді нақтылау үшін, бір-екі факт келтіре кетейін. Осыған байланысты, жақында радиодан мынадай хабар естідім. «Кеденшінің өз еркі қайдан құлақ шығарса да», немесе «Шегірткеден қорқып, егін екпеуге бола ма?». Журналисттің Қазақтарға белгілі «Қазаншының өз еркі, қайдан құлақ шығарса», немесе «Шегірткеден қорыққан егін екпейді» деген тіркестерді әдейі, уәжді бұзып қолдануы оның тіл бірліктерін, яғни, сөйлемдерді, сөздерді таңдаудағы шеберлігі деп таныған дұрыс.
Қалдыгүл Есенова	▶			– Сонымен қатар, спорт жаңалығына байланысты радиодан «доп қақпаға дарымай қойды» деген сияқты образды фразаларды едәуір ұшыратамыз. «Доп қақпаға түспеді» деп қолданудан гөрі, жоғарыдағы қолданыс тыңдарманға футбол алаңын, ондағы қақпаны, қақпаға түспеген допты көз алдына елестету арқылы оларға ақпарат әсерлі түрде жүргізіледі. Бұларды журналистер тарапынан шыққан сәтті қолданыстар деп айта аламыз. Мұның өзі БАҚ-тағы сөздер немесе сөз тіркестері, сөйлемдердің қолданысы авторлық қолданыстан жалпы қолданысқа еніп, стильдің қалыптасуы мен дамуына ықпал етіп отырады. Ал осындай ұтымды жасалынған сөздер жалпылық сипат ала бастап, әдеби тіліміздің қоры жаңа сөздермен толығып жататыны рас. Бірақ автордың жеке қолтаңбасы публицистика тіліне тән қалыптасқан сөздермен тығыз байланысты болады. Ал, өйткені, радио, мынау теледидар тыңдармандарды белгілі жағдайда айтылатын құрылымдарға үйренген, оларды пайдаланбау дәстүрдің сақталмауына, одан туындайтын түпкі нәрсе тыңдарманға дұрыс ықпал ете алмауға әкеледі.
Қалдыгүл Есенова	▶			– Сөйлеудің тұрақты құрылымдардың болуы – журналист үшін де, тыңдарман үшін де қолайлы. Олар – радио тілінің бөлінбес құрамдас бөлігі. Онсыз тыңдарманның қабылдау, түсіну жылдамдығы төмендер еді. – Телерадиода айтылған әрбір сөз, әрбір сөйлем, оның тыңдаушысына, көрерменіне белгілі бір сөздің, ойдың эталоны сияқты жетіп жатады. Сол айтылған сөздерді тыңдаушы сол күйінде қабылдап, тілдік қорына алып жатады. Енді осы ретте жақсы айтылған сөздер, әрине, теле-радио хабарларындағы тыңдаушыларға оң әсерін ететіні белгілі. Ал кесірін тигізетін де жағдайлар кездесіп қалады. Осы ретте сіз не айтар едіңіз? – Журналист өз баяндауында әдеби тіл нормасынан тыс жатқан бейәдеби лексиканы, біз оны қазірде диалектизм, қарапайым сөздер, өзге тілдік элементтер деп айтып жүрміз. Осындайларды қолданып жатса тыңдарманға түсініксіз болатыны белгілі. Ал түсініксіз шыққан ақпарат жүйелі түрде жеткізілуі бәсеңсіп, репортер мен тыңдарман арасында таза қатысым орнамайды.
Қалдыгүл Есенова	▶			– Бірақ сонда да болса, кей-кейде шет-шеттегі облыстардан берілген репортер тілінде жергілікті сөздер кездесіп қалатыны рас. Бір-екі мысалды айта кетейін, сөзім жанды болуы үшін, «Білім негізі бүгіннен» деген сұхбат-әңгімеде «Тәжірибеңізді ортақтаса тұрсаңыз», біреумен ортақтаудың өзі көмектес септігін керек етіп тұратындықтан, дұрысы «Тәжірибеңізбен ортақтаса тұрсаңыз» деген қолданыс дұрыс болар еді. Осы хабарда журналистердің де «ой айтып өтсеңіз» деген қолданыстары кездеседі. Біреуге қаратылып айтылған нәрсе сол жақта айтылу керек қой. Мысалы, қазақтар «Бас ауырып тұр ма?» демей, «Басың ауырып тұр ма?» дейді, сол сияқты «Ойыңызды айтып өтсеңіз» деген дұрыс болар. Тағы да мысалы осы, кейбір теледидар немесе радиолардан естиміз, «Енді «Баспалардан базарлық» дейтін айдарына құлақ салыңыз» деген қолданыстар бар.
Қалдыгүл Есенова	▶			– Оның өзі де «айдары» сөзін қолданғаннан кейін «дейтін» сөз артық. «Бағдарламамыздың бастарында айтқандай» бұл мысалда да «бастарында» сөзі көптік формадан гөрі бағдарламаға қатысты «басында» деген қолданыс дұрыс болар еді. Өйткені бағдарлама сөзінің өзі жеке формада айтылғандықтан, оның «көп бастары» болуы мүмкін емес қой. Осыған қатысты – «Алғашқы қарлардың әсері қандай?». Қардың да көптік формада қолданылуы – орынсыз. «Қандай жерде оқисыз?» дегеннен гөрі «Қай жерде оқисыз?» деген қолданыс дұрыс болар еді. Мұндай енді мысалдар теледидар немесе радио хабарлар тілінде кездесіп жатады. Енді бұндай бір-екі кемшіліктер кете береді. Бірақ сонда да болса осыған кішкене ден қойсақ. Өйткені жаңа мен жоғарыда да айтып өттім, БАҚ-тың қызметі сол - ақпаратты тез беру және әсерлі беру. Егер осы журналистер тілінде жүйесіз, сөздер бір-бірімен байланыспай, немесе бір сөз бір сөйлем ішінде бірнеше рет қайта-қайта кездесіп жатса, ақпарат әсерлі берілмейді. Осы жағын журналистер ескерсе екен деп ойлаймын.
Қалдыгүл Есенова	▶			– Өткенде де радиодан тыңдап отырсам, мынандай хабар берілді: «Екі жүз алпыс мың адам аталған вирустың вирусын жұқтырған» деп қолданды. Вирустың өзі бір сөйлемде екі рет қайталануының өзі әсерлі болуы да екіталай. «Жеке күйшілердің жеке концерті» деген қолданыс бар. Ол күйшілер жеке болса, оның концерті тағы жеке болады, сонда бұл қандай қолданыс. «Көлдей көңіл, өзендей үлкен өмір тілеймін» деген қолданыстар бар. Өмірдің өзі үлкен болуы мүмкін бе? Бұл да жүйесіз қолданыс деп айтуға болады. «Өзіңді сүйетін, өзіңді сыйлайтын жарға шаңырақ құруыңа тілектеспін!» деген қолданыстар да кездесіп жатады. Енді «Өзіңді сүйетін, өзіңді сыйлайтын жармен шаңырақ құруыңа тілектеспін!» деген қолданыс дұрыс болады. Өйткені шаңырақтың өзі – екі адамның қосылып шаңырақ көтерілуі, екі адамның қатысы. Сондықтан да жарға емес, «сыйлайтын жармен шаңырақ құруыңа тілектеспін!» деген қолданыс дұрыс болар еді.
Қалдыгүл Есенова	▶			– Журналист тілінде – «Мінекей, Баян, сұрағыңызға жақсылап жауабын алдыңыз ғой деймін», бұның дұрысы – «Баян, сұрағыңызға жақсы жауап алдыңыз ғой деймін» немесе «Осы сағатымызды Диана есімді тыңдарманымызбен аяқтаймыз», «Осы сағатымызды Диана есімді тыңдарманымызбен аяқтаймыз" дегеннен гөрі, «Осы сағатымызды Диана есімді телефон шалушымызбен хабарласқаннан кейін аяқтаймыз» деген дұрыс болар еді. Немесе «Егер де өз ойыңызды қоссаңыз, біз қуанышта боламыз» дегеннен гөрі, «Егер өз ойыңызды бөліссеңіз, біз қуаныштымыз» деген жөн. «Көп жастар кішкене махаббат жайлы әңгіме қозғады», махаббаттың өзі кішкене, үлкен болуы мүмкін бе? Осыған кішкене көңіл бөлсек. «Көп жастар біраз уақыт махаббат жайлы әңгіме қозғады» деген қолданыс, әрине, орынды болар еді. Соңғы кезде теледидардан болсын, радиодан болсын, көп сөздер дұрыс қолданылмай, ол үрдіске айналып бара жатыр. Мысалы, радио болсын, теледидар болсын «Бүгін 10 градус жылыны көрсетеді» деген қолданыстар үрдіске айналып бара жатыр. "Жылыны" емес: «Сынап бағанасы 10 градус жылылықты немесе суықтықты көрсетеді».
Қалдыгүл Есенова	▶			– Қалдыгүл, жаңа айтып жатырсыз ғой, бірнеше қазіргі кезде қалыптасқан сөйлеу тіліміздегі кемшіліктер туралы, ал енді осындай орашолақ сөйлемдерді, орашолақ сөз тіркестері туралы зерттеуді негізінен Тіл білімі институты атқарады. Ал осы ретте Тіл білімі институты қандай жұмыстар атқарып жатыр? Біздің сөйлеу тілімізді түзету бағытында, сөздерді дұрыс қолдану, дұрыс айту, дұрыс жазу бағытында Тіл білімі институтының атқарып отырған жұмыстары туралы да айтып берсеңіз. – Біздің институтта «Тіл мәдениеті» деген бөлім бар. Ол бөлімді Нұргелді Уәли деген ғалым біраз жылдан бері басқарып келе жатыр. Біз 2000-2003 жылға арналған зерттеу жұмысымыздың тақырыбы да осы "Бұқаралық ақпарат құралдарының тілі" деп аталады. Осы бағытта біз бөліп алғанбыз, яғни, мынау бұқаралық ақпарат құралдарының өзі ауызша, жазбаша формасы бар ғой.
Қалдыгүл Есенова	▶			– Ауызша формасына теледидар мен радио хабарлары жатады. Осыған байланысты Күдеринова Құралаймен екеуіміз осы бағытта зерттеу жұмысын жүргізіп жатырмыз. Тұжырымдар жасадық. Ол монография қазір баспада. Осы зерттеу жұмысында тек қана "осы радио, теледидар хабарларындағы кемшіліктермен қатар, қайтсек осы тіл тазалылығына көмектесеміз?" деген мақсатта біраз теориялық тұжырымдарға келдік. Ол жақын арада көпшілік қауымның қолына тиеді. Үлкен монографияның аты «Бұқаралық ақпарат құралдарының тілі» деп аталады. Меніңше, радио немесе теледидар хабарларының беретін тілі таза болу керек. Яғни, журналист тіл тазалығына көбірек мән беріп жатса, ол, әрине, тыңдарманға немесе көрерменге оң әсерін тигізеді. Кезінде Құдайберген Жұбанов былай деген екен «Сөзді қалай құру тетігін білу, ауызекі сөз үшін де аса керекті. Өйткені, топқа сөйленетін сөз де жазу тілі сияқты мұнда да екі кісі отырып сөйлескендігіндей кеңшілік жоқ» деген болатын еді.
Қалдыгүл Есенова	▶			– Бұлар жалпылама қауымға арналғандықтан, тіл бірліктері барлығына түсінікті болып, қабылдауға да жеңіл болуы тиіс. – БАҚ-ның тілі, оның ішінде электронды ақпарат құралдарының тілі, ондағы кейбір кемшіліктер, оны түзеудің жолдары туралы айтып берген әңгімеңізге көптен көп рақмет! – Міне, осы түйінмен әңгімемізді аяқтаймыз. Біз «Қалай сөйлейміз?" хабарына Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының аға ғылыми қызметкері, филология ғылымының кандидаты Қалдыгүл Есенова қатысты. Хабарды әзірлеген журналист – Оңғар Құралов. Әуе толқынында амандықпен кездескенше, күн нұрлы болай! 2004 жыл
Қалқаман Сарин	▶	↑ақындық деген ^уөнер ↑ // менің түсінігімде → / ақ̊сүйек ^уөнер ↓/// ↑басқа ^уөнердің ійелері→ / ^уөкпелемесін↓/// ↑басқа сіздің / әріптестеріңіз →// сіз де ^уөкпөлемеңіз↓/// ↑мен үшүн / ^йең асыл →// асылзада / бегзада ^уөнер → // ақындық↓/// ↑сондықтан бұл ^уөнер →/ менің түсүнүгімде →// әуелі алладан↓// тағдырыңа жазылатын →// маңдайына жазылатын тағдыр↓/// ↑^йекінші →/ жаңағы / сіз айтқан әкенің қаны →// ананың сүтү↓/// ↑үшінші фактор →// жаңағы ^уөзүңіз айтқан →// у^уөскөн ^уорта / алған білімің↓/// ↑^уосы үш тұғұр // →^уошақтың үш бұтұндай // үшеуі ^уосы ақындықтың →/ негізгі ^уөзегі ↓// негізгі тамыры дейсіз ба↑/// ↑^уосы үшеуі / тығыз бір-бірімен→ // байланысты деп ^уойлайм↓///	↑ақындығ ͡ деген ^уөнөр↑// менің түсүнүгүмдө→ // ақ̊сүйөк ^уөнөр↓/// ↑басқа ^уөнөрдүң ійелері →// ^уөкпөлөмөсін↓/// ↑басқа сіздің / әріптестеріңіз →// сіз ͡ де ^уөкпөлөмөңүз↓/// ↑менүшүн / ^йең ͡ асыл →// асылзада / бегзад'өнөр→ // ақындық↓/// ↑сондұқтам ͡ бұл →/ ^уөнөр // менің түсүнүгүмдө→ // әуөл'алладан↓// тағдырыңа жаз^ылатын →// маңдайына ͡ жаз^ылатын / тағдыр↓/// ↑^йекінші →/ жаңағы / сіз айтқан әкенің ͡ ғаны →// ананың ͡ сүтү↓/// ↑үшүншү фактор→// жаңағы / ^у өзүңүз айтқан / ^уөскөн ^уорта→// алғам ͡ білімің↓/// ↑^уосұ / үш тұғұр // ^уошақтың үш ͡ пұтұндай // үшөуү ^уосұ / ақындықтың ͡ негізгі ^уөзөгү↓// негізгі там^ыры дейсіз ͡ б̊е↑/// ↑^уосүшөуү / тығыз͡ б̊ір ͡ б̊ір^імем ͡ байланысты ͡ деп ^уойлаймын↓///	Ақындық деген өнер менің түсінігімде - ақсүйек өнер. Басқа өнердің иелері өкпелемесін. Басқа сіздің әріптестеріңіз, сіз де өкпелемеңіз. Мен үшін ең асыл, асылзада, бекзада өнер - ақындық. Сондықтан бұл өнер менің түсінігімде әуелі Алладан тағдырыңа жазылатын, маңдайына жазылатын тағдыр. Екінші, жаңағы сіз айтқан әкенің қаны, ананың сүті. Үшінші фактор - жаңағы өзіңіз айтқан өскен орта, алған білімің. Осы үш тұғыр ошақтың үш бұтындай, үшеуі осы ақындықтың негізгі өзегі, негізгі тамыры дейсіз ба. Осы үшеуі тығыз бір-бірімен байланысты деп ойлаймын.
Қалқаман Сарин	▶	↑менің түсінүгүмде →// тағы да айтайын →/ ^уөлең ^уөмір мен ^уөлімнің ^уортасы →// мен үшүн ^уөлең↓/// ↑бұл →/ мен ашқан жаңалық емес бұл↓/// ↑ тұуғанда / дүнүйе ^йесігін ашады ^уөлең →// ^уөлеңмен жерғойынына →/ кірер денең деп →// абай атамыз →/ ақыйқатын айтып кеткен↓/// ↑сондұқтан / ақын үшүн ^уөлең // ^уол ^уөмүр↓/// ↑ақын үшүн ↑/ ^уөлең →/ бүкүл тұрмұс-тіршілігінің ↑// ^йенді кәзіргі жағдайда ↑// әртүрлі айтұуға болатын шығар↓/// ↑белгілі бір дәрежеде→ // жұртқа танылұуыңа ↑/ немесе айтар ^уойұңды →/ сезіміңді / күйүнүш↑ / сүйүнүш ↑// адамның басынан кешетін сезімнің→ / барлығын→ // ^уосы / арман-мұңұңды жаңағындай→/ жан сырыңды жасырып→ // қағаз бетіне түсіретін // дүнүйе ↓/ не нәрсе дегең гезде ↑// ^уосы ^уөлең деп ^уойлайм↓///	↑менің түсүнүгүмдө // → тағы д'айтайын →/ ^уөлөң / ^уөмүр мен ^уөлүмнүң ^уортасы →// менүшүн ^уөлөң→ ↑бұл →/ мен ашқ̊ан жаңалық ^йемес ͡ пұл↓/// ↑тұуғанда / дүн^үй'есігін / ашад'өлөң→ // ^уөлөңмөн жерғойұнұна →/ кірер денең / деп →// аб̊ай атамыз →/ ақыйқатын айтып кеткен↓/// сондұқтан / ақынүшүн→ / ^уөлөң ^уөмүр↓/// ақынүшүн↑/ ^уөлөң →/ бүкүл тұрмұс-тіршілігінің↑ // ^йенді ͡ ғәзіргі жағдайда↑ әртүрлү / айтұуға ͡ б̊олатын шығар↓/// ↑белгілі ͡ б̊ір дәрежеде→ // жұртқа танылұуұңа↑/ немесе / айтар ^уойұңдұ →/ сезіміңді / күйүнүш↑ / сүйүнүш↑// адамның басынаң͡ гешетін сезімнің ͡ барлығын // ^уосұ / арман-мұңұңдұ жаңағындай→/ жан сырыңды жасырып →// қағаз ͡ б̊етіне түсүрөтүн // дүн^үйө↓// не ͡ нәрсе дегең ͡ гезінде↑// ^уосұ ^уөлөң деп ^уойлаймын↓///	Менің түсінігімде, тағы да айтайын, өлең - өмір мен өлімнің ортасы мен үшін өлең. Бұл мен ашқан жаңалық емес. «Туғанда дүние есігін ашады өлең, Өлеңмен жер қойынына кірер денең», - деп Абай атамыз ақиқатын айтып кеткен. Сондықтан ақын үшін өлең - өмір. Ақын үшін өлең бүкіл тұрмыс-тіршілігінің енді қазіргі жағдайда әртүрлі айтуға болатын шығар. Белгілі бір дәрежеде жұртқа танылуыңа немесе айтар ойыңды, сезіміңді, күйініш, сүйініш, адамның басынан кешетін сезімнің барлығын, осы арман-мұңыңды жаңағындай, жан сырыңды жасырып, қағаз бетіне түсіретін дүние не нәрсе деген кезде осы өлең деп ойлаймын.
Қалқаман Сарин	▶	↑^йенді →/ шынында да // кәзір →/ мына заманда // технократтық→ / ақпараттық заманда → // ақын болұу ↑// жалпы ^уөнер адамы болұу ↑// біреулер үшүн ↑/ күлкүлі болұуы да мүмкүн→ // шынында да↓/// ↑кәзір / матерыйалдық құндұлықтар→ // бірінші ^уорыңға шығып кеткен кезде →// дереу байұуымыз герек↓// ^уоқұуымыз герек↓// тіл меңгерүуіміз герек↓// матерыйалдық дүнүйелерімізді жыйнақтап↑// ^йетік-жеңімізді қымтауымыз герек деп жатқаңгезде↑/ ^уосы ^уөлөң жазұу↑/ ^уөнермен айналысұу деген нәрсе→/ керек па↑/ керек ^еемес па↑/ деп түсінетін →// адамдар да бар↓/// ↑бұл / мен сізге айтайын →// ^ұуақыттың / ^уосыған жеткен жеріміс↓///	↑^йенді →/ шынында ͡ да // қәзір →/ мына заманда технократтық→ / ақпараттық заманда → // ақым ͡ болұу ↑// жалпы ^уөнөр адамы ͡ б̊олұу↑// біреулөрүшүн↑/ күлкүлү ͡ б̊олұуұ ͡ да ͡ мүмкүн → // шынында ͡ да↓/// қәзір / матерійалдық құндұлұқтар → // бірінші ^уорұңға шығып кеткеңгезде →//дереу ͡ б̊айұуұмұз ͡ герек↓// ^уоқұуұмұз͡ герек↓// тіл меңгерүуүмүз͡ герек↓// матерійалдығ ͡ дүн^үйөлөрүмізді жыйнақтап↑// ^йетегжеңімізді ͡ ғымтауұмұз ͡ герек деб̊ ͡ жатқаң ͡ гезде↑ ^уосұ ^уөлөң жазұу↑/ ^уөнөрмөн айналысұу деген нәрсе→/керек ͡ пе / керек ^йемес ͡ пе ↑/ деп түсүнөтүн→ // адамдар ͡ да ͡ б̊ар↓/// ↑бұл / мен сізг'айтайын →// ^ұуақыттың / ^уосұған жеткен жеріміз↓///	Енді шынында да, қазір мына заманда, технократтық, ақпараттық заманда ақын болу, жалпы өнер адамы болу біреулер үшін күлкілі болуы да мүмкін, шынында да. Қазір материалдық құндылықтар бірінші орынға шығып кеткен кезде дереу баюуымыз керек, оқуымыз керек, тіл меңгеруіміз керек, материалдық дүниелерімізді жинақтап, етік-жеңімізді қымтауымыз керек деп жатқан кезде, осы өлең жазу, өнермен айналысу деген нәрсе керек пе, керек емес пе деп түсінетін адамдар да бар. Бұл, мен сізге айтайын, уақыттың осыған жеткен жеріміз.
Қалқаман Сарин	▶	↑әрійне / сөз жоқ // ақыңға / →құрметпен қарайды↓/// ↑барған жеріңде →/ алдыңнан шығып ↓// арқаңнан қағып ↓// ақ батасын беріп / жататын ↓// аға-апаларымызды / →көргең ͡ гезде↑// жырыңды жатқа ^уоқып жатқан→ // жастарды көргең ͡ гезде↑ // жаңағы күдүкті →/ күмәнді / тұманды ^уой / сейілет↓/// ↑босқа жүргөнің жоқ ^йекеніңді↓// әйтеуүр бірғазақтың баласына→ / ^уөлең деген дүнүйені→ // сүйкімді͡ қылып / сұлұу ^уөнер ^йекендігін →// ^уоның жаңағындай→ / ақ̊сүйөк ^уөнер ^йекендігін // жалғыз мен ^йемес↑// әрійне / ^уосұндай / тұрғұда қызмет көрсөтіп жүрген→ // қалтқысыз әдебійетке азаматтар бар ғой↓/// ↑сондықтан / мен ^уойлайм↑// ^уосы тұрғұда↓///	↑әрійне / сөжжоқ / ақыңға / → құрмөтпөң͡ ғарайды↓/// ↑барған жеріңде →/ алдыңнан ͡ шығып↓// арқаңнаң ͡ ғағып↓// ақпатасым ͡ беріб̊ ͡ жататын↓// ағ'апаларымызды →/ көргөң ͡ гезде:↑// жырыңды жатқа ^уоқұб̊ ͡ жатқан→ // жастарды ͡ гөргөң ͡ гезде:↑// жаңағы ͡ гүдүктү /→ күмәнді / тұманды ^уой / сейіледі↓/// ↑босқа жүргөн жоқ ^йекеніңді↓// әйтеуүр ͡ б̊ірғазақтым ͡ баласына→ /^уөлөң деген дүнүйөнү→ // сүйкүмдүғып / сұлұу ^уөнөр ^йекендігін →// ^уонұң жаңағындай→ / ақ̊сүйөк ^уөнөр ^йекендігін // жалғыз мен ^йемес ↑// әрійне / ^уосұндай / ^уосұ ͡ тұрғұда / қызмет көрсөтүб̊ ͡ жүргөн→ // қалтқысыз әдеб̊ійетке / азаматтар ͡ б̊ар ͡ ғой↓/// ↑сондұқтаммен ^уойлаймын ↑// ^уосұ ͡ тұрғұда↓///	Әрине, сөз жоқ, ақынға құрметпен қарайды. Барған жеріңде алдыңнан шығып, арқаңнан қағып, ақ батасын беріп жататын аға-апаларымызды көрген кезде, жырыңды жатқа оқып жатқан жастарды көрген кезде жаңағы күдікті, күмәнді, тұманды ой сейіледі. Босқа жүргенің жоқ екеніңді, әйтеуір бір қазақтың баласына өлең деген дүниені сүйкімді қылып сұлу өнер екендігін, оның жаңағыдай ақсүйек өнер екендігін жалғыз мен емес, әрине осындай тұрғыда қызмет көрсетіп жүрген қалтқысыз әдебиетке азаматтар бар ғой. Сондықтан мен ойлаймын осы тұрғыда.
Қалқаман Сарин	▶	↑ал ^йенді / жаңағы ↑/менің ^уойыма →/ бір нәрсе келіп ^уотыр↓/// ↑біз әлі сол / матерійалдық дүнүйеден →// мына кейіңгі →/ жыйырма бес жылдықта →// тіпті ^уосұған →/ қатты көңүл аударып кеткен сыйақтымыс↓/// ↑бір жарым жыл бұрұңғы →/ жағдай // ^йесіңізде шығар // жер мәселесі↓/// ↑жер мәселесі деген кезде ↑// жерге қарап қалған→ // ^йешкім болған жоқ↓/// ↑ұлт зыйалыларынан бастап →// қоғам қайраткелері→ // ^уолар ^йенді →/ міндетті дейік̊ші айтұуға↓// сөзді қозғауға↓/// ↑бірақ ↑/ жалпы жастар →// бұқара халық →// ^уөре түрөгелді↓/// ↑үйткені / жер деген матерійал //→ жер деген байлық↓///	↑ал ^йенді / жаңағы / ↑менің ^уойұма →/ бір нәрсе͡ геліп ^уотұр ↓// біз әлі сол / матерійалдығ ͡ дүн^үйөдөн →// мына ͡ гейіңгі / →жыйырма͡ б̊ешшылдықта →// тіпті ^уосұған / →қатты ͡ гөңүл аударып кеткен сыйақтымыс↓/// ↑бір жарым жыл ͡ б̊ұрұңғұ →/ жағдай // ^йесіңізде шығар // жер мәселесі↓/// ↑жер мәселесі дегең ͡ гезде↑// жерге ͡ ғарап қалған→ // ^йешкім ͡ болған жоқ↓/// ↑ұлт зыйалыларынам ͡ бастап →// қоғам ͡ ғайраткелері→ // ^уолар ^йенді / →міндетті дейік̊ш'айтұуға↓// сөздү ͡ ғозғауға↓/// ↑бірақ / жалпы жастар →// бұқара ͡ ғалық →// ^уөрө ͡ түрөгөлдү↓/// ↑^уөйткөнү / жер дегем ͡ матерійал //→ жер дегем ͡ байлық↓///	Ал енді жаңағы менің ойыма бір нәрсе келіп отыр. Біз әлі сол материалдық дүниеден, мына кейінгі 25 жылдықта тіпті осыған қатты көңіл аударып кеткен сияқтымыз. 1,5 жыл бұрынғы жағдай есіңізде шығар, жер мәселесі. Жер мәселесі деген кезде жерге қарап қалған ешкім болған жоқ. Ұлт зиялыларынан бастап қоғам қайраткелері, олар енді міндетті дейікші айтуға, сөзді қозғауға. Бірақ, жалпы жастар, бұқара халық өре түрегелді. Өйткені жер деген материал, жер деген байлық.
Қалқаман Сарин	▶	↑тілдің мәселесін / алып қарайық̊шы↑/// ↑бұл -рұуханыйат // бұл - рұух↓/// ↑мынау матерійал↓/// ↑тілдің мәселесіне гелгеңгезде↑// біз ↑/ бұндай бірлік таныта алмадық↓/// ↑тұтастық таныта алмадық↓/// ↑йағный / әлі де біз // матерійалдық құндұлұқтарға→ // байланған ^еекендігімізді↑// көрсетіп берді↓/// ↑тек қана →/ жерде не бар // жерде наның бар →// үйің бар // баспанаң бар // бала-шағаң бар →// суың бар ішетін↓// жейтін наның бар↓/// ↑ал / тіл саған нан бермейт↓// тіл қарыныңды тойдырмайды↓// ^уол рұухтың дүнүйесі ^йекендігін→ // біз әлі сезіне қойған жоқпыс→ // көрдүңіз ба↑// тек қана / жеріме тійіспесе болдұ↓// ал / рұухты дүнүйе // рұуханыйатқа деген гезде→ // селқостық / салғырттық↓/// ↑бұны / мүмкүн біреулер →// сабыр деп түсінүуі де мүмкін↓/// ↑^уосындай бір / кінәратты →// тұстар бар ғой↓ ///	↑тілдің мәселесін / алып ͡ қарайық̊шы↑/// ↑бұл ^ұрұуханыйат // бұл ^ұрұух↓/// ↑мынау матерійал↓/// ↑ал тілдің мәселесіне гелгең͡ гезде // біз ↑/ бұндай бірлік таныт'алмадық↓// тұтастық таныт'алмадық ↓/// ↑йағ^іній / әлі ͡ де ͡ б̊із // матерійалдық құндұлұқтарға→ // байлаңған ^йекендігімізді↑// көрсөтүп ͡ перді↓/// ↑текқана →/ жерде не͡ б̊ар // жерде наның ͡ бар →// үйүң ͡ бар // баспанаң ͡ бар // бала-шағаң ͡ бар →// сұуұң бар ішетін↓// жейтін наның ͡ бар↓/// ↑ал / тіл саған нам ͡ бермейді ↓// тіл ͡ ғарыныңды тойдұрмайды↓/// ↑^уол ^ұрұухтұң дүн^үйөсү ^йекендігін→ // біз әлі сезіне ͡ ғойған ͡ жоқпұс→ // көрдүңүз ͡ б̊е ↑/ текқана / жеріме тійіспесе͡ б̊олдұ↓ // ал / ^ұрұухтұ дүн^үйө // ^ұрұуханыйатқа дегең ͡ гезде→ // селқостұқ / салғырттық↓/// ↑бұнұ / мүмкүм ͡ біреулөр →// саб̊ыр деп түсүнүуү ͡ де мүмкүн↓/// ↑^уосұндай ͡ б̊ір / кінәратты →// тұстар ͡ б̊ар ͡ ғой↓ ///	Тілдің мәселесін алып қарайықшы, бұл - руханият, бұл - рух. Мынау материал. Тілдің мәселесіне келген кезде біз бұндай бірлік таныта алмадық, тұтастық таныта алмадық. Яғни әлі де біз материалдық құндылықтарға байланған екендігімізді көрсетіп берді. Тек қана жерде не бар, жерде наның бар, үйің бар, баспанаң бар, бала-шағаң бар, суың бар ішетін, жейтін наның бар. Ал тіл саған нан бермейді, тіл қарныңды тойдырмайды, ол рухтың дүниесі екендігін біз әлі сезіне қойған жоқпыз, көрдіңіз бе? Тек қана жеріме тиіспесе болды, ал рухты дүние, руханиятқа деген кезде селқостық, салғырттық. Бұны, мүмкін біреулер сабыр деп түсінуі де мүмкін. Осындай бір кінәратты тұстар бар ғой.
Қалқаман Сарин	▶	↑бұл ^йенді о бастан→ // қазақ ақын халық қой↓/// ↑түйөге міңген қазақ →// төрт ауұз ^уөлең айтады деп →// қазақ тағы да айтып қойған↓/// ^йешкімнің аузына↑// қақпақ бола алмайсыз↓/// ↑кәзір ↑/ мына ійнтернет деген дүнүйе →// тіпті мұндай дүнійеге →// жол ашып берді↓// мүмкүндік тұудырды↓/// ↑бірақ бұнұң барлығы ^йенді↑// әдебій ^уорта бар гезде →// сүзгі / жаңағы / ішкі түйсік бар гезде→ // бұлар / жас кезінде→ / кім ^уөлөң жазбады↓/// ↑стүудент кезінде →// сіздің қатарластарыңыз айтады ғой↓// қырық жігіт ^уөлең жазып келді↓// соның ^йекеуі-үшөуі ғана шықты↓// әрқайсысы / әр жақтан кетті↓/// ↑сол сыйақты бұл↑// аса бір күдүк тұудұратын →/ дүнүйе ^йемес// ^уөзү / ^ұуақыт пен халық деген →/ ^йекі кеңістік бар↓/// ↑кейбір жағдайда // →әдебій ^уортаның ^уөзү / қателесүуі мүмкүн↓/// ↑ійа↓/ ^уоған кешегі дүнүйелер де→ // дәлел бола алады↓/// ↑бірақ / ^йек'ақ ұлы ^уөлшем бар //^ұуақыт пен халық↓///	↑бұл ^йенді ^уо бастан→ // қазақ / ақың ͡ ғалық ͡ қой ↓// түйөгө міңгең͡ ғазақ →// төрт ауұз ^уөлөң айтады ͡ деп →// қазақ тағы ͡ да ͡ айтып ͡ қойған↓/// ^йешкімнің аузұна↑ // қақпақ͡ пол'алмайсыз↓/// ↑қәзір ↑/ міне / ійнтернет деген дүн^үйө → // тіпті мұндай дүн^үйөге →// жол ашып ͡ перді ↓// мүмкүндүк͡ тұудұрдұ↓/// ↑бірақ / бұнұң барлығы ^йенді ↑// әдеб̊ій ^уорта ͡ б̊аргезде →// сүзгү / жаңағы / ішкі түйсүк ͡ паргезде→ // бұлар / жас кезінде→ / кім ^уөлөң жазб̊ады↓/// ↑^ыстүудөнт кезінде →// сіздің ͡ ғатарластарыңыз ͡ айтады ͡ ғой ↓// қырығ ͡ жігіт ^уөлөң жазып ͡ келді↓ // сонұң ^йекеу'үшөуү- ғана ͡ шықты↓ // әрғайсысы / әр жақтаң ͡ гетті↓/// ↑сол сыйақты ͡ б̊ұл↑// аса ͡ б̊ір / күдүк тұудұратын →/ дүн^үйө ^йемес // ^уөзү / ^ұуақыт пен халық деген →/ ^йекігеңістік ͡ пар↓/// ↑кейб̊ір жағдайда →// әдеб̊ій ^уортаның ^уөзү / қателесүуү мүмкүн↓/// ↑ійа↓/ ^уоғаң ͡ гешегі дүн^үйөлөр ͡ де→ // дәлел ͡ б̊ол'алады↓/// ↑бірақ / ^йек'ағ ͡ ұлұ ^уөлшөм ͡ бар // ^ұуақыт пең ͡ ғалық↓///	Бұл енді о бастан қазақ ақын халық ғой. «Түйеге мінген қазақ төрт ауыз өлең айтады» деп қазақ тағы да айтып қойған. Ешкімнің аузына қақпақ бола алмайсыз. Қазір мына интернет деген дүние тіпті мұндай дүниеге жол ашып берді, мүмкіндік тудырды. Бірақ мұның барлығы енді әдеби орта бар кезде, сүзгі, жаңағы ішкі түйсік бар кезде, бұлар жас кезінде кім өлең жазбады. Студент кезінде сіздің қатарластарыңыз айтады ғой, «қырық жігіт өлең жазып келді, соның екеуі-үшеуі ғана шықты, әрқайсысы әр жақтан кетті». Сол сияқты бұл аса бір күдік тудыратын дүние емес, өзі уақыт пен халық деген екі кеңістік бар. Кейбір жағдайда әдеби ортаның өзі қателесуі мүмкін. Ия, оған кешегі дүниелер де дәлел бола алады, бірақ екі-ақ ұлы өлшем бар - уақыт пен халық.
Қалқаман Сарин	▶	↑халықтың жазығы жоқ↓// сүзбөден халыққа ^уөткізіп ↑// бір-ақ берүуіміз герек↓/// ↑^уосы арналар / ^ырадыйолар →// бүкіл ақпарат құралдары →// былайша айтқанда↓/// ↑халықтың жазығы͡ ғанша→ // халыққа не беріп жатырмыс↓// соны тыңдап атыр↓/// ↑мен айтайын↓/ мына әннің сөздөрінің → // ^уөте / сын көтермейтіндігі тұуралы ійә↓/// ↑ мен де / біраз әңге сөз жаздым ғой↓// бірақ / кәзір ↑/ көркөмдік кеңес деген дүнүйе бар →// қазақ радыйосында↓///	↑халықтың жазығы жоқ↓// сүзб̊өдөң ͡ ғалыққа ^уөткүзүп↑// бір͡ ақ ͡ перүуүмүз ͡ герек↓/// ↑^уос'арналар / ^ырадыйолар →// бүкүл ақпарат құралдары →// былайш'айтқанда → / халықтың жазығы͡ ғанша→ // халыққа не͡ б̊еріб̊ ͡ жатырмыз ↓// сонұ тыңдаб̊ ͡ жатыр↓/// ↑мен айтайын↓/ мын'әннің сөздөрүнүң → // ^уөтө / сың ͡ гөтөрмөйтіндігі тұуралы // ійә↓/// ↑мен де / біраз әңге сөжжаздым ͡ ғой↓// бірақ / қәзір↑ көркөмдүк кеңес теген дүн^үйө͡ б̊ар →// қазағ͡ радыйосұнда ↓///	Халықтың жазығы жоқ, сүзбеден халыққа өткізіп бір-ақ беруіміз керек осы арналар, радиолар, бүкіл ақпарат құралдары, былайша айтқанда. Халықтың жазығы қанша, халыққа не беріп жатырмыз соны тыңдап атыр. Мен айтайын, мына әннің сөздерінің өте сын көтермейтіндігі туралы, иә. Мен де біраз әнге сөз жаздым ғой, бірақ қазір көркемдік кеңес деген дүние бар қазақ радиосында.
Қалқаман Сарин	▶	↑соның / мүшөсүнің бірімін мен↓/// ↑біраз жаңағы ақын ағаларымыз бар↓ // кампазитырлар бар↓/// ↑қазақ радыйосын // былайша айтқанда →// жанағы сондай жеңілтек әндерден↑ // тазартып жатырмыс↓/// ↑сөзү дұрұс ^йемес // әні бұзұқ →// сөзү қыйсық деген сыйақты↓/// ↑бірақ / ^уоны біз / радыйодан ғана алып тастағаммен // басқа арналарда да / кеңес жоқ қой →// ^уол / басқа жерден шығып жатыр↓/// ↑шатырдың бір-ақ тесігін бітедік↓// басқа тесігінен де / сұу ағып атыр ғой↓// түсінесіз бе↑/// ↑бұл жерде / менің ^уойымша →// тұтас көркөмдік кеңес керек↓///	↑сонұң / мүшөсүнүң бірімім ͡ мен↓/// ↑біраз ақын ағаларымыз ͡ б̊ар↓ // композійторлар ͡ б̊ар↓/// ↑қазағ͡ радійосын // былайш'айтқанда →// жаңағы сондай жеңілтег ͡ әндерден↑ // тазартыб̊ ͡ жатырмыз↓/// ↑сөзү ͡ дұрұс ^йемес // әні ͡ б̊ұзұқ →// сөзү ͡ ғыйсығ ͡ деген сыйақты↓/// ↑бірақ / ^уонұ ͡ б̊із / ^ырадыйодаң ͡ ғана / алып тастағаммен // басқ'арналарда ͡ да / кеңес жоқ ͡ қой →// ^уол / басқа жерден шығыб̊ ͡ жатыр↓/// ↑шатырдың бір-ақ тесігім ͡ бітедік↓// басқа тесігінен ͡ де / сұуағып ͡ жатыр ͡ ғой↓ // түсүнөсүз ͡ б̊е↑/// ↑бұл жерде / менің ^уойұмша →// тұтас көркөмдүк кеңес керек↓///	Соның мүшесінің бірімін мен. Біраз жаңағы ақын ағаларымыз бар, композиторлар бар. Қазақ радиосын былайша айтқанда, жаңағы, сондай жеңілтек әндерден тазартып жатырмыз. Сөзі дұрыс емес, әні бұзық, сөзі қисық деген сияқты. Бірақ, оны біз радиодан ғана алып тастағанмен, басқа арналарда да кеңес жоқ ғой, ол басқа жерден шығып атыр. Шатырдың бір-ақ тесігін бітедік, басқа тесігінен де су ағып жатыр ғой, түсінесіз бе? Бұл жерде менің ойымша, тұтас көркемдік кеңес керек.
Қалқаман Сарин	▶	↑бүкіл / жаңағы ақпаратқа →// жұмұс қабілеті жететін →// құдіреті жететін // →бір-ақ көркемдік кеңес керек↓/// ↑тіпті / мына / сахнада консерт қойатын кезде де→ // ана әнші қандай ән айтады↓// қандай сөз // ^уоның сөзі қандай↑// сапасы қандай деген дүнүйеге дейін↓/// ↑ал / ^уоны біз ↑// эфійрге түсүріп алғаннаң ͡ гейін→ // мына таспаға жазып алғаннан кейін →// ^уоны мына каналдан көрсетпесе→// ^йекінші канал көрсетіп жатыр↓/// ↑ійнтернетіңіз сел→/ тасқын болып →// ағып жатыр кәзір↓/// ↑бұ жерде→// ^йешқандай жаңағы →/ бійліктен немесе жоғарғы →// ^уосыған мүдделі жауапты адамдардың тарапынан→ // тұтас бір заң ͡ герек↓/// ↑бұнұ солай реттеп бермесе ↑// халықтың жазығы жоқ ↓// халыққа не берді↓/// ↑той әндері кәзіргі ↓/// ↑кәзір әншілер↑///	↑бүкүл / жаңағ'ақпаратқа →// жұмұс қәб̊ілеті жететін →// қүдүрөтү жететін →// бір-ақ көркөмдүк кеңес керек↓/// ↑тіпті / мына /сах^ынада / концерт қойатың͡ гезде ͡ де→ // ана / әнші ͡ ғандай ән айтады ↓// қандай сөз↑// ^уонұң сөзү͡ ғандай ↑// сапасы͡ ғандай деген дүн^үйөгө ͡ дейін↓/// ↑ал / ^уонұ ͡ б̊із ↑// эфійрге түсүрүб̊ ͡ алғаннаң͡ гейін→ // мына таспаға жазыб̊ ͡ алғаннаң͡ гейін →// ^уонұ мына ͡ ганалдаң ͡ гөрсөтпөсө →// ^йекінші͡ ганал ͡ гөрсөтүб̊ ͡ жатыр↓/// ↑ійнтернетіңіз / сел /→ тасқым ͡ болұп →// ағыб̊жатыр ͡ ғәзір↓/// ↑бұл жерде → // ^йешқ̊андай жаңағы →/ бійліктен немесе жоғарғы /→// ^уосұған мүддөлү жауапт'адамдардың тарапынан→ // тұтас ͡ пір / заңгерек↓/// ↑бұнұ солай ^іреттеп ͡ пермесе ↑// халықтың жазығы жоқ ↓// халыққа не͡ б̊ерді↓/// ↑той әндері ғәзіргі↓/// ↑қәзір әншілер↑///	Бүкіл жаңағы ақпаратқа жұмыс қабілеті жететін, құдіреті жететін бір-ақ көркемдік кеңес керек. Тіпті мына сахнада концерт қоятын кезде де ана әнші қандай ән айтады, қандай сөз, оның сөзі қандай, сапасы қандай деген дүниеге дейін. Ал оны біз эфирге түсіріп алғаннан кейін, мына таспаға жазып алғаннан кейін, оны мына каналдан көрсетпесе, екінші канал көрсетіп жатыр. Интернетіңіз сел, тасқын болып ағып жатыр қазір. Бұл жерде ешқандай жаңағы биліктен немесе жоғарғы осыған мүдделі жауапты адамдардың тарапынан тұтас бір заң керек. Бұны солай реттеп бермесе, халықтың жазығы жоқ, халыққа не берді. Той әндері қазіргі. Қазір әншілер...
Қалқаман Сарин	▶	↑ тойға ғана / ән жаздыратын болдұ↓/// ↑^уөнөр ^уөнөр үшүн →// ійгілік үшүн →// құндұлұқ үшүн→// жасалмайтын болд↓/// ↑йағни / күнкөрүстің көзү ↑// той әндерін жаңағы →// жеңіл-желпі бійлейтін әндер болса ↑// мені тойға жійі шақырады↓// ^уол ән хійт болады →// деген дүнүйе бар↓/// ↑^уодаң гейін →/ ^уол тойға шақырғаннан кейін →// сізге әрійне / ақ̊ша төленеді →// көрдүңіз ба ↑///	↑ тойғағана / ән жаздыратым ͡ болдұ↓/// ↑^уөнөр /^уөнөрүшүн //→ ійгілігүшүн // →құндұлұғүшүн →// жасалмайтым ͡ болдұ↓/// ↑йәғ^іній / күңгөрүстүң ͡ гөзү↑ // той әндерін жаңағы →// жеңіл-желпі ͡ б̊ійлейтін әндер ͡ б̊олса ↑// мені тойға жійі шақырады↓// ^уол ән хійт͡ полады →// деген дүн^үйө ͡ б̊ар↓/// ↑^уодаң ͡ гейін →/ ^уол тойға шақырғаннаң͡ гейін →// сізг'әрійне / ақ̊ша төлөнөдү →// көрдүңүз ͡ б̊е↑//	тойға ғана ән жаздыратын болды. Өнер өнер үшін, игілік үшін, құндылық үшін жасалмайтын болды. Яғни, күнкөрістің көзі - той әндерін жаңағы, жеңіл-желпі билейтін әндер болса, мені тойға жиі шақырады, ол ән хит болады деген дүние бар. Одан кейін ол тойға шақырғаннан кейін сізге әрине, ақша төленеді, көрдіңіз ба?
Қалқаман Сарин	▶	↑шәкәрімнің бұл ән →/ бұрұңғы әннен ^уөзгерек →// бұған ұйқасты ^уөлең сөз герек деген дүнүйе →// ^уосы ^йекінші жол кәзір↓/// ↑бұл ән / бұрұңғы әннен ^уөзгерек болды↓// кәзіргі әндер →// ^уоған ұйқасты ^уөлең сөз керек ^йекендігін →// ^йешкім шәкәрімнің →/ бұл қағыйдасына арқа сүйеп↑ // жүгініп жатқан адам жоқ↓/// ↑ал ^йенді ↑/ әнге сөз жазып жатқан →// жаңағы әндерге ақындар ^йемес↓/// ↑тағы бұған→ / ақындарды да кінәләуға болмайт↓/// ↑әншілердің→ / бір біздің замандас әншілер ^йемес→ // бізден кейінгі бұуынғылар шығар бәлкім →// қасіреті мен кемшілігі бар↓/// ↑мысалы үшін →// кәзір жыйырма жыйырма бестегі қыз-жігіттер әншілер →// маған хабарласат↓/// ↑мен қырыққа келіп қалған→ / азаматпын↓/// ↑мен айтам→ // сен ^уөзің жыйырма-жыйырма бестегі ақындарды →// неге іздемейсің ↓// сенің кешіп жүрген сезіміңді ↑// кешіп жүр ^уол да↓/// ↑сен сыйақты →/ жастықтың жалынын→ // кәдімгі ^уосы сен жұтқан ауаны жұтұп→ // сен сыйақты сағынып→ // сен сыйақты күйүніп →// сен сыйақты сүйүніп жүргөн / қыз-жігіттер // →сенің әніңнің сөзін // тұура сенің ^уойыңдағыдай↑// жазып берет↓/// ↑ал менің / кәзір сәл көзғарасым ^уөзгөрді↓// ^йесейдім↓///	↑шәкәрімнің бұл ән →/ бұрұңғ'әннен ^уөзгөрөк →// бұған ұйқасты ^уөлөң сөзгөрөк деген дүн ^үйө →// ^уосұ / ^йекінші жол͡ ғәзір ↓/// ↑бұл ән / бұрұңғ'әннен ^уөзгөрөк ͡ полдұ ↓// қәзірг'әндер →// ^уоған ұйқасты ^уөлөң сөзгөрөк ^йекендігін →// ^йешкім шәкәрімнің →/ бұл ͡ ғағыйдасын'арқа ͡ сүйөп↑ // жүгүнүб̊ ͡ жатқан адам ͡ жоқ↓/// ↑ал ^йенді ↑/ әңге сөжжазыб̊ ͡ жатқан →// жаңағ'әндерге ақындар ^йемес↓/// ↑тағы ͡ б̊ұған→ / ақындарды ͡ да ͡ гінәләуға ͡ б̊олмайды↓///↑әншілердің→ / бір ͡ б̊іздің замандас әншілер ^йемес→ // біздең ͡ гейіңгі ͡ б̊ұуұншығар ͡ б̊әлкім →// қәсіреті мең͡ гемшілігі ͡ б̊ар↓/// ↑мысал'үшүн →// қәзір жыйырма жыйырма ͡ б̊естегі ͡ қыжжігіттер әншілер →// мағаң ͡ ғаб̊арласады↓/// ↑мен / қырыққа ͡ геліп қалған→ / азаматпын↓/// ↑мен айтам→ // сен ^уөзүң жыйырма-жыйырма ͡ б̊естег'ақындарды →// нег'іздемейсің↓// сенің ͡ гешіб̊ ͡ жүргөн сезіміңді ↑// кешіб̊ ͡ жүр ^уол ͡ да↓/// ↑сен сыйақты →/ жастықтың жал^ынын→ // кәдімгі ^уосұ сен жұтқан ауаны жұтұп→ // сен сыйақты ͡ сағ^ынып→ // сен сыйақты / күйүнүп →// сен сыйақты ͡ сүйүнүб̊ ͡ жүргөн / қыжжігіттер →// сенің әніңнің сөзүн // тұура сенің ^уойұңдағыдай ↑// жазып ͡ переді↓///↑ал менің / қәзір сәл ͡ гөзғарасым ^уөзгөрдү↓// ↑^йесейдім↓///	Шәкәрімнің «бұл ән бұрынғы әннен өзгерек, бұған ұйқасты өлең сөз керек» деген дүние осы 2-жол қазір. Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек болды қазіргі әндер, оған ұйқасты өлең, сөз керек екендігін ешкім Шәкәрімнің бұл қағидасына арқа сүйеп, жүгініп жатқан адам жоқ. Ал енді әнге сөз жазып жатқан, жаңағы әндерге, ақындар емес. Тағы бұған ақындарды да кінәлауға болмайды. Әншілердің бір, біздің замандас әншілер емес, бізден кейінгі буынғылар шығар бәлкім, қасіреті мен кемшілігі бар. Мысалы үшін қазір 20-25-тегі қыз-жігіттер, әншілер маған хабарласады. Мен 40-қа келіп қалған азаматпын. Мен айтам: "Сен өзің 20-25-тегі ақындарды неге іздемейсің, сенің кешіп жүрген сезіміңді кешіп жүр ол да. Сен сияқты жастықтың жалынын кәдімгі, осы сен жұтқан ауаны жұтып, сен сияқты сағынып, сен сияқты күйініп, сен сияқты сүйініп жүрген қыз-жігіттер сенің әніңнің сөзін, тура сенің ойыңдағыдай жазып береді. Ал менің қазір сәл көзқарасым өзгерді, есейдім".
Қалқаман Сарин	▶	↑сосын әнге / сөз жазған ақындардың →// тағы бір қыйыншылығы →// әнге сөз жазұу ^уоңай ^йемес↓/// ↑мысалы үшүн →/ ^уөлең жазған кезде →// ^уөзіңіз де ^уөлең жазасыз ғой ↑// ^йешқандай / дүнүйеге бағынбайсыз↓ // бұуұн-бұунаққа / ырғаққа // әннің →/ әншінің ^уөтініші // кампазійтордың сұранысы деген →/ дүнүйе жоқ // ^йеркін сіз көсілесіс →// қалай салсаңыз да↓/// ↑ал әнге келген кезде↑ // әнші бір тап̊сырмасын берет ↓// сазгер ^йекінші тап̊сырмасын берет↓/// ↑^уол бұуын-бұунақ дейді↓// қайырмасы мынау →/ соның ішінен шыға алмай →// әнге бағынышты болұп ^уотырып жазасың↓///	↑сосұн әңге / сөжжазған ақындардың →// тағы ͡ б̊ір͡ ғыйыншылығы →// әңге сөжжазұу ^уоңай ^йемес↓/// ↑мысал'үшүн →/ ^уөлөң жазғаң ͡ гезде →// ^уөзүңүз ͡ де ^уөлөң жазасыз ͡ ғой↑// ^йешқ̊андай / дүн^үйөгө͡ б̊ағымбайсыз↓// бұуұм ͡ бұунаққа / ырғаққа // әннің /→ әншінің ^уөтүнүшү // композійтордұң сұранысы деген →/ дүн^үйө ͡ жоқ // ^йеркін сіз ͡ гөсүлөсүз →// қалай салсаңыз ͡ да↓/// ↑ал әңге ͡ гелгең ͡ гезде↑// әнші ͡ б̊ір тап̊сырмасым ͡ береді ↓// сазгер ^йекінші тап̊сырмасым ͡ береді↓/// ↑^уол бұуұм-бұунағ͡ дейді↓// қайырмасы мынау →/ сонұң ішінен шығ'алмай →// әңге͡ б̊ағ^ынышты ͡ б̊олұп ^уотұрұб ͡ жазасың↓///	Сосын әнге сөз жазған ақындардың тағы бір қиыншылығы - әнге сөз жазу оңай емес. Мысалы үшін өлең жазған кезде, өзіңіз де өлең жазасыз ғой, ешқандай дүниеге бағынбайсыз, буын-бунаққа, ырғаққа, әннің, әншінің өтініші, композитордың сұранысы деген дүние жоқ, еркін сіз көсілесіз қалай салсаңыз да. Ал әнге келген кезде, әнші бір тапсырмасын береді, сазгер екінші тапсырмасын береді, ол буын-бунақ дейді, қайырмасы мынау, соның ішінен шыға алмай, әнге бағынышты болып отырып жазасың.
Қанипаш Мәдібай	▶	↑Негізінде / қазақтың жолы көпқой↓/// ↑^уОсшерде / сіздердің барлықтарыңыздың сөзіңізге / сондай бір құуанып ^уотырмын↓/// ↑Шынымды айтčам↑ // ^уөңімбе/ түсімбе/ деп те сенбей тұрм↓/// ↑Себебі бір → / барлығы бір кетіп бара жатқан → // бітіп бара жатқан сыйақты →/ бір күйзелістерде → / ^уойлап жүргөнде→ / таза қазақы → / ^йенді ^уол ұлтқа бөлүніп тұрған жоқ↓ /// ↑Бірақ ^уосындай бастама↓ /// ↑Енді жыйырмасыншы ғасыр ^уойласаңыздар ͡ да қай кезеңде ͡ де →/ ұлт үшүн →жаңгешті бүкіл ғұмұрын арнаған →/ көп тұлғалар болды ғой↓ ///	↑негізінде / қазақтың жолұ ͡ гөп ͡ қой↓/// ↑^уосұ жерде сіздердің барлықтарыңыздың сөзүңүзгө → // сондай бір ͡ ғұуанып ^уотұрмұн↓/// ↑шынымд'айтčам ↑ // ^уөңүм͡ бе → / түсүм͡ бе → / деп ͡ те сембей тұрмұн↓/// ↑себ̊еб̊і ͡ б̊ір → / барлығы ͡ б̊ір / кетіппар͡ жатқан → / бітіппара͡ жатқан сыйақты → / бір ͡ гүйзөлүстөрдө → / ^уойлаб̊ ͡ жүргөндө → / таза ͡ ғазақы / ^йенді ^уол ұлтқа б̊өлүнүп͡ тұрған ͡ жоқпұн // бірақ ^уосұндай бастама↓ /// ↑^йенді жыйырмасыншы ғасыр ^уойласаңыздар͡ да / қай ͡ гезеңде͡ де / ұлт ͡ үшүн / жаңгешті б̊үкүл ͡ ғұмұрұн арнаған → / көп тұлғалар б̊олдұ͡ ғой ↓///	Негізінде қазақтың жолы көп қой, осы жерде сіздердің барлықтарыңыздың сөзіңізге сондай бір қуанып отырмын, шынымды айтсам. Өңім бе, түсім бе деп те сенбей тұрмын. Себебі бір барлығы бір кетіп бара жатқан, бітіп бара жатқан сияқты бір күйзелістерде ойлап жүргенде, таза қазақы енді, ол ұлтқа бөлініп тұрған жоқпын. Бірақ осындай бастама енді 20 ғасырды ойласаңыздар да қай кезеңде де ұлт үшін жан кешті бүкіл ғұмырын арнаған көп тұлғалар болды ғой.
Қанипаш Мәдібай	▶	↑cол мысалы → / мен ^уөткөнде Бейсембай Кенжебаевтың ^уөнөгелі ^уөмір бойынша кітабын қарап ^уотырып → //бір нұрғалій ағайдың жыйнағын → / дайындайық деп жатқамбыз↓ /// ↓Сол ана кісінікін ғарайығ алдында ^йеңбектерін ^уоқыймыз↓ /// ↑Бұл бір /көрмегені жоқ ^йенді / бүкіл → / жыйырмасыншы жылдар анау жетімыңыншы жылғы сол↓ /// ↑Сол кісі алпысыншы жылдары / «Зар» деген Құлбек жарійалап жүрдіғой // «Зар» деп / жазып кетіпті // ^уөлүм сыйақты↓ ///	↑сол мысалы → / мен ^уөткөндө → / б̊ейсембай ͡ генжеб̊аевтың ^уөнөгөлү ^уөмүр ͡ б̊ойұнша → / кітәб̊ың ͡ ғарап ^уотұрұп → // бір нұрғалый ағайдың жыйнағын дайындайығ ͡ деб̊ ͡ жатқамбыз → // сол ана ͡ гісінігін ͡ ғарайығ алдында ^йеңбектерін ^уоқұймұз↓ /// ↑ бұл бір → / көрмөгөнү жоқ ^йенді ͡ б̊үкүл → / жыйырмасыншы жылдар анау → / жетімыңыншы жылғы сол ↓ /// ↑ сол ͡ гісі алпысыншы жылдары → / зағар дегең ͡ ғұлб̊ег → / жәрійалап жүрдү͡ ғой → // зар деп → / жазып кетіпті → // ^уөлүм сыйақты↓ ///	Сол мысалы мен өткенде Бейсембай Кенжебаевтың «Өнегелі өмір бойынша» кітабын қарап отырып бір, Нұрғали ағайдың жинағын дайындайық деп жатқамыз сол ана кісінікін қарайық алдында еңбектерін оқимыз. Бұл бір көрмегені жоқ енді бүкіл 20 жылдар анау 7000 жылғы сол. Сол кісі 60 жылдары «Зар» деген Құлбек жарияларп жүрді ғой. «Зар» деп жазып кетіпті, өлім сияқты.
Қанипаш Мәдібай	▶	↑қазақ ^йенді ^уөстіп кете берсе бітеді деп → // құрыйд деп ↓ /// ↑ сол сыйақты бір күйзелістер → / ^уойлап жүреміз → / үмүттү жағдайлар ͡ да → / бар ^йенді ↓ /// ↑ бірақ жаңа бәріңіз ^уөте жақсы ^йесей ͡ де → / әр сөздің ар жағында көп мағына жатыр ↓ /// ↑мына / тамшы деген → біздің кәсіпкерлердің → / ^уосылай бұрұлып → // ^уөте түбүгейлі сезініп → // бұрұлғаны деп ^уойлаймын мен ↓ ///	↑қазақ ^йенді ^уөстүп кете ͡ б̊ерсе ͡ б̊ітеді деп → // құрұйдұ ͡ деп → // сол сыйақты ͡ б̊ір ͡ гүйзөлүстөр ^уойлаб̊ ͡ жүрөмүз → // үмүттө жағдайлар ͡ да ͡ б̊ар → // ^йенді ↓/// ↑бірақ / жаңа ͡ б̊әріңіз ^уөтө ͡ жақ̊сы ^йесей͡ де → / әр сөздүң аржағында → // көп мағ^ына жатыр ↓ /// ↑ мына тамшы деген → // біздің ͡ гәсіпкерлердің → / ^уосұлай бұрұлұп → // ^уөтө түб̊өгөйлү сезініп →// бұрұлғаны деп ^уойлаймұн мен↓///	Қазақ енді өстіп кете берсе бітеді деп, бітеді құриды деп. Сол сияқты бір күйзелістер ойлап жүреміз. Үмітті жағдайлар да бар енді бірақ жаңа бәріңіз өте жақсы Есей де әр сөздің ар жағында көп мағына жатыр. Мына «Тамшы» деген біздің кәсіпкерлердің осылай бұрылып, өте түбегейлі сезініп, бұрылғаны деп ойлаймын мен.
Қанипаш Мәдібай	▶	↑бірнеше шара ^уөткен ^йекен ↓ /// ↑ біз ^йестіңкіремей қалдық ^уоны → // сондықтан бүгін шыр-пыр боп айтат ↓ /// ↑ бійлет анауда келген шақыру бійлет бар менде → // солай-солай деп ↓ /// ↑ мен кездейсоқ не айтам → // бағытын білмеймін → // жұмыстың деп сүйдейм ↓ /// ↑ бірақ →/ қай шарада болса да → // ауқымды бірақ менің бір ұсынысым ↓ /// ↑ ^й енді әйтеуір солай ^й екен деп → // әқшәларыңызды әр нәрсеге шәшә бермей ↓ /// ↑ дұрыс бір → / қажетті шынымен де → // сұрыптап / ақылдасып алып → // қажетті бір пайдасы тійетін іске ^уөте мұқтаж жағдайлар бізде → // бар↓ ///	↑бірнеше шара ^уөткөн ^йекен ↓ /// ↑ біз ^йестіңкіремей ͡ ғалдық ^уонұ → // сондұқтам͡ бүгүн шыр-пыр ͡ б̊об̊ ͡ айтады ↓ /// ↑ бійлет → / анау͡ да ͡ гелген шақырұу ͡ б̊ійлет ͡ пар менде → // солай-солай деп ↓ /// ↑ мен → / кездейсоқ н'айтамын → // бағытым ͡ білмеймін жұмұстұң деп → // солай деймін↓ /// ↑ бірақ → / қай шарада ͡ б̊олса͡ да → // ауқұмды бірақ менің бір ұсұнұсұм ↓ /// ↑^йенді әйтеуүр солай ^йекен деп → // ақ̊шаларыңызды әрнәрсеге шаша ͡ б̊ермей → // дұрұс ͡ пір → / қажетті шынымен͡ де → // сұрұптап / ақылдасып алып → // қажетті ͡ б̊ір пайдасы тійетін іске → // ^уөтө мұқтаж жағдайлар ͡ б̊ізде бар ↓ ///	Бірнеше шара өткен екен біз естіңкіремей қалдық оны, сондықтан бүгін шыр-пыр боп айтып. Билет анауда келген шақыру билет бар менде солай-солай деп, мен кездейсоқ не айтам, бағытын білмеймін жұмыстың деп сүйдеймін, бірақ қай шарада болса да, ауқымды бірақ менің бір ұсынысым. Енді әйтеуір солай екен деп ақшаларыңызды да әр нәрсеге де шаша бермей, дұрыс бір қажетті, шынымен де, сұрыптап, ақылдасып алып, қажетті бір пайдасы тиетін іске өте мұқтаж жағдайлар бізде бар.
Қанипаш Мәдібай	▶	↑әрғайсысымыз шамамыз келгенше сол → // барлықтарыңызда ұлтты сақтау үшін → // мысалы шетке барып келгенде → // жаңағы кім ана бауырым → // ^уөте жақсы сөйледі ↓ /// ↑ сонда / көремізғой ^йенді↓ /// ↑ мысалы → / біз желтоқсан айында → // ^уоңтүстік корейада болып қайттық ↓ /// ↑ бұл халық бір дабырламайды → // даңдайсымайды → // кішкентай ғана жерде → // ^йекі мұхыйттың ^уөтінде → // ^уөте қолайсыз ауа-райлары → // сеуілда керемет жел соғып тұрады ↓ /// ↑ астанадан ^уон ^йесе қатты жел ↓ /// ↑ ^уондай сондай-сондайдың бәрінде → // қалай ұқсатып ^уотыр барымен → // ^уол барлығы ^уөз алдына → // анау арғы замандағы болмыс бітім құндылығын → // біреуін → // шетінетпей ұстап ^уотыр ↓ /// ↑ сүйсінесіз анау таңертеңгі ^ұуақытта → // фійрманың дійректоры мұусорын жыйнап → // бәрлығын жыйнайды ͡ да → // сағат тоғұзда → // кійініп бійтіп ^уотұрады ↓ ///	↑әрғайсысымыз →/ шамамыз͡ гелгенше сол → // барлықтарыңызды ұлттұ ͡ сақтау͡ үшүн → //мысалы шетке ͡ б̊арып келгеңде → // жаңағы ͡ гім → / ана ͡ б̊ауұрұм ^уөтө жақ̊сы сөйлөдү ↓ /// ↑ сонда͡ гөрөмүзғой ^йенді↓/// ↑мысалы ͡ б̊із → / желтоқ̊сан айында ^уоңтүстүк корейада б̊олұп ͡ қайттық ↓ /// ↑ бұл халық ͡ пір даб̊ырламайды → / даңдайсымайды → // кішкентайғана жерде → // ^йекі мұхұйттұң ^уөтүндө → // ^уөтө қолайсыз ауа ^ырайлары сеуүлда ͡ геремет ͡ шелі соғұп тұрады ↓ /// ↑астанадан ^уон ^йесе қатты жел↓ /// ↑^уондай сондай-сондайдың бәрінде →// қалай ұқ̊сатұп ^уотұр ͡ б̊арымен ^уол барлығы ^уөз алдына / анау арғы замандағы → // б̊олмұс ͡ пітім құндұлұғұм → //біреуүн шетінетпей ұстап ^уотұр ↓ /// ↑ сүйсүнөсіз / анау тәңертеңгі ^ұуақытта → // фійрманың дійректоры мұусорын жыйнап → // барлығын жыйнайды͡ да → // сағат тоғұзда кійініп → // бійтіб̊ ͡ ^уотұрады ↓ ///	Әрқайсысымыз шамамыз келгенше сол барлықтарыңызда ұлтты сақтау үшін, мысалы, шетке барып келгенде жаңағы кім, ана бауырым өте жақсы сөйледі. Сонда көреміз ғой, енді. Мысалы, біз желтоқсан айында Оңтүстік Кореяда болып қайттық. Бұл халық бір дабырламайды, дандайсымайды. Кішкентай ғана жерде, екі мұхиттың өтінде, өте қолайсыз ауа райлары Сеуілда керемет жел соғып тұрады. Астанадан 10 есе қатты жел, ондай сондай-сондайдың бәрінде қалай ұқсатып отыр барымен, ол барлығы өз алдына анау арғы замандағы болмыс бітім құндылығын біреуін шетінетпей ұстап отыр. Сүйсінесіз, анау таңертеңгі уақытта, фирманың директоры мусорын жинап, барлығын жинайды да, сағат 9-да киініп бүйтіп отыр.
Қанипаш Мәдібай	▶	↑^уол бір сараңдықтан ^йемес деп ^уойлайм ↓ /// ↑ сондай ілтійпат → / қай жерге барсаңызда↓ /// ↑ал біздің қазақ →/ барлығына жаңа → /абай айтып ^уотырғандай → // қандай халық ^йеді ↓ /// ↑мен тоқ̊саныншы жылдары → // ^уөзім ресейлерге сабақ берген кезде → // біздің ұлтымыз → // ^уосы бәрінен артық деп →// құуанып айтатынмын↓ /// ↑бұл қонақжай → // бұл ^уосы →/ бәрі адал ішкімнің ала жібін аттамайды →// сыртынан сөйлемейді → // ішкімді жамандамайтын адамдар біздің аналарымыз → // жақында → / мысалы біздің әке-шешеміз қайтыс болд ↓ /// ↑ менің жақында → / екі ай бұрын шешем қайтыс болды → / мысалы ↓ /// ↑ сол кісілер → / сондай жақсы адамдардың соңы деп → // ^уойлаймын кәзір ↓ /// ↑ кәзір ^йенді сөйтіп барам ↓ /// ↑ сондықтан бізде ыдырау көп → // бұзылұу да бар біршама → // сөйтіп-сөйтіп бара жатқанда → // ^уосындай бастама керек ↓ ///	↑^уол ͡ б̊ір сараңдықтан ^йемес ͡ теп ^уойлаймын↓ /// ↑сондай ілтійпат / қай жерге ͡ б̊арсаңыз͡ да↓ /// ↑ал / біздің ͡ ғазақ →/ барлығына жаңа → / аб̊ай айтып ^уотұрғандай → // қандай халық ^йеді ↓ /// ↑ мен тоқ̊саныншы жылдары ^уөзүм ^іресейлерге саб̊ақ ͡ пергең ͡ гезде →/ біздің ұлтұмұз ^уосұ ͡ б̊әрінен артығ ͡ деп құуаныб̊ ͡ айтатыммын ↓ /// ↑ бұл ͡ ғонағжәй → // бұл ^уосұ → / бәрі адал ^йешкімнің ала ͡ жіб̊ін ͡ аттамайды → // сыртынан сөйлөмөйді → //^йешкімді жамандамайтын адамдар → // біздің аналарымыз → // жақында → / мысалы біздің әке-шешеміз ͡ ғайтыс ͡ полдұ ↓ /// ↑ менің жақында → / ^йек'ай бұрұн шешем қайтыс͡ полдұ → / мысалы ↓/// ↑ сол ͡ гісілер → / сондай жақ̊сы адамдардың соңұ деп → // ^уойлаймың ͡ ғәзір ↓ /// ↑ қәзір ^йенді сөйтүп͡ парамын↓ /// ↑сондұқтам ͡ бізде ыдырау ͡ гөп → // бұзұлұу͡ да ͡ б̊ар ͡ б̊іршама → // сүйтүп̊-сүйтүп ͡ пара ͡ жатқанда → // ^уосұндай бастама͡ герек ↓ ///	Ол бір сараңдықтан емес деп ойлайм. Сондай ілтипат қай жерге барсаңыз да, ал біздің қазақ барлығына жаңа Абай айтып отырғандай қандай халық еді. Мен 90 жылдары өзім Ресейлерге сабақ берген кезде біздің ұлтымыз осы бәрінен артық деп қуанып айтатынмын. Бұл қонақжай, бұл осы бәрі адал ешкімнің ала жібін аттамайды. Сыртынан сөйлемейді, ешкімді жамандамайтын адамдар біздің аналарымыз жақында мысалы, біздің әке-шешеміз қайтыс болды. Менің жақында 2 ай бұрын шешем қайтыс болды, мысалы, сол кісілер сондай жақсы адамдардың соңы деп ойлаймын қазір. Қазір енді сөйтіп барамыз. Сондықтан бізде ыдырау көп, бұзылу да бар біршама. Сөйтіп-сөйтіп бара жатқанда осындай бастама керек.
Қанипаш Мәдібай	▶	↑жыйырмасыншы ғасырдың басында → // ахмет байтұрсынұлын → / әлійханды → / басқа ағаларымызды кімдер қолдады ↑ /// ↑ қолында қаржысы бар адамдар қолдады ↓ /// ↑ көп мүмкіндіктер туды ↓ /// ↑ біздің құрып кетпеуіміздің бір себебі → // қаншалықты көп қыйындықтар көргенде ͡ де → // жадымыздың сақталып → // жанымызда бір жылу → // жарықтардың ͡ ғалуы → / солардың арқасы деп ^уойлаймыз↓ /// ↑ сондықтан ^уөте қуаныштымын → // бүгүнгі жаңағы кім ↑ //жігіттің аты → / айан → // кішкене ͡ ғобалжып айтады ↓ //	↑жыйырмасыншы ғасырдың басында / ахмет ͡ пайтұрсұнұлұн / әлійханды / басқа ағаларымызды / кімдер͡ қолдады ↑ /// ↑ қолұнда ͡ ғаржысы ͡ б̊ар адамдар͡ қолдады↓ /// ↑ көп мүмкүндүктөр͡ тұудұ ↓ /// ↑біздің / құрұп кетпеуүмүздүң бір себ̊еб̊і ͡ ғаншалықты ͡ гөп қыйындықтар ͡ гөргөндө͡ де → // жадымыздың сақталып → // жанымызда ͡ б̊ір жылұу → // жарықтардың ͡ ғалұуұ → // солардұң арқасы деб̊ ͡ ^уойлаймұз↓ /// ↑сондұқтан ^уөтө құуаныштымын → // бүгүңгү жаңағы ͡ гім ↑ //жігіттің аты → / айан → // кішкене қоб̊алжыб̊ ͡ айтады ↓ //	20 ғасырдың басында Ахмет Байтұрсынұлын, Әлиханды басқа ағаларымызды кімдер қолдады? Қолындағы қаржысы бар адамдар қолдады, көп мүмкіндіктер туды. Біздің құрып кетпеуіміздің бір себебі қаншалықты көп қиындықтар көргенде де жадымыздың сақталып, жанымызда бір жылу, жарықтардың қалуы солардың арқасы деп ойлаймыз. Сондықтан өте қуаныштымын бүгінгі жаңағы кім жігіттің аты Аян кішкене қобалжып айтады.
Қанипаш Мәдібай	▶	^уойдағыдай болыңқырамай қалды м'екен солай деп↓ /// ↑жоқ ^уөте ^уойдағыдай деп ^уойлайм ↓ /// ↑ Себебі жаңағы ^уотызға да толмаған жігіттер үшін → // үлкен академійалық театрдың сахнасында → // сондай салтанатты түрде кеш ^уөткізіп → // ^уол үлкен рухын тазартып → // жанына бір жақ̊сылықтарды → // сарқылмайтын бір дүнійелерді → // бастап берді деп ^уойлаймын↓ ///	^уойдағыдай / болұңқұрамай ͡ ғалды м'екен солай деп↓ /// ↑ жоқ ^уөтө ^уойдағыдай деп ^уойлаймын↓ /// ↑ себ̊еб̊і жаңағы ^уотұзға͡ да толмаған жігіттер үшүн → // үлкөн академійалық театрдың сахнасы͡ да → // сондай салтанатты түрдө кеш ^уөткүзүп → // ^уол үлкөн ^ұрұухұн тазартып → // жанына → / бір жақ̊сылықтарды ͡ сарқылмайтым͡ бір дүнүйөлөрді → // бастапперді деп ^уойлаймын↓ ///	Ойдағыдай болыңқырамай қалды мекен солай деп, жоқ өте ойдағыдай деп ойлайм. Себебі жаңағы 30-ға толмаған жігіттер үшін үлкен академиялық театрдың сахнасында сондай салтанатты түрде кеш өткізіп, ол үлкен рухын тазартып, жанына бір жақсылықтарды, сарқылмайтын бір дүниелерді бастап берді деп ойлаймын.
Қанипаш Мәдібай	▶	↑сондықтан → / сіздерді де мына қазақы қалжыңыңызға кәке / жаңағы сәбійтпен / болмыс-бітімдеріңізге құуанып ^уотырмыз ↓ /// ↑ біз бір ^уосы скромный қалпымызда ^уөмір сүріп келе жатқан кісілерміз ↓ /// ↑ біз ақшалы адамдар ^йекен деп жалпылдайық деп тұрған жоқпыз↓ /// ↑ бірақ / ^уосы→/ жағдай жалғасса ^йекен↓ /// ↑ нәтійжелі және біз әр ^ұуақытта / қолдасып қолымыздан келгенін ^йештеңені // мен тіпті бүкіл ^йенді ^уосы кезде ^уөзімізді бір қайраткерлікке бағыштап келе жатқан адамбыз↓ /// ↑ көп ^ұуақыт босқа ^уөтіп кеткен↓ /// ↑ ^йенді біз бағана жастармен жұмыс істегеннен кейін // іштеңкемізді де біз жанымызды айамаймыз // көмектесеміз↓ ///	↑сондұқтан → / сіздер͡ де мына ͡ ғазақы қалжыңыңызға кәке → / жаңағы сәб̊ійтпен / болмұс ͡ пітімдеріңізге құуанұб̊ ͡ отұрмұз↓ /// ↑біз ͡ б̊ір ^уосұ скромный ͡ ғалпымызда ^уөмүр ͡ сүрүп ͡ келе ͡ жатқаң ͡ гісілерміз↓ /// ↑ біз ақ̊шалы адамдар ^йекен деб̊ ͡ жалпылдайын ͡ деп тұрған жоқпұз↓ /// бірақ / ^уосұ→/ жағдай / жалғасса ^йекен↓ /// ↑нәтійжелі және б̊із әр^ұуақытта / қолдасып / қолұмұздаң ͡ гелгенін ^йештеңені // мен тіпті ͡ б̊үкүл ^йенді бір ^уосұгезде ^уөзүмүздү ͡ б̊ір ͡ ғайраткерлікке / бағыштап ͡ келе ͡ жатқан адамбыз↓ /// ↑көб̊ ͡ ^ұуақыт посқа ^уөтүп͡ кеткен↓ /// ↑ ^йенді біз ͡ б̊ағана жастармен жұмұс істегеннең ͡ гейін // ^йештеңкемізді͡ де ͡ б̊із жанымызды айамаймыз // көмөктөсөміз↓ ///	Сондықтан сіздерді де мына қазақы қалжыңыңызға Кәке, жаңағы Сәбитпен болмыс-бітімдеріңізге қуанып отырмыз. Біз бір осы скромный қалпымызда өмір сүріп келе жатқан кісілерміз. Біз ақшалы адамдар екен деп жалпылдайық деп тұрған жоқпыз. Бірақ осы жағдай жалғасса екен. Нәтижелі және біз әр уақытта қолдасып қолымыздан келгенін ештеңені. Мен тіпті бүкіл енді осы кезде өзімізді бір қайраткерлікке бағыштап келе жатқан адамбыз. Көп уақыт босқа өтіп кеткен. Енді біз бағана жастармен жұмыс істегеннен кейін іштеңкемізді де біз жанымызды аямаймыз, көмектесеміз.
Құсайын Жанпейісов	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Ассаламуалейкум, құрметті радиотыңдаушылар! Әуе толқынында Қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» хабары. Микрофон алдында журналист – Оңғар Құралов. – Жастардың сөз саптау мәдениеті ғана емес, сөздерді орынсыз, ретсіз пайдалану үрдісі жаппай сипатқа ие болды. Сөз түсінер халықты алаңдатып отырғанын, тыңдаушыларымыздың арман-тілектерінен байқауға болады. Сөздер мен сөз тіркестерінің бұрыс қолданылу тәртібі жиілеп кеткендіктен, «Олай емес, былай айтпаушы ма еді?» деп қоңырау соғушылар да аз емес. Ондай алаңдаушылықты түсінуге де болады. Себебі «білгеннің тілін алған – қор болмайдыны» өмірдің өзі дәлелдеді емес пе?
Құсайын Жанпейісов	▶			– Тек соны құлаққа құйып, бойына дарытатындар болса, қанеки. Бірде «Біз қалай сөйлейміз?» хабарының тұрақты тыңдаушысы телефон арқылы соқты. «Менің осы хабарларыңызға қажетті айтар сөзім бар еді, соны көрсеңіздер» дейді. Редакцияда кездесіп, әңгімелескеннен кейін оның айғақты пікірлері өзге тыңдаушылардың кәдесіне жарар деген ниетпен назарларыңызға ұсынуды жөн көрдік. Қазір алдарыңызда өмір бойы теміржол саласында еңбек еткен, бүгінде зейнет демалысындағы тіл жанашыры, бұрынғы теміржол инженері Құсайын Жұмабекұлы Жанпейісов сөйлейді. – Біз қалай сөйлейміз? Бұл мәселе – көпті толғандырып жүрген жағдай. Тіл мәселесімен айналысып жүрген ғұлама ағаларымыз, ғалымдарымыз, институттарымыз, Ғылым Академиямыз тұрғанда тіл маманы емес, бізге пікір айтудың өзі де ыңғайсыз. Дегенмен біз де өз мемлекетіміздің перзенті болғандықтан, өз ойымызды айтсақ дейміз.
Құсайын Жанпейісов	▶			– Қазіргі уақыттағы тіліміздің шұрайы кетіп, өңі сүрең тартып, кері кетіп бара жатқаны намысы бар, жүрегінің оты бар әр қазақты сырт қалдырмайтын шығар. «Өнер алды – қызыл тіл», «Тіл шырайы – өлең сөз» деп тегін айтылмаған. Аса көрнекті жан-жақты ғұлама ғалымымыз Ахмет Байтұрсынұлы: «Өнер алды – сөз өнері» деген. Қазақ тілінің тарихын, сөз өнерін басқа ұлттар, әсіресе, орыс ғалымдары ертеректен зерттей бастаған. Оған лайықты бағасын да беріп, көңіл аударып отырған. Тіліміздің айтып отырған жағдайға ұшырауының тағы бір үлкен себебі – осыдан 200-250 жыл бұрын Ресей өкіметі жасырын заң қабылдаған. Орыс тілінің үстемдігін жүргізіп, басқа тілдерді бірте-бірте әлсіретіп, ақыры басқа тілдерді жоюға бет алған. 1965 жылығы баспадан шыққан «Шоқан Уәлиханов» деген кітапта Шоқан Уалиханов осыны көрсетіп, ескертіп, сақтандырып кеткен.
Құсайын Жанпейісов	▶			– Алдымен жазуын, тарихын, тілін, дінін, дәстүрін т.т. өзгертсек, орысша оқытсақ, кейін олар өз тілін жек көріп кетеді деген. Ол үшін мектеп ашып, тегін орысша оқытайық. Бұл әрекеттерін мектеп ашып беріп, Ыбырай Алтынсарин арқылы жүзеге асырған. Бұл жайды зерттеп, үгіт жүргізген орыстың миссионерлері Ильминский, Алекторовтар болған. Мысалы, қазір Қазақстанды тағы да шетелден миссионерлер қаптап кетіп, мұсылмандарды дінінен тайғызып, басқа дінге өткізіп жатқандары белгілі. Ал біздің қазақ жастарымыздың бірсыпырасы өз ана тілдерін жек көргенімен қоймай, орыс тілінде сөйлейтінін мақтан тұтады. Кейбіреулер білсе де, білмеймін дейді. Дұрыс сөйлеу алдымен баланың тілі шыға бастағанда, сонан соң балабақшада, онан кейін мектепте жалғану керек. Ол үшін ата-аналар, тәрбиешілер, барлық мұғалімдер, жалғыз тіл маманы емес, барлығы атсалысу керек.
Құсайын Жанпейісов	▶			– «Аялдаманы», мысалы, айтудан гөрі «остановка» деу – оңай. Дүйсенбі, сейсенбі, сәрсенбі, бейсенбі, жұма, сенбі, жексенбі деген күн аттарын қазақша айтқаннан гөрі орысша айту – өте оңай. Сол сияқты ай аттарын да қазақша айтпай, орысша айта салып жүргеніміз бар. Ал тіл үйренудің бірден-бір құралы – кітап оқу. Белгілі ақын-жазушыларымыздың кітаптарын оқу. Оның ішінде Абай, Мағжан, Ғабит, Мұхтар сияқты ағаларымызды тереңірек оқу. Онан кейін радио тыңдап, газет-журналдар оқу. Дұрыс сөйлеп, дұрыс жазу үшін әр қазақ алдымен қазақша ойлап, содан кейін ойын басқа тілге аудару керек. Бір мысал: «Каспий теңізі табанынан мұнай өндіру-бұрғылау жұмысын жүргізуге инвестиция тартып жатыр» дейді. Ал теңіздің табаны қайда? Теңізде табан бола ма? Табан адамда болмай ма? Түйенің табаны тозып, табанына кигіз тігіп жатқанын көріп едім, түйе жүре алмаған соң. Және шананың табанына жалпақ темір шегелейді ағашы тозбасын деп. Шетел сөздігін алып қарасам, табаны деп жүргеніміз орысшадан емес, ағылшын сөзін «шельфті» «табан» деп аударыпты.
Құсайын Жанпейісов	▶			– Сөздікте «шельф» дегенге жалпылама түсінік берілген. Нақтылы аудармасы жоқ. Қай жерде қолдансаң өз еркің. Аудармасы «теңіз түбінде, не теңіздің суы тартылған жерінде тағы тағылар» делінген. Ал «шельфінде» дегенді - «Каспий теңізі түбінің тереңірек қабатында бұрғылау жұмысы, мұнай іздестіру жұмысы жүргізіліп жатыр» десе онда өте түсінікті болар еді. «Движение поездов» – «пойыздар қозғалысы» деп аударылған. Дұрысы – «пойыздар жүрісі». «График движения» – «қозғалу кестесі». Дұрысы – «жолаушылар пойызының жүріс кестесі». Яғни, "транспорт қозғалысы» емес, «жүрісі», "қозғалысты" – "жүріс" деп аудару керек. «Правила уличного движения» – «көше қозғалысы ережесі» деп аударылған. Қозғалатын көше емес, көлік. Біз транспорт жүрісін сөз етіп отырмыз. «Движения» деген сөз орысшасында «жүрістің» толық мағынасын беріп тұр. Қазақшасында басқа мағына беріп тұр. Яғни, сөзбе-сөз аудармай, мағынасына қарай еркін аударған дұрыс деп ойлаймын.
Құсайын Жанпейісов	▶			– Кейбір орыс сөздері деп жүрген сөздер, мысалы, «тариф» деген сөз – арабтың сөзі. Орысшасы «таблица цен» дейді – «бағаның кестесі». «Чемодан» да – араб сөзі. «Азимут», ол да орыс сөзі емес. «Лак» – өсімдіктен жасалынған бояу. Ол да – араб сөзі. «Магазин» – "уазин" сату орны, дүкенді білдіреді, дүкен де – араб сөзі. "Магазин" деген сөзді жұрт орыстың сөзі деп қабылдап жүр. Теледидарда депутаттар бірінен соң бірі сөйлеп жатады. «Кәсіпорындар толыққанды жұмыс істесе» дейді немесе «Заң толыққанды жұмыс істесе» дейді. «Толыққанды» сөзі орынсыз қолданылып жүр.«Толыққанды» сөзінің қай жерде қолданғанын бұрын кездестірмегендіктен де құлаққа түрпідей тиеді. «Кәсіпорын толыққанды емес, барлық мүмкіндігінше жұмыс істеп тұр» деген орынды сияқты. Бір техника ғылымының кандидаты: «Ауылда шеберханада техникалар қабілетті жұмыс істеп тұр» деді. Техникада қандай қабілет болады? Қабілеттілік тек адамға тән қасиет емес пе? Ал «техниканы барлық немесе техниканы мейлінше дұрыс пайдаланса» деген дұрыс болар.
Құсайын Жанпейісов	▶			– Техника мен адамның ара-жігін ажырата білген жөн. Немесе қазір ұн жасағанда «егер ұнда витаминдер қоспасы жоқ болса, мұндай ұнды тамаққа пайдалануға болмайды десе, ол ұн жасайтындар екінші ондай ұнды сатпас еді» деген хабар жүрді радиода. Хабар өте жақсы. Ал «ұнды жасаған» деген сөз хабардың шырқын бұзып тұр. «Ұнды тартады», яғни, «бидайды тартады». Қазіргі уақытта «тамақ өндіреді», «ет өндіреді», «сүт өндіреді», «май өндіреді», «сүт өнімдері", "ет өнімдері", "жұмыртқа өнімдері», «жүн өндіреді», «қымыз қымыз өндіреді" , "шұбат өндіреді» немесе «дайындайды» деген тіркестер көбейіп кетті. Ал дұрысы «сүт сауылады», «май шайқалады», «сүт тағамдарының түрлері», «қымыз ашытылады, айран ашытылады, шұбат ашытылады», «түйе, бие сауылады», «мал сойылады», «жұмыртқа алынды», «жүн қырқылды» немесе «қой қырқылды», «шұжық істелінді», «қазы айналдырылды», «мал бордақыланды», «тамақ пісірілді», «ет асылды», «қамшы өрілді», «ши тоқылады», «кілем, алаша тоқылады», "киім, тон тігіледі», «құрт қайнатады", "ірімшік қайнаталды».
Құсайын Жанпейісов	▶			– «Жылқыны күзейді», «киіз басады, текемет басады», «теріні илейді, шелдейді, жұмсарту үшін тоқпақтайды», «қайыс тері илейді», «қайыстан жіңішкертіп таспа тіледі», «сүзбе сүзеді», «жер жыртады», «егін егеді, күріш, бидай, тары, арпа егеді, оларды орады», «құрт жаяды», «түйені жүндейді». «Жуас түйе жүндегенге жақсы» деген осыдан қалған. Киіз басарда «жүнді сабайды». "Арқан есерде" жүнді сабап, "алаша тоқырда" жүнді түтеді, иіреді. Театрға, киноға келгендерді «көрермен» дейміз. Радиотыңдаушыларды «тыңдарман» деп айта аламыз. Бұл сөздердің қайсысын қалай қолданамыз, қайсысын қабылдаймыз, оны тіл мамандары алқасы шешу керек. Сонымен еңбекшілер, келушілер, көрушілер, жазушылар, оқушылар, егіншілер, тыңдаушылар деген сөз дұрыс сияқты. «Ертесі» дегенді естіп жүрміз. Дұрысы «таңертең». «Кешкісін» дегенді «кешке жақын» деген дұрыс. «Бүтін», «бүткіл» деу дұрыс емес, дұрысы «бүкіл».
Құсайын Жанпейісов	▶			– Қанша, неше, нешеу? Ал базарға барсаң «қаншау?» дейді. Немесе «мына заттың екеуін, не үшеуін» дегенді «екеусін, үшеусін» деп қате айтады. Бірде бір әйел екінші танысына «Менің екі тал балам бар» деді. Ал «тал» деген сөз «бір тал шыбық», «бір тал ағаш», «бір тал шөп», «бір тал қылшық» дегенде ғана қолданылады. Орыстарда «творог» деген сөз бар. Ал бізде «сүзбе», «ірімшік» болып екіге бөлінеді. Немесе туысқандардың туыстығын орыс тілінде ажырату қиын. Бізде аға, іні, қарындас, апай, бауыр немесе нағашы, жиен, бөле десек, орыстарда брат, сестра, племянник, дядя. Ал орыстарға қарап орыстілді қазақтар жиен, нағашы, бөлені, бауырды– «племянник, племянница» дей салады. «Күніге» деген жаңа сөз шықты. Шын мәнісінде «күніне» деу дұрыс.
Құсайын Жанпейісов	▶			– Енді «түнгі жұмысқа барамын» дегенді «ночьқа» барамын, «түнгі жұмыстан келдім» дегенді «ночьтан» келдім деп жастардың көпшілігі айтады. Ал енді «Түнгі жұмыстан келдім», не болмаса «түнгі жұмысқа барамын» десе, дұрыс болар еді. Енді "әке-шеше" дегенді "папаша-мамаша" немесе "братишкама", "сестрама" бардым дейді. Оны енді "әкеме", "шешеме" деп, не болмаса "ағама", "ініме", "қарындасыма", "апайыма бардым" деген дұрыс сияқты. 1930 жылдары қазақ қалаға қоныс аударып, қайтадан ауылға келгенде, өзін интеллигент, оқыған, мәдениетті етіп ауылдарстарына ерекше қылып көрсету үшін баласына «папа», «мама» дегізген. Ал одан ауылдасы да қалғысы келмей, олар да балаларына «папа», «мама» дегізген. "Папа", "мама" деген сол уақыттан басталған. Ал негізінде біз әкемізді «әке» деп, шешемізді «шеше» деп, болмаса «тәте» деп, ағамызды «ағай» деп айтқан дұрыс па деп ойлаймын. Ал енді «папа», «мама» деген сөздерден құтылатын уақыт жеткен сияқты.
Құсайын Жанпейісов	▶			– Бәріміз атсалысып, тілімізді түзейік, дұрыс сөйлейік, бай тіліміздің беделін, құнын түсірмейік, шырайын кетірмейік! – Иә, мұнда тілші, әдебиетші немесе сөз зергерлерін неге бермейді деп наз айтушылар да табылар. Әткенмен жоғарыдағы пікірлер қазақ тілінің қадірін түсінетіндерге аз да болса пайдаға жарар деген дүниелер екендігін бағамдай жатар деген ниеттеміз. Ал біз ел арасындағы, қазақтың кең даласындағы сонау алыстағы ауылдардан, шежіре қарттардан олардың аузынан жазып алған ғибратты да өнегелі оралымдарды, тапқыр да ұтымды ойларды күтеміз. Қазыналы халқымыздың сыр сандығында тереңнен тоғанған көркем ойлар мен сөз маржандары көп-ақ. Алда сондай дүниелерді беріп отыруды жөн көріп отырмыз. Осымен «Біз қалай сөйлейміз?» хабарын аяқтаймыз. Онда тіл жанашыры, бұрынғы теміржол инженері Құсайын Жұмабекұлы Жанпейісовтің дұрыс сөйлеу мәдениеті жайында айтқан пікірлерін тыңдадыңыздар. Хабарды әзірлеп, жүргізген – Оңғар Құралов. Әуе толқынында келесі кездескенше сау болыңыздар!
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– «Бұқаралық ақпарат құралдары» деген сөз жиі айтылады. Мұны қысқартып БАҚ деп жазасыздар. Мұны «Ақпарат құрылымдары» деуге болмай ма? Ақпараттың жалпыға қызмет ететіні айтпасақ да түсінікті. Ал ақпараттың қозғаушы күші құрал емес, адам. Адам – құрал атаулыны жаратушы әрі оны құлданушы, құл қылады деген сөз. Осы тұрғыдан «ақпаратшылар», «ақпарат құрылымдары» десе орынды секілді. Біз құрал емеспіз ғой, біз адамбыз ғой. Ал осы біткен іс-қимылды, біткен шаруаны тындыратын, қолданатын, істететін адам, ол – құдіретті адам, сондықтан ол құрал емес. Құралды тапқырлап отырған тағы адам, оны қолданушы – тағы адам. Сонда, бұл ақпарат құрылым деп адамның тобына, тобырына, ұйымына түсірсе біраз дұрыс болатын секілді. Ал уақыт жайлы айтар болсақ, менімен кездескен жігіттер көбінде: «ағай, қазір келем, он отызда, он екі қырықта» деп соғады.
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– Мұның жалғау, жұрнағы мезгіл-мекенді білдіретін ешқандай қаратпалылығы, тәуелділігі жоқ, шатаспалы мағына беретін сөз тіркесі екені айтпаса да түсінікті. Мәселен, «он отызда» десең, «үш жүз сағаттан кейін», «он екі қырықта» десең «төрт жүз сексен сағаттан кейін келемін» деген мағынаны түсінуге болады. Дұрыс қолданысы: «оннан отыз минут өткенде», «он жарымда», «он сағат отыз минутта» деп айтылуы керек. Міне бұл - нағыз ғылыми әрі дұрыс грамматикалық қолданыс. «Оның басы жұмыс жасайтын адам» дейді. Бұл сөз де көп қолданылады. Ал адамның миы, ақылы - ойлайды, қалған мүшелері соған қызмет атқарады. Мидың қызмет бөлісі - жоба-жорамал жасауда, қол және басқа саймандар жұмысты атқарушы есептеледі. Сондықтан оны «ол – ақылды, зерек, ойламды, қабілетті» десе неге болмасқа?
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– Одан кейінгі бір хабарда «Жерге жекеменшік енгізу» деген сөз бар. Бұл – түбірінен қате. Себебі жерге ешкім де, ештеңе енгізе алмайды. Дұрысы: «жерді жекелендіру», «жерді меншіктендіру». «Заңды тіркеусіз отбасын құрып отырғандар бар" делінеді тағы бір хабарда. Мұның дұрысы: «некесіздер, заңсыз үйленушілер бар» деу керек. Тағы бір мисал, КТК арнасыда ғой деймін «Испанияда бұқалар күресі болды» деген хабар. Атам заманнан қазақ «адамның алысын – күрес, хайуандікін – тірес» деп атаған. Себебі адам қалаған жерінен ұстап күресе алады, ал бұқаның төрт аяғы жерді тіреп, денесін тіктеп тұра алатындықтан мүйізімен сүзіседі, әрі тіреседі. Сондықтан мұны атам заманнан "бұқаның тіресі, яғни «бұқа сүзіс» деп айту керек. Бұл енді өмірде бар нәрсе. Онан кейін Азаттық радиосында «Сыртқы істер мәселесі бойынша комитеттің бастығы Рамитер» деген сөз бар.
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– Бұның дұрысы: «Сыртқы істер комитетінің бастығы–Рамитер». Ал екі ортадағы жабысып жүрген – «мәселесі бойынша» деген басы артық сөз. Одан кейін «Израиль қауіпсіздік қабырғасын салып жатыр» деген хабар тағы сол "Азаттық та" кезікті. Бұл сөз ежелден бізде «қорған, дуал, жамбыл, қамал" деп айтылады. Мен "қабырға соғып жатырмын» деп ешкім айтпайды, «дуал соғып жатырмын, жамбыл соғып жатырмын, қорған соғып жатырмын» деп айтады. Бұл да – тым қисыны келмеген сөз. – Бір күні бір оқушы жараланып қалыпты. Мен одан «Не болды?» деп сұрасам, «Ағай, құладым» дейді. Мен оны таудан, яки, үйдің төбесінен құлаған екен десем. Алматының қысқы көктайғағынан тайып жығылған екен. Бұл – «құлау емес», «таю», «тайып жығылу», «тайып кету» делінбеуші емес пе еді? Қазір «-сың» жалғаулығы мүлдем қолданыстан қалды.
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– Мәселен, «аласың, бересің, ересің, көресің, келесің, қайтесің» деген сөздер «аласын, бересін, ересін, көресін, қайтесін» болып «ң», "н" әріптері мүлдем орны ауысып, шолжың еркенің шүлдір тіліне айналып кетті. Бұл қазір еңбектеген баладан, еңкейген қарияға дейін осындай қолданыспен айтып жүр десем артық айтпаған боламын. Онан кейін көбіне көп айтылатын «ия, мақұл, құп, бәрекелді, болады» деген сөздер қолданыстан қалып, мұның орнын жалғыз ауыз жалмауыз «хорошо» тартып әкетті. Яғни, «жарайды» деген сөз, «кәдеге жарайды», «ілікке жарайды», «керекке жарайды» деп айтылады. Кейде мәлім адамның тындырған ісі мен көрсеткен күшіне сүйінгенде мадақ ретінде, «Жарайтын жігіт екен!» деп марапат ретінде қолданылады. Ал тағы бір рет теледидарда «Эфирде келесі кездескенше күн жақсы!» дейтін сөз шықты. Бұл сөз – тілек пе, жоқ әлде болжам ба?
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– Егер диктор – ауа райына болжам айтқан болса, келесі программаға дейін халықпен кездескенше күн жақсы, ашық болатындығын білген болжампаз. Ал тілек айтқан болса ше? «Жақсы» сөзінің соңына «жақсы болғай», «жақсы болсын» деген тілек сөздер қосылу керек. Әйтпесе, бұл сөз – шала. «Бізге сәлемдеме жолдай аласыздар» делінеді. Бұл «сәлем» деген сөз болу керек. Ал «Сәлемдеме» болса ол біреуден жіберілген зат. Я, поштамен жіберілген хат-қалта деген мағынадағы сөз ғой енді. Енді телевидение станциасына ешкім бірдеме дорба жібермейді ғой, ол жерде қолданыс – бүтіндей қата. Біреуден мен: «Консерваторияға қалай барады?» деп сұрасам: «Сіз енді осыдан көтерілесіз» деді, шошып кеттім мен, «көтерілесің» деген – «жынданасың» деген сөз ғой, сонан кейін "көтерілесің" не айтып тұрған десем, "осыдан көтерілесіз, содан жоғары шығасыз, содан бәленбайыншы бекеттен консерваторияға барасыз дедім ғой» дейді.
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– Сөйтсем, оның айтпақшы болғаны – «өрлейсіз» деген сөз екен. Сонда қазір «өрлеу», «құлдау» деген жай сөз мүлдем қолданыстан қалған. "Көтерілесіз" дейді. "Көтерілу" деген сөз адамның "жынжануы", "құтыруы" деген мағынаны білдіреді. Онан кейін бір спектакльда ма, жоқ кинода ма, аударма фильмде ме, көріп қалдым «Мен саған күйеуге шығамын» дейді. Сөйтсем түсінбей қалдым да, содан "Ол - кімге? Маған. Неменеге? Күйеуге. Ол қыз болса, қалайша күйеу болып маған шығады, ол тек қана әйел болып «күйеуге тиеді», «тұрмысқа шықпай ма?». Қалай күйеуге шығады ол? Күйеу болып тағы маған шығады екен ерге. Қолданыс бүтіндей қате. «Маған қайтуым керек» дейді екінің бірінде жігітке болсын қыздар. Бүл енді «мен қайтуым керек». "Маған қайтуым керек болса" қалай сөз ол, қай мағынадан түсінесіз? Онан кейін базарда сауда-саттықпен айналысқандардың арасына барсаңыздар, сатушыдан аларман көптік жалғап сұрайды не сұраса. Мәселен, «алмалар қаншадан?» деп сұрайды. Егер мен болсам: «Алмалар килосында алтыдан, жәшігінде бір жүз жиырмадан» дер едім. Санын сұрап тұр ма менен? Бұлай сұрау дұрыс емес. Кез келген бұйымның бәріне көптік жалғап сөйлесе, сөз қалай бұзылмайды? Дұрысы: «Алманың килосы қанша?», яки «Алмаңыздың бағасы қалай?», "Килосы қанша теңге?",– деп былай толық сұрау керек.
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– «Сенбі. Ағылшынша. «Кісі өлтіру». Бұл телепрограммасының ішіндегі жарнамасы. Толық мәтіні: «Сенбіде қойылатын телефильм: «Кісі өлтіру», ағылшын тілінде» деп жазылуы керек. Әйтпесе кісіні «ағылшынша, немісше, орысша өлтіру» деген қате ұғым тудырады. Жарнама құлақтандыру болғаннан кейін, оны дұрыс жауапгершілікпен жазу керек. Онан кейін «Өсіп-жетілген тырналардың балапандары» делінеді қайсы бір кезде Марқакөлді таныстырып жатыр. Соның ішінде тырнаның мән-жайын таныстырғанда осындай сөз ұшырап қалды. – Бұл не? – Тырнаның балапаны. – Қандай тырнаның? – "Өсіп-жетілген тырнаның балапаны" дейді егер жіктейтін болсаңыз. Жетілмеген тырнаның балапан шығару қабілеті қайтіп болады? Сонда оспақ сөзден ұққаным – «тырнаның жетілген балапаны» демекші. «Америка Құрама Штаттары әскерлері қаланы төбеден төмпештеді» дейді қайсыбір телехабарында. "Төпештед" болу керек. Себебі "төмпештеді" десе топырақты жерден сәл көтеріп үйді, төмпештеп, мәселен, адам қайтыс болғанда қойылатын мәйіттерді басына кішкене төмпешік жасап қоямыз. «Жатармын мен қырқада бір төмпешік» дейтін Қасым Аманжоловтың сөзі бар ғой. Иә, сол төмпешік.
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– Онан кейін «ала ма?», «бере ме?», «келе ме?", «қоя ма?» деген сөздер дертке шалдықты. Қазір оның орына басқа ұлттардың қазақшасы реуішті сөйлейтін болып алдық. Мәселен, «алады ма?», «береді ме?», «келеді ме?», «қояды ма?» деген сияқты. Онан кейін айтады «Сіздің негізгі мамандығыңыз кім?» дейді кез келген жігіт болсын, қыз болсын, үлкен болсын, кіші болсын. Дұрысы «мамандығың не, не кәсіп істейсің?», «кәсібің не?» деп сұрау керек қой. Біздің тілімізде «кім?» сұрағы тек қасиетті адамға ғана айтылады. «Ертең радио ақпараты жөнінде сабақ беремін, сіз келе аласыз ба?» дедім бір сыныптас студентке: «Аға, мен тырысайын», – деді ол маған жауап қайырып. "Тырысудың" мағынасы - "түнеру", "қабағы ашылмау", "сіркесі су көтермеу", "жақтырмау" т.б жағымсыз жақтарға қаратылған. Ал оның айтпақшысы: «Құлшыну, ұмтылу, кірісу» мағынасындағы сөз болу керек...
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– "Айтылған сөз – атылған оқ". Біздің мейманымыз да «Өз сөзім өзімдікі, егер де артық-кемі болса, әбес санамауды өтінемін, бәрі де – ана тіліміздің тағдырына жанашырлықтан туындап отырған толғамдар ғой» деген болатын. Несі бар, қисынға келіп тұрса, кәдеге неге жаратпасқа?! Тек «Өзің білме, білгеннің тілін алманың» кері келмегей! – Осымен Қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" хабарын аяқтаймыз. Онда Пекиндегі Қытай Халық Республикасы Орталық Халық Радиостанциясы қазақ бөлімінің дикторы және тілшісі ҚЫЗЫРБЕК ЖАНАСЫЛҰЛЫ сөз қолданыстарындағы кейбір келеңсіздіктер туралы өз ойларын ортаға салды. Хабарды әзірлеген – Оңғар Құралов, сау-сәлемет болыңыздар!
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. Әуе толқынында Қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" хабары. Микрофон алдында журналист – Оңғар Құралов. – Біздің күнделікті сөйлеп жүрген сөзімізде елеусіз ғана қалыпты үрдіске айналып кеткен оралымдар, не тіркестер бар екенін байқай бермейміз. Қазір өздеріңіз тыңдайтын хабарларыңызда сондай мысал-дәлелдер талқыларыңызға ұсынылады. Пекиндегі Қытай Халық Республикасы Орталық Халық Радиостанциясы қазақ бөлімінің дикторы және тілшісі ҚЫЗЫРБЕК ЖАНАСЫЛҰЛЫ келтірген бір қайыру тұжырымдарының айтпағы не? Соған ден қойып көрелік.
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– Қызырбек аға, Пекиндегі Қытай Халық Республикасы Орталық Халық Радиостанциясыда қазақ бөлімінің дикторы болып жұмыс атқарып келе жатырсыз, енді сізге маман ретінде мынадай сұрақ қойсам деп отырмын осы Қытай қазақтары мен атажұрттағы жергілікті қазақтардың тілінің айырмашылықтары қандай екен? Аймақтық айтылым парқы қандай екен? Сол жөнінде айта отырсаңыз бізге. – Рахмет, бауырым! Радионың аймақтық аралықтарындағы айтылымдарға келер болсақ, төмендегідей ұқсамастық парық және қазақ тілінің грамматикалық заңдылықтарына қайшы сөз саптау, сөз қолдану жәйттері барған сайын үдеп барады. Бірінші, «...деп хабарлайды Қазақстан Парламент Сенатының баспасөз қызметі» делінеді. Бұл жерде қызметке тіл бітіп, адам емес, «қызмет» хабарлап тұрған сияқты болып естіледі кісіге. Ал меніңше «Қызметіндегілер», «қызметкерлер» болып айтылса дұрыс. Өйткені жұмыстың қозғаушы күші, машина аппараттарының қожасы – адам. Адамға түсірілсе сөз орынды болады. Жә, тағы бір сөзде: «Еуропа Одағының Беларусь бойынша маманы былай деді», – дейді бір хабарында Азаттық радиосында берілген хабарда.
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– Бұдан «Беларусь бойынша бірінші маман» деген қосымша мағына шығады. Дұрысы: «Еуропа Одағындағы Беларусьті зерттеуші, Беларусь танушы» деген сөз дұрыс осылай айтылуы керек. Сөз орнынан ауысқаннан кейін одан екіұшты мағына, яғни кері мағына шығатындығы, міне, осында. Онан кейін «Жаман жұмыс істеп жатқан жоқ» дегенде екінің бірінің аузынан естимін. Бұл сөз жұмысты «жақсы жұмыс» және «жаман жұмыс» деген түрге айыру мағынасын беріп тұр. Ал айтпақшы ойы – «жұмысты айтарлықтай, ойдағыдай істеп жатыр» деген сөз болса керек. Ал соны айтам деп: «жаман жұмыс істеп жатқан жоқ» дейді. Жаман жұмыс, жақсы жұмыстар болады дұрыс. Бірақ бұл жерде сөз қолданыстан сөздің мағынасы бұзылып тұр. Тағы бір мысал, әрқандай ұлттың сөз-сөйлемінде кейде жазылым мен айтылым әр басқа болып келетін тұстары да жоқ емес.
Қызырбек Жанасылұлы	▶			– Мұны - сингармонизм заңы дейді. Бұдан аттап өтер тіл де, ұлт та болмайды. Қазір Қазақстанда кейбір сөздер механикалы түрде оқылып, айтылып, құлаққа тұрпайы, жағымсыз естіледі. Мәселен, «шекара» сөзіне келсек, «шек қойылған аралық» немесе «аралық шек» деген мағынадағы сөз болып, жазылуда «шекара» болғанымен, айтылуда «шегара» болып айтылады. Мысал үшін "шекара" емес, "шегара", «айқай» емес, «айғай», «Марқакөл» емес, «Марқагөл» болып айтылса... Көбіне көп қолданылатын тағы бір сөз «Қалыңыз қалай?» деген сөз. Мұның дұрысы – «Қал-жайыңыз қалай? Сәлеметсіз бе?» болып келетін бұрын. Ал «Қалыңыз қалай?» деген сөз көбінесе ауырып, төсек тартып қалған адамға айтылады. Ауырған адамнан көңіл сұрай барған кезде: «Халіңіз қалай? Тәуірлендіңіз бе?» деп ауырған адамның қалін ұғысады. Ал дені сау, табанынан тік басқан адамға бұлай сәлемдесу – онша дұрыс қолданыс емес. Бұл орыстың «Как дела?» деген сөзінің баспа-бас аудармасы болуы да мүмкін.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑ пұшайман хәлім → / ^уөртөді мені↓/// ↑қылғоб̊ұз͡ геудөм → / шертеді нені↓// ↑жал бітт͡і генет → / жотама менің↓// ↑^уоқыйғадағыдай ^йертегідегі↓/// ↑ғаламат ͡ čолай / басталып ͡ пір сәт↓// ↑құйғұтұп͡ геттім тастарды турап↓/// ↑атылдым ͡ гөкке → // жәй сыйақтанып↓// ↑тұйағым алтын / ай ͡ сыйақтанып↓// ↑алапам тасып →/ ақырып / төніп↓// ↑арұуағымды шақ^ырып͡ геліп↓// ↑шығысқа͡ ғарай / ад^ырна тарттым↓// ↑жар ͡ б̊осын тәң^ірі / ақ^ырім ͡ беріп↓///	↑пұшайман хәлім →/ ^уөртөдү мені ↓/// ↑қылғоб̊ұз͡ геудөм → / шертеді нені↓ // ↑жал бітт͡і генет → / жотама менің↓// ↑^уоқыйғадағыдай ^йертегідегі↓/// ↑ғаламат ͡ čолай / басталып ͡ пір сәт ↓// ↑құйғұтұб̊͡ геттім тастарды тұурап↓/// ↑атылдым ͡ гөккө → // жәй сыйақтанып↓// ↑тұйағым алтын / ай ͡ сыйақтанып↓// ↑алапам тасыб̊ / → ақырып / төнүп↓// ↑арұуағымды шақ^ырыб̊ ͡ геліп↓// ↑ шығысқа͡ ғарай ад^ырна тарттым↓// ↑жар ͡ б̊олсұн тәң^ірі / ақ^ырын ͡ беріб̊↓///	Пұшайман халім өртеді мені, Қылқобыз кеудем шертеді нені? Жал бітті кенет жотама менің Оқиғадағыдай ертегідегі. Ғаламат солай басталып бір сәт, Құйғытып кеттім тастарды турап. Атылдым көкке жай сияқтанып, Тұяғым алтын ай сияқтанып. Алапам тасып, ақырып, төніп, Аруағымды шақырып келіп. Шығысқа қарай адырна тарттым, Жар болсын тәңірі ақырын беріп.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^ұуақыт ^уозад'екен // → аға ↓/// ↑^уөйткені ͡ б̊ұл / ^уөткінші ^ұуақытқа / тоқтау ͡ б̊олған // байлам жасаған адамдар некенсайақ ↓/// ↑бұл / ^ұуақытты тоқтатұу немен тоқтайды / ^ұуақыт ͡ ш̆ын мәніндегі / кәдімг'алладан бер^ілетің ͡ ғәс^ійетті͡ б̊ір ^уөнердің шыңы ͡ б̊олады͡ ғой↓/// ↑мысалүшүн мен айтар͡ ем / ^уөнерді тоқтатқаң͡ гім →// деп / ^уөнерді мійкеланджела тоқтатты // → ^ырафаэл'дер тоқтатты→ // ^ілеанарда ͡ да ͡ винчійлер тоқтатты →// джакондаларымен / басқа ͡ да сійк̊стійнскайа ͡ гапелларындағы / жасаған ұлұ дүн^үйелерімен // солар ^ұуақытты тоқтатып̊͡ гетті↓///	↑^ұуақыт ^уозад'екен →// аға ↓/// ↑^уөйткөнү ͡ б̊ұл / ^уөткүншү ^ұуақытқа / тоқтау ͡ б̊олған // байлам жасаған адамдар некеңсайақ↓/// ↑бұл / ^ұуақытты тоқтатұу немен тоқтайды // ^ұуақыт ͡ ш̆ын мәніндегі / кәдімг'алладан бер^ілетің ͡ ғәс^ійетті͡ б̊ір ^уөнөрдүң шыңы ͡ б̊олады͡ ғой ↓/// ↑мысалүшүн мен айтар͡ ем / ^уөнөрдү тоқтатқаң͡ гім →// деп / ^уөнөрдү мійкеланджела тоқтатты →// ^ырафаэл'дер тоқтатты→ // ^ілеанардо ͡ да ͡ війнчійлер тоқтатты →// джакондаларымен / басқа ͡ да сыйк̊стыйнскайа ͡ гапелларындағы / жасаған ұлұ дүн^үйөлөрүмен // солар ^ұуақытты тоқтатып̊͡ гетті↓///	Уақыт озады екен, аға. Өйткені бұл өткінші уақытқа тоқтау болған, байлам жасаған адамдар некен-саяқ. Бұл уақытты тоқтату немен тоқтайды, уақыт шын мәніндегі кәдімгі Алладан берілетін қасиетті бір өнердің шыңы болады ғой. Мысал үшін, мен айтар ем, өнерді тоқтатқан кім? - деп. Өнерді Микеланджело тоқтатты, Рафаэльдер тоқтатты, Леонардо да Винчилер тоқтатты Джокондаларымен, басқа да Сикстинская капеллаларындағы жасаған ұлы дүниелерімен солар уақытты тоқтатып кетті.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑тоқтатты / ^ұуақытты↓/// ↑бізд'аб̊ай тоқтатты / ^ұуақытты ↓///	↑ тоқтатты / ^ұуақытты ↓/// ↑бізд'аб̊ай тоқтатты / ^ұуақытты↓///	Тоқтатты уақытты, бізде Абай тоқтатты уақытты.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑мен ұйалмаймын →// ^уол / ұйалмайтын себ̊еб̊ім →// мен сол͡ гездерде / ^ұуақытпен жаңағы сіз͡ айтқандай / алысыб̊ ͡ жүргең →/ ^ұуақытты ͡ гідіртем ͡ деб̊ жүргең / сәттерім болатұғұн //→ солгезде↓/// ↑сол сәттер →// мен ^уөмірімде / жүрөгімнің бас^ынада ͡ б̊еріш͡ боп ͡ ғатып ͡ ғалған ^ұуақыттар →// солгездерде ↓/// ↑мең ͡ ғәзір ^уойлаңғанда →/ толғаңғанда →/ ^уөзім бала-шағама͡ ғараб̊ ͡ отрып → // ^ұуайым͡ ғам жегең͡ гезде →// солар балаларым / сол мең ͡ гөргөң͡ ғыйындықты ͡ гөрмөсө'кен →// мең͡ гөргөң жаңағыдай / ^уөмірдің / бір͡ б̊ұралаң / тасадағы͡ ғатпарлы / қараңғы сәттеріне / бармаса'кен деп тілеймін↓///	↑мен ұйалмаймын →// ^уол / ұйалмайтын себ̊еб̊ім →// мен солгездерде / ^ұуақытпен жаңағы сіз͡ айтқандай / алысыб̊ ͡ жүргөн / → ^ұуақытты ͡ гідіртем ͡ деб̊ жүргөн / сәттерім болатұғұн →// солгезде ↓/// ↑сол сәттер →// мен ^уөмүрүмдө / жүрөгүмнүң бас^ынада ͡ б̊еріш͡ боб̊ ͡ ғатыб̊ ͡ қалған ^ұуақыттар →// солгездерде↓/// ↑мең ͡ ғәзір ^уойлаңғанда →/ толғаңғанда →/ ^уөзүм бала-шағама͡ ғараб̊ ͡ отұрұп → // ^ұуайым / қам͡ жегең͡ гезде →// солар балаларым / сол мең ͡ гөргөң͡ ғыйындықты͡ гөрмөс 'екен →// мең͡ гөргөн жаңағыдай / ^уөмүрдүң / бір͡ б̊ұралаң / тасадағы͡ ғатпарлы / қараңғы сәттеріне / бармас'екен деп тілеймін↓///	Мен ұялмаймын, ол ұялмайтын себебім, мен сол кездерде уақытпен, жаңағы сіз айтқандай, алысып жүрген, уақытты кідіртем деп жүрген сәттерім болатұғын сол кезде. Сол сәттер мен өмірімде, жүрегімнің басына да беріш боп қатып қалған уақыттар, сол кездерде. Мен қазір ойланғанда, толғанғанда, өзім бала-шағама қарап отырып, уайым, қам жеген кезде солар - балаларым сол мен көрген қиындықты көрмесе екен, мен көрген жаңағыдай өмірдің бір бұралаң тасадағы қатпарлы, қараңғы сәттеріне бармаса екен деп тілеймін.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑ал мен сөйтө͡ жүріп // солгезде → / ^уөмүрдө͡ гімнің͡ гім ^йекенін // →мына жарат^ылысты / ^уонсегізмың͡ ғаламды / таныдым↓/// ↑кеңсайға ͡ б̊арып түнедім →// кеңсайға͡ ғондым↓/// ↑^уол жазушылар ^уодағы дегем͡ бір / ғажаб̊͡ жер͡ ғой↓/// ↑мен / кеудемдегі →// ішімдегі маралтаймен мына ^уөмір шыңдап͡ петтескең͡ гезде →// мен ^уөмірден / жең^іліп͡ ғалдым →// ^уөмірдің шыңдығынан жең^іліп ͡ ғалдым↓/// ↑мен / көк̊сөгөн →/ мен іздеген ағалар →// мен іздеген арман-мұраттар →// мүлдө / басқа ^йекен^іне ͡ гөжжөткөң͡ гезде → // мен / сағым сынып қалды↓/// ↑міне / солгезде алматыны тастап →// ^уөлілердің мекеніне →/ кеңсай ғашып ͡ геттім↓///	↑ал мен сөйтө͡ жүрүп // солгезде → / ^уөмүрдө͡ гімнің͡ гім ^йекенін →// мына жарат^ылысты / ^уонсегізмың͡ ғаламды / таныдым ↓/// ↑кеңсайға ͡ б̊арып түнөдүм →// кеңсайға͡ ғондұм↓/// ↑^уол жазұушұлар ^уодағы дегем͡ бір / ғажаб̊͡ жер͡ ғой↓/// ↑мен / кеудөмдөгү →// ішімдегі маралтаймен мына ^уөмүр шыңдап͡ петтескең͡ гезде →// мен ^уөмүрдөн / жең^іліп қалдым →// ^уөмүрдүң шыңдығынан жең^іліп қалдым↓/// ↑мең ͡ гөк̊сөгөн →/ мен іздеген ағалар →// мен іздеген арман-мұраттар →// мүлдө / б̊асқ'екен ^іне ͡ гөжжөткөң͡ гезде →// мен / сағым сынып қалды↓/// ↑міне солгезде алматыны тастап →// ^уөлүлөрдүң мекеніне →/ кеңсайға ͡ ғашып ͡ кеттім↓///	Ал мен сүйте жүріп сол кезде өмірде кімнің кім екені, мына жаратылысты, он сегіз мың ғаламды таныдым. Кеңсайға барып түнедім, Кеңсайға қондым. Ол Жазушылар одағы деген бір ғажап жер ғой. Мен кеудемдегі, ішімдегі Маралтаймен мына өмір шындап беттескен кезде, мен өмірден жеңіліп қалдым, өмірдің шындығынан жеңіліп қалдым. Мен көксеген, мен іздеген ағалар, мен іздеген арман-мұраттар мүлде басқа екеніне көз жеткен кезде, мен сағым сынып қалды. Міне сол кезде Алматыны тастап, өлілердің мекеніне, Кеңсайға қашып кеттім.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^уол йақта ͡ да сол ағаларымыздың бас^ына неб̊ір жазұуларды / жад^ымызға тоқыдық →// ^уоқыдық →// тоқыдық ↓/// ↑бір ағамыздың басында жазұулы тұр↓/// ↑тірлікте жүрдім төменде↓// ↑жаңғам͡ жоғ ͡ жалған жарқырап↓// ↑жатырмын бүгүм ͡ бійікте↓// ↑ажалдан ^уорын тартып ͡ ап ↓/// ↑әрійне сұуұқ͡ ғайғы →/ сұуұқ͡ ғайғы ↓// көңілін халқың бірақ̊ ͡ сұуұтпайды↓/// ↑^йегер ͡ де халық / ^уөзін ұмытпаса↓// ↑бақұл ͡ б̊ол // халқың сені → ұмытпайды↓/// ↑бір ͡ гүлермін ғарышшаққа͡ гетерде↓// ↑көп кешшеге͡ ғай ͡ бетіммең͡ гектенем↓///	↑^уол жақта ͡ да сол ағаларымыздың бас^ына неб̊ір жазұуларды / жад^ымызға тоқұдұқ →// ^уоқұдұқ →// тоқұдұқ↓/// ↑бір ағамыздың басында жазұулұ тұр ↓// ↑тірлікте жүрдүм төмөндө↓// ↑жаңғам͡ жоғ ͡ жалған жарқырап↓/// ↑жатырмын бүгүм ͡ бійікте↓// ↑ажалдан ^уорұн тартып ͡ ап↓/// ↑әрійне сұуұқ͡ ғайғы →/ сұуұқ͡ ғайғы↓// көңүлүн халқың бірақ̊ ͡ сұуұтпайды↓/// ↑^йегер ͡ де халығ ͡ өзүн ұмұтпаса↓// ↑бақұл ͡ б̊ол // халқың сені → ұмұтпайды↓/// ↑бір ͡ гүлөрмүн ғарышшаққа͡ гетерде↓// ↑көп кешшеге͡ ғай ͡ бетіммең͡ гектенем↓///	Ол жақта да, сол ағаларымыздың басына небір жазуларды жадымызға тоқыдық, оқыдық, тоқыдық. Бір ағамыздың басында жазулы тұр: Тірлікте жүрдім төменде, Жанғам жоқ жалған жарқырап. Жатырмын бүгін биікте, Ажалдан орын тартып ап. Әрине суық қайғы, суық қайғы, Көңілін халқың бірақ суытпайды. Егер де халық өзін ұмытпаса, Бақұл бол, халқың сені ұмытпайды. Бір күлермін ғарыш жаққа кетерде, Көп кещеге қай бетіммен кектенем.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑бізге / ^уөлүмнің ғолұ ͡ сірә жетерме↓// ↑мұқағалій / төлегеңге жетпеген↓/// ↑^уосұндай / жаңағ'ағаларымыздың басындағы эпійтафійалар →// солар мені ͡ б̊ір саб̊ама түсірген сыйақты ͡ б̊олды↓/// ↑бір ͡ б̊айламғ'әкелген / мен де мына ^йетекте жүрген адамдардан ^йешшерім артығ ͡ емес →// ^йешшерім͡ гем ͡ емес ^йекенін сезіңгең͡ гезде →// жәйлап / сол / сезімдерімнің бәрін арқаға салып →// басым ій^іліп →// мына ^уоралдым →/ мыйллыйоннан астам ͡ ғалқы ͡ б̊ар↓/// ↑алматының ішіне ͡ ғайтадаң͡ геліп̊ ͡ сіңістім →// солармен бірге ^уөмір сүрүуге →// басымды ійдім // тұура͡ гелді↓///	↑бізге ͡ өлүмнүң ͡ ғолұ ͡ сүрә жетерме↑// ↑мұқағалый / төлөгөңгө жетпеген↓/// ↑^уосұндай / жаңағ'ағаларымыздың басындағы эпыйтафыйалар →// солар мені ͡ б̊ір саб̊ама түсүргөң сыйақты ͡ б̊олды↓/// ↑бір ͡ б̊айламғ'әкелген / менде мына ^йетекте жүргөң ͡ адамдардан ^йешшерім артығ ͡ емес→// ^йешшерім͡ гем ͡ емес ^йекенін сезіңгең͡ гезде →// жәйлап / сол / сезімдерімнің бәрін арқаға салып →/ басым ій^іліп →// мына ^уоралдым →// мыйллыйоннан астам ͡ ғалқы ͡ б̊ар↓/// ↑алматының ішіне ͡ ғайтадаң͡ геліп̊ ͡ сіңістім →// солармен бірге ^уөмүр сүрүугө // басымд'^ійдім → тұура͡ гелді↓///	Бізге өлімнің қолы, сірә, жетер ме, Мұқағали, Төлегенге жетпеген?! Осындай жаңағы ағаларымыздың басындағы эпитафиялар, солар мені бір сабама түсірген сияқты болды. Бір байламға әкелген, мен де мынау етекте жүрген адамдардан еш жерім артық емес, еш жерім кем емес екенін сезінген кезде жайлап, сол сезімдерімнің бәрін арқаға салып, басым иіліп, мына оралдым миллионнан астам халқы бар Алматының ішіне, қайтадан келіп сіңістім, солармен бірге өмір сүруге басымды идім, тура келді.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑қасымда деб̊ ͡ айтуға ͡ б̊олады →// қасымда деп↓/// ↑мен / жалпы / адам ͡ баласын жоғалтұуды ^уөтө ͡ ғыйың ͡ ғаб̊ылдайтын адаммын↓/// ↑сондықтан͡ да мен мүмкіндігінше →// бір адам ͡ болса͡ да →// ^уол менің дұшпаным →// жауұм ͡ болса͡ да →// мен ^уоны жоғалтпауға →/ көз͡ алдымда жүргенің ͡ ғалаймын↓///	↑қасымда деб̊ ͡ айтұуға ͡ б̊олады →// қасымда деп↓/// ↑мен / жалпы / адам ͡ баласын жоғалтұуды ^уөтө ͡ ғыйың ͡ ғаб̊ылдайтын адаммын↓/// ↑сондұқтан͡ да мен мүмкүндүгүнше →// бір адам ͡ болса͡ да →// ^уол менің дұшпаным →// жауұм ͡ болса͡ да →// мен ^уонұ жоғалтпауұуға →/ көз͡ алдымда жүргөнүң ͡ ғалаймын↓///	Қасымда деп айтуға болады, қасымда деп. Мен жалпы адам баласын жоғалтуды өте қиын қабылдайтын адаммын. Сондықтан да мен мүмкіндігінше бір адам болса да, ол менің дұшпаным, жауым болса да, мен оны жоғалтпауға, көз алдымда жүргенін қалаймын.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^йең басты нәрсе →// мына / ^уонсегізмың ͡ ғалам →// алла͡ тағаланың бір адамның ақылы жетпес // қыйалынан жаратылғаң ͡ гөрінісі ͡ ғой →// сол әлемге ͡ б̊із ͡ ғылаудай бір͡ гіршік / түсүрүб̊ ͡ алмасақ ^йекен деб̊ ͡ ойлаймын →// бірінші↓/// ↑^йекінші / ^уөзіміздің әлеміміз→// мына жершары →/ біжжерана дейміз͡ ғой →// адам / анасының бетіне түкірмейді ғой →// біз͡ гейде ͡ гөшеде →/ ^йештеңені͡ ғамсыз / ^уойсыз / былш ^йеткізіп түкіріп ͡ гетіп ͡ паражатқан адамдарды көргенде →// менің жүрөгүм ауұрады↓///	↑^йең басты нәрсе →// мына / ^уонсегізмың ͡ ғалам→// алла͡ тағаланың бір адамның ақылы жетпес // қыйалынан жаратылғаң ͡ гөрүнүсү ͡ ғой↓/// ↑сол әлемге ͡ б̊із ͡ ғылауұдай бір͡ гіршік / түсүрүб̊ ͡ алмасақ ^йекен деб̊ ͡ ойлаймын →// бірінші↓/// ↑^йекінші / ^уөзүмүздүң әлеміміз →// мына жершары →// біжжерана дейміз͡ ғой↓/// ↑адам / анасының бетіне түкүрмөйдү͡ ғой →// біз͡ гейде ͡ гөшөдө / → ^йештеңені͡ ғамсыз / ^уойсұз / былш ^йеткізіп түкүрүп ͡ кетіп ͡ паражатқан адамдарды көргөндө→// менің жүрөгүм ауұрады↓///	Ең басты нәрсе, мынау 18 мың ғалам Алла тағаланың бір адамның ақылы жетпес қиялынан жаратылған көрінісі ғой. Сол әлемге біз қылаудай бір кіршік түсіріп алмасақ екен деп ойлаймын, бірінші. Екінші, өзіміздің әлеміміз, мына жер шары, біз жер-ана дейміз ғой. Адам анасының бетіне түкірмейді ғой, біз кейде көшеде ештеңені қамсыз, ойсыз былш еткізіп түкіріп кетіп бара жатқан адамдарды көргенде, менің жүрегім ауырады.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^уодаң͡ гейіңгі нәрсе ͡ геудедегі жүрегіміз →// жүрек тұсының тазалығы // жүректің тазалығы →// жершарының тазалығы ↓/// ↑алла жаратқан ^уонсегізмың͡ ғаламның →// ^уосы тұтастығы / ^уосы үш әлем →// кәдімгі ^уөзінен / ^уос^інен тайып ͡ гетпес'екен деп тілеймін↓/// ↑бүткүл ͡ гөктөн түскен төрт͡ кітаб̊тың айтатыны →// ^уодаң͡ гейінгі неб̊ір ғұлама данышпан шәугүмбастардың айтатын нәрсесі →// айналып гелгенде →// ^уосы үш ͡ ақ нәрсеге ͡ геліп тіреледі →// ізгі ^уой ^уойлау →// ізгі сөссөйлеу→// ізгі ͡ іс тындру↓/// ↑жаңағы ͡ б̊із айтқан үш қағыйдат͡ та →// ^уосының айналасына топтасады деб̊ ͡ ойлаймын // аға↓///	↑^уодаң͡ гейіңгі нәрсе ͡ геудөдөгү жүрөгүмүз→// жүрөк тұсұнұң тазалығы // жүрөктүң тазалығы →// жершарының тазалығы↓/// ↑алла жаратқан ^уонсегізмың͡ ғаламның →// ^уосұ тұтастығы / ^уосұ үш әлем →// кәдімгі ^уөзүнөн / ^уос^інен тайып ͡ кетпес'екен деп тілеймін↓/// ↑бүкүл ͡ гөктөн түскөн төрт͡ кітаб̊тың айтатыны →// ^уодаң͡ гейінгі неб̊ір ғұлама данышпан шәугүмбастардың айтатын нәрсесі →// айналып келгенде →// ^уосұ үш ͡ ақ нәрсеге͡ геліп͡ тіреледі↓/// ↑ізгі ^уой ^уойлау→// ізгі сөссөйлөу→// ізгі ͡ іс тындырұу↓/// ↑жаңағы͡ б̊із айтқан үш қағыйдат͡ та →// ^уосұнұң айналасына топтасады деб̊ ͡ ойлаймын // аға ↓///	Одан кейінгі нәрсе кеудедегі жүрегіміз, жүрек тұсының тазалығы, жүректің тазалығы - жер шарының тазалығы. Алла жаратқан 18 мың ғаламның осы тұтастығы, осы үш әлем кәдімгі өзінің осінен тайып кетпесе екен деп тілеймін. Бүткіл көктен түскен төрт кітаптың айтатыны, одан кейінгі небір ғұлама данышпан шәугімбастардың айтатын нәрсесі айналып келгенде осы үш-ақ нәрсеге келіп тіреледі. Ізгі ой ойлау, ізгі сөз сөйлеу, ізгі іс тындыру. Жаңағы біз айтқан үш қағидат та осының айналасына топтасады деп ойлаймын, аға.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑бұл ^йенді ͡ ғоғамдағы͡ ше →/ кезгелген нәрсе →// аға / біздің жүрегіміз арқылы ^уөтеді ͡ ғой↓/// ↑бұдам ͡ бұрұңғұ данышпандар айтқан →// жер͡ б̊ет^іне сызат түсетім ͡ болса →// ақынның жүрегінің үстімен ^уөтеді деген↓/// ↑аға / мен мысал үшүн →/ көшеде аб̊айсызда / ^уөтүппара͡ жатып →// жаңағы / құмұрсқаны ͡ б̊асып ͡ гетčем͡ де →// мен жүрегім ауұратын адаммын↓///	↑бұл ^йенді ͡ ғоғамдағы͡ ше →/ кезгелген нәрсе →// аға / біздің жүрөгүмүз арқылы ^уөтөдү ͡ ғой↓/// ↑бұдам ͡ бұрұңғұ данышпандар айтқан →// жер͡ б̊ет^іне сызат түсөтүм ͡ болса →// ақынның жүрөгүнүң үстүмөн ^уөтөдү деген↓/// ↑аға / мен мысал үшүн →/ көшөде аб̊айсызда / ^уөтүппара͡ жатып →// жаңағы / құмұрсқаны ͡ б̊асып ͡ кетčем͡ де →// мен жүрөгүм ауұратын адаммын↓///	Бұл енді қоғамдағы ше, кез келген нәрсе, аға, біздің жүрегіміз арқылы өтеді ғой. Бұдан бұрынғы данышпандар айтқан "жер бетіне сызат түсетін болса, ақынның жүрегінің үстімен өтеді" деген. Аға, мен мысал үшін, көшеде абайсызда өтіп бара жатып, жаңағы құмырсқаны басып кетсем де мен жүрегім ауыратын адаммын.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑сондұқтам ͡ біздің ͡ ғоғамда / б̊олұб̊ жатқаң͡ ғайб̊ір жақ̊сы нәрселер →// қайб̊ір ͡ гөлөңкелі нәрселер →// барлығы менің жанымд'ауұртады↓/// ↑мен ақым ͡ болмасам͡ да →// мен ^уоған солай жаным ауұрғам ͡ болар ^йеді →// күйзелгем болар ^йем →// күйгем болар ^йем ↓/// ↑ал ͡ ғоғамда не ͡ б̊оп жатқанының бәрін → ^йенді біз / кішкентайғана сөздүң айасына салып // ^уоны ͡ гәдімгі азғантай сөзб̊ен / айтыпперүуү мүмкүн ^йемес ͡ теп ^уойлаймын↓/// ↑^уоны ͡ гөзүғарақты ^йел →// жүрегі ͡ б̊ар адамдардың бәрі ͡ гөріп ͡ піліб̊ ͡ отыр↓/// ↑және әргімнің ^уөз түйсігі ͡ б̊ар↓///	↑сондұқтам ͡ біз ͡ ғоғамда / б̊олұб̊ жатқаң͡ ғайб̊ір жақ̊сы нәрселер // → қайб̊ір ͡ гөлөңкелі нәрселер →// барлығы менің жанымд'ауұртады↓/// ↑мен ақым ͡ болмасам͡ да →// мен ^уоған солай жаным ауұрғам ͡ болар ^йеді →// күйзөлгөм болар ^йем →// күйгөм болар ^йедім↓/// ↑ал ͡ ғоғамда не ͡ б̊оп жатқанының бәрін → ^йенді біз / кішкентайғана сөздүң айасына салып→//^уонұ ͡ гәдімгі азғантай сөзб̊өн / айтыпперүуү мүмкүн ^йемес ͡ теп ^уойлаймын↓/// ↑^уонұ͡ гөзүғарақты ^йел →// жүрөгү͡ б̊ар адамдардың бәрі͡ гөрүп ͡ піліб̊ ͡ отұр↓/// ↑және әргімнің ^уөз түйсүгү ͡ б̊ар↓///	Сондықтан біздің қоғамда болып жатқан қайбір жақсы нәрселер, қайбір көлеңкелі нәрселер, барлығы менің жанымды ауыртады. Мен ақын болмасам да, мен оған солай жаным ауырған болар еді, күйзелген болар едім, күйген болар едім. Ал қоғамда не болып жатқанының бәрін енді біз кішкентай ғана сөздің аясына салып, оны кәдімгі азғантай сөзбен айтып беру мүмкін емес деп ойлаймын. Оны көзіқарақты ел, жүрегі бар адамдардың бәрі көріп-біліп отыр. Және әркімнің өз түйсігі бар.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑түп̊сіз дүн^үйө / түб̊ің толса мен ^йертең ↑// келмешшаққа жан сәулесін жөнелтем↓/// ↑ай толғанда ͡ гүрсініпқап көкірек↑// сүріңгенде / күрең түсті ͡ гөлеңкем↓/// ↑мен тірі͡ жан / ^уол тірі͡ жан / тәні͡ гүл // ↑таб̊ысып͡ ек / сәтčіз ͡ б̊олды бәріб̊ір↓/// ↑^уөз ͡ б̊асымдай ͡ гөрүуш'ем͡ ғой мен ^уоны↑// көжжасымдай тамып ͡ геткен сары ͡ нұр↓/// ай толғанда / басым ͡ байлап ͡ пәлеге // ↑жан ауырып / жалғыз͡ ғалдым және͡ де↓///	↑түп̊сүз дүн^үйө / түб̊үң толса мен ^йертең↑// келмешшаққа жан сәулөсүн жөнөлтөм↓/// ↑ай толғанда ͡ гүрсүнүпқап көкүрөк ↑// сүрүңгөндө / күрөң түстү ͡ гөлөңкем↓/// ↑мен тірі͡ жан / ^уол тірі͡ жан / тәні͡ гүл ↑// таб̊ысып͡ едік / сәтčіз ͡ б̊олды бәріб̊ір↓/// ↑^уөз ͡ б̊асымдай ͡ гөрүуш'едім ͡ ғой мен ^уон ↑// көжжасымдай тамып ͡ кеткен сары ͡ нұр↓/// ↑ай толғанда / басым ͡ байлап ͡ пәлеге // ↑жан ауұрұп / жалғыз͡ ғалдым және͡ де↓///	Түпсіз дүние, түбің толса мен ертең Келмес жаққа жан сәулесін жөнелтем. Ай толғанда күрсініп қап көкірек, Сүрінгенде, күрең түсті көлеңкем. Мен тірі жан, ол тірі жан, тәні гүл, Табысып ек, сәтсіз болды бәрібір. Өз басымдай көруші ем ғой мен оны, Көз жасымдай тамып кеткен сары нұр. Ай толғанда басым байлап бәлеге, Жан ауырып, жалғыз қалдым және де
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑толған айдың толқынынаң ͡ гөрдүң͡ ғой // ↑менің демім / ^уөрт ͡ ш̆арпып тұр әуеге↓/// ↑мен сезб̊еген / ішінде ͡ б̊ір ͡ гүнә͡ ғап ↑// мазаңд'алса / пәг ͡ махаб̊ат кінәлап↓/// ↑басымдағы / айға тійгіз ^йерніңді↑// көктөг'айға мінәжат͡ қып / мінәжат↑/// ↑түн ^уортасы / түннүң түрүп түндүгүн ↑// жұлдұз͡ ақты / анау жұлдұз͡ гімдікі ↑// түптүң түб̊ү / біжжолұғар нүктөмүз ↑// көктөг'ай мен жердег'айдың ͡ гіндігі↓///	↑толған айдың толқұнұнаң ͡ гөрдүң͡ ғой↑// менің демім / ^уөрт ͡ ш̆арпып тұр әуөгө↓/// ↑мен сезб̊еген / ішінде͡ б̊ір͡ гүнә͡ ғап ↑// мазаңд'алса / пәг ͡ махаб̊ат кінәлап↓/// ↑басымдағы / айға тійгіз ^йерніңді // ↑көктөг'айға мінәжат͡ қып / мінәжат↑/// ↑түн ^уортасы / түннүң түрүп түндүгүн↓/// ↑жұлдұз͡ ақты / анау жұлдұз͡ гімдікі↑// түптүң түб̊ү / біжжолұғар нүктөмүз↑// көктөг'ай мен жердег'айдың ͡ гіндігі↓///	Толған айдың толқынынан көрдің ғой, Менің демім өрт шарпып тұр әуеге. Мен сезбеген ішінде бір күнә қап, Мазаңды алса пәк махаббат кінәлап. Басымдағы айға тигіз ерніңді, Көктегі айға мінәжат қып, мінәжат! Түн ортасы, түннің түріп түндігін. Жұлдыз ақты, анау жұлдыз кімдікі. Түптің түбі, біз жолығар нүктеміз - Көктегі ай мен жердегі айдың кіндігі.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑той͡ да ͡ б̊олды →// ^уой͡ да ͡ б̊олды↓/// ↑^уолай болатын себ̊еб̊і →// бұл жерде / несіппек дәуітаеп ағамыз айтты↓/// ↑^уосы мынау / құс керуеніндей →// іркес͡ тіркес / ^уосындай ͡ ғазақтың үлкен аптал азаматтары͡ геліп͡ жүрғой ↓/// ↑бірағ ͡ дәл / мынау ͡ ғұстұң ͡ гөшүндей боп ͡ парлығы тійегім ͡ бұзб̊ай →// тоб̊ымең͡ гелгені ͡ б̊ірінші͡ рет деді↓///↑мыну әкім →// ^уоб̊ылыс әкімі / асқар исаб̊екұлы қаб̊ылдады ↓/// ↑бір͡ жарым сағат ^ұуақытың͡ ғыйды↓///	↑той͡ да ͡ б̊олдұ ↓// ^уой͡ да ͡ б̊олдұ↓/// ↑^уолай болатын себ̊еб̊і →// бұл жерде / несіппек дәуүтаев ағамыз айтты →// ^уосұ мынау / құс керүуөнүндөй →// іркес͡ тіркес / ^уосұндай ͡ ғазақтың үлкөн аптал азаматтары͡ геліп͡ жүрғой →// бірағ ͡ дәл / мынау ͡ ғұстұң ͡ гөшүндөй боп ͡ парлығы тійегім ͡ бұзб̊ай →// тоб̊ұмең͡ гелгені͡ б̊ірінші͡ рет деді↓/// ↑мын'әкім → // ^уоб̊ұлұс әкімі / асқар ыйсаб̊екұлұ қаб̊ылдады → // бір͡ жарым сағат ^ұуақытың͡ ғыйды↓///	Той да болды, ой да болды. Олай болатын себебі, бұл жерде Несіпбек Дәуітаев ағамыз айтты. Осы мынау құс керуеніндей, іркес-тіркес осындай қазақтың үлкен аптал азаматтары келіп жүр ғой. Бірақ дәл мынау құстың көшіндей боп барлығы тиегін бұзбай, тобымен келгені бірінші рет деді. Мынау әкім, облыс әкімі Асқар Исабекұлы қабылдады. 1,5 сағат уақытын қиды.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^уос'азаматтарға // сол жерд'елдің / жердің ^уосы / қазаққалқының // жаңағы / әлеуметтік / басқа͡ да мәденій / жағдайлары сөз ^йетілді↓/// ↑^уодаң͡ гейін жаңағы / ақкөкөмүз →// асауб̊ай ағамыз↓/// ↑сізді соншалықты ͡ ғатты͡ гүттү →// жағдайдың ͡ ғандай ^йекенім ͡ біле͡ тұра →// сізге дегең ͡ ғүрмөтү ͡ б̊өлөк →// ілтійпаты ͡ б̊өлөкқой →// қайгезде͡ де↓/// ↑сол / ^уодаң ͡ гейін жаңағы / сағат ͡ песте / ^уоб̊лыстық драма театрда геш͡ өттү →// ^йекіжарым сағат↓/// ↑^уол жерде͡ де →/ мен айтұуұға тійістімін →// ^уоб̊лыс әк^імі / асқар исаб̊екұлы → / сол жерде ͡ гәдімгі / бас^ынан айағына ͡ шейің ͡ ғатысыб̊ ͡ отырды↓///	↑^уос'азаматтарға // сол жерде / ^йелдің / жердің ^уосұ / қазаққалқының // жаңағы / әлеуүмөттүк / басқа͡ да мәденій / жағдайлары сөз ^йетілді →// ^уодаң͡ гейін жаңағы / ақкөкөмүз →// асауб̊ай ағамыз // сізді соншалықты ͡ ғатты͡ гүттү →// жағдайдың ͡ ғандай ^йекенім ͡ біле͡ тұра →// сізге дегең ͡ ғүрмөтү ͡ б̊өлөк →// ілтійпаты ͡ б̊өлөкқой →// қайгезде͡ де↓/// ↑сол / ^уодаң ͡ гейін жаңағы / сағат ͡ песте / ^уоб̊ұлұстұқ драма театрда геш͡ өттү→// ^йекіжарым сағат↓/// ↑^уол жерде͡ де →/ мен айтұуұға тійістімін / →// ^уоб̊ұлұс әк^імі / асқар ыйсаб̊екұлұ → сол жерде ͡ гәдімгі / бас^ынан айағына ͡ шейің ͡ ғатысыб̊ ͡ отұрдұ↓///	Осы азаматтарға сол жерде елдің, жердің осы қазақ халқының, жаңағы, әлеуметтік басқа да мәдени жағдайлары сөз етілді. Одан кейін, жаңағы, ақ көкеміз, Асаубай ағамыз. Сізді соншалықты қатты күтті жағдайдың қандай екенін біле тұра, сізге деген құрметі бөлек, ілтипаты бөлек қой, қай кезде де. Сол одан кейін жаңағы, сағат 5-те облыстық драма театрда кеш өтті. 2,5 сағат. Ол жерде де мен айтуға тиістімін, облыс әкімі Асқар Исабекұлы сол жерде кәдімгі басынан аяғына шейін қатысып отырды.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^уон'айтатын себ̊еб̊ім неде →// бұл ͡ б̊асқа͡ да ͡ об̊лұс әкімдеріне / үлгү болұуға тійісті нәрсе болғандықтан / мен айтыб̊ ͡ отырмын↓///	↑^уон'айтатын себ̊еб̊ім неде →// бұл ͡ б̊асқа͡ да ͡ об̊ұлұс әкімдеріне / үлгү болұуға тійісті / нәрсе болғандықтан // мен айтыб̊ ͡ отұрмұн↓///	Оны айтатын себебім неде, бұл басқа да облыс әкімдеріне үлгі болуға тиісті нәрсе болғандықтан мен айтып отырмын.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^уол ͡ гіс^інің ^уөзі / қазақы͡ гісі →// сөздің жөнүм ͡ біледі →// қазақы жолжораның жөнүм ͡ біледі↓///	↑^уол ͡ гіс^інің ^уөзү / қазақы͡ гісі →// сөздүң жөнүм ͡ біледі →// қазақы жолжораның жөнүм ͡ біледі↓///	Ол кісінің өзі қазақы кісі, сөздің жөнін біледі, қазақы жол-жораның жөнін біледі.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑қырымб̊ег ͡ ағамыз ͡ б̊ар // мысал үшүн →^йералы тоғжаноп ағаларымыз ͡б̊ар // → мысал үшүн ↓/// ↑барлығы шын мәнінде͡ де ͡б̊ұл/ үлкен мәселе ↓///	↑қырымб̊ег ͡ ағамыз ͡ б̊ар // мысалүшүн →^йералы тоғжанов ағаларымыз ͡ б̊ар →// мысал үшүн↓/// ↑барлығы / шын мәнінде͡ де ͡ б̊ұл / үлкөн мәселе↓///	Қырымбек ағамыз бар, мысалы үшін, Ералы Тоғжанов ағаларымыз бар, мысал үшін. Барлығы шын мәнінде де бұл үлкен мәселе.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑құуанышты нәрсе //→ бұл ^йенді мәденій ғұб̊ұлұс ͡ теб̊ ͡ айтуға ͡ б̊олад↓/// ↑ақ^ыны / әкіміне ͡ ғараған // →әк^імі / ақ^ынына ͡ ғараған ^йел // →қайгезде͡ де ұзаққа барғаң ͡ ғой →// мысалүшүн↓/// ↑қазақтың ͡ ғайгезде→//	↑құуанышты нәрсе →// бұл ^йенді мәденій ғұб̊ұлұс ͡ теб̊ ͡ айтұуұға ͡ б̊олады↓/// ↑ақ^ыны / әкіміне ͡ ғараған →// әк^імі / ақ^ынына ͡ ғараған ^йел →// қайгезде͡ де ұзаққа барғаң ͡ ғой→/ мысалүшүн↓/// ↑қазақтың ͡ ғайгезде→//	Қуанышты нәрсе, бұл енді мәдени құбылыс деп айтуға болады. Ақыны әкіміне қараған, әкімі ақынына қараған ел қай кезде де ұзаққа барған ғой мысал үшін. Қазақтың қай кезде
Маралтай Райымбекұлы	▶	ійә / сол ^йенді мен анау / әргезде жыйын жасағаң͡ гезде →// кешшасағаң͡ гезде →// бір͡ б̊өлектеу порматта жасағым ͡ геледі ↓/// ↑кейб̊ір шарұуаларды ^уөзіңізб̊ен ақылдасыб̊ ͡ жүрем →// аға / сіз ͡ б̊өлек̊ше ^уойлайсыз ͡ ғой ↓/// ↑мынаны ͡ ғалай͡ ғылсақ ͡ полад →// былай ͡ ғылсақ / қалай болад деп↓/// ↑бұл жолы ͡ да сол / шақырылған ағаларымның →// бір͡ бір әдемі партреттерін →// әрғайсысы͡ б̊ір ͡ ғаралығ ͡ деб̊ ͡ айтуға ͡ б̊олад →// салдырыб̊ ͡ алыппардым↓/// ↑сөйтүп / сол ^йелдің алдында таб̊ыс ^йеттім // →^уөз атымнан↓/// ↑әрійне / ^йелдіңде / жұрттың ^уөзнің сый-сыйапаты͡ б̊олып ͡ жатыр͡ ғой →// ^уодам ͡ бөлег ^уөзім сыйладым↓///	↑ійә / сол ^йенді мен анау / әргезде жыйын жасағаң͡ гезде →// кешшасағаң͡ гезде →// бір͡ б̊өлөктөу форматта жасағым ͡ геледі↓/// ↑кейб̊ір шарұуаларды ^уөзүңүзб̊өн ақылдасыб̊ ͡ жүрөмін →// аға / сіз ͡ б̊өлөк̊ше ^уойлайсыз ͡ ғой↓/// ↑мынаны ͡ ғалай͡ ғылсақ ͡ полады →// былай ͡ ғылсақ / қалай болады деп↓/// ↑бұл жолұ ͡ да сол / шақ^ырылған ағаларымның →// бір͡ бір әдемі портреттерін →// әрғайсысы͡ б̊ір ͡ ғаралығ ͡ деб̊ ͡ айтұуұға ͡ б̊олады →// салдырыб̊ ͡ алыппардым↓/// ↑сөйтүп / сол ^йелдің алдында таб̊ыс ^йеттім →// ^уөз атымнан↓/// ↑әрійне / ^йелдің де / жұрттұң ^уөзүнүң сый-сыйапаты͡ б̊олып ͡ жатыр͡ ғой →// ^уодам ͡ бөлөг ^уөзүм сыйладым↓///	Иә, сол енді мен анау әр кезде, жиын жасаған кезде, кеш жасаған кезде, бір бөлектеу форматта жасағым келеді. Кейбір шаруаларды өзіңізбен ақылдасып жүремін, аға, сіз бөлекше ойлайсыз ғой. Мынаны қалай қылсақ болады, былай қылсақ қалай болады деп. Бұл жолы да сол, шақырылған ағаларымның бір-бір әдемі портреттерін, әрқайсысы бір қарарлық деп айтуға болады, салдырып алып бардым. Сөйтіп сол елдің алдында табыс еттім өз атымнан. Әрине, елдің де, жұрттың өзінің сый-сияпаты болып жатыр ғой, одан бөлек өзім сыйладым.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^уөйткөнү ͡ б̊ұл неге ͡ б̊ұлай дегең͡ гезде →// мен / ағаларым ^уосы →// мен анау ^уонжеті жасымда сіздердің алақандарыңыздам ͡ бозторғайдың балапанындай пыр ^йетіб̊ ͡ ұшұп ͡ кетіб̊ ͡ ем →// ^йелүу дійтін жасқа ͡ гелдім →// не͡ б̊ерем →// кәдімгі ͡ ғыйын жағдайлар басымнан ^уөтті↓/// ↑^уөліп ͡ қалатым ͡ бір сәттер͡ б̊олды ↓/// ↑неб̊ір жағдайлар ͡ б̊олды →// соның бәр^інен аман-есең͡ геліп →// міне ͡ ғайтадан алақандарыңызға ͡ ғонұб̊ ͡ атырмын↓/// ↑сол кезде мен ^уосындай ағаларды таптым деймін↓/// ↑^уос'ағаларымды алға салыппардым →// ағаларымд'алға салып̊ ͡ сөйледім →// мен сол үшүн ^ырахметімд'айттым болды↓/// ↑солгезде͡ де / аға / мына сөздің ретіне қарай айтайын ^йекен →// сіздің де портретіңіз ͡ б̊арды↓/// ↑^уөзіңіз͡ б̊армайтыныңызды ͡ б̊іле тұрұп мен алыппардым↓/// ↑сөйтүб̊ ^йелдің алдында ͡ гөрсеттім →// сізді ^йелдің бәрі / әрійне таныйды͡ ғой↓///	↑^уөйткөнү ͡ б̊ұл неге ͡ б̊ұлай дегең͡ гезде →// мен / ағаларым ^уосұ →// мен анау ^уонжеті жасымда сіздердің алақандарыңыздам ͡ бозторғайдың балапанындай пыр ^йетіб̊ ͡ ұшұп ͡ кетіб̊ ͡ едім →// ^йелүу деійтүн жасқа ͡ гелдім →// не͡ б̊еремін →// кәдімгі ͡ ғыйын жағдайлар басымнан ^уөттү ↓/// ↑^уөлүп ͡ қалатым ͡ бір сәттер ͡ б̊олдұ ↓/// ↑неб̊ір жағдайлар ͡ б̊олдұ↓/// ↑сонұң бәр^інен аман-есең͡ геліп →// міне ͡ ғайтадан алақандарыңызға ͡ ғонұб̊ ͡ жатырмын↓/// ↑солгезде мен ^уосұндай ағаларды таптым деймін↓/// ↑^уос'ағаларымды алға салыппардым →// ағаларымды / алға салып̊ ͡ сөйлөдүм →// мен сол үшүн ^ырахметімд'айттым болды↓/// ↑солгезде͡ де / аға / мына сөздүң ретіне ͡ ғарай ͡ айтайын →// сіздің де портретіңіз ͡ б̊арды↓/// ↑^уөзүңүз͡ б̊армайтыныңызды ͡ б̊іле тұрұп мен алыппардым↓/// ↑сөйтүб̊ ^йелдің алдында͡ гөрсөттүм →// сізді ^йелдің бәрі / әрійне таныйды͡ ғой↓///	Өйткені бұл неге бұлай деген кезде, мен: - Ағаларым, осы мен анау 17 жасымда сіздердің алақандарыңыздан бозторғайдың балапанындай пыр етіп ұшып кетіп едім, 50 дейтін жасқа келдім, не берем, кәдімгі қиын жағдайлар басымнан өтті. Өліп қалатын бір сәттер болды. Небір жағдайлар болды. Соның бәрінен аман-есен келіп, міне қайтадан алақандарыңызға қонып жатырмын. Сол кезде мен осындай ағалар таптым деймін. Осы ағаларымды алға салып бардым, ағаларымды алға салып сөйледім, мен сол үшін рахметімді айттым болды. Сол кезде де, аға, мына сөздің ретіне қарай айтайын, сіздің де портретіңіз барды. Өзіңіз бармайтыныңызды біле тұрып мен алып бардым. Сөйтіп елдің алдында көрсеттім, сізді елдің бәрі, әрине, таниды ғой.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑бұл͡ да аға мен інінің арасындағы͡ б̊ір ілтійпат →// айтұуға тійіс нәрсе деб̊ ^уойлайм↓/// ↑бұл текқана сіз хаб̊ар жүргүзүуші →// мең ͡ соның гейіпкер ретіндегі нәрс'емес →// бұл біздің ұзақтаң ͡ геле͡ жатқан сізге деген ғұрметіміз↓/// ↑біз͡ ғаршы жерден сізді ͡ гөрүб̊ ^уөстік →// сізді ійдеал тұттық↓/// ↑қай͡ жолұ / айтқаныңыз бар ^йедіғой →// қазаққалқында / сол азаматтықтың / мынау жігіттіктің / түр-сыйпаттың бір сіймволы ͡ б̊арғой→// джентел'мен / қазақтың джентел'мені нұртүлеу ыймаңғалый көкөғой деб̊ ͡ айтқамб̊ыз↓/// ↑бұл нег^ізі / аға →/ айтылып тұрұуға тійісті сөз деб̊ ͡ ойлайм →/ нег^ізі↓///	↑бұл͡ да аға мен інінің арасындағы ͡ б̊ір ілтійпат →// айтұуұға тійіс нәрсе деб̊ ͡ ойлаймын↓/// бұл текқана сіз хаб̊ар жүргүзүушү →// мең ͡ гейіпкері'ретіндегі нәрс'емес →// бұл біздің ұзақтаң ͡ геле͡ жатқан сізге деген ͡ ғұрмөтүмүз↓/// ↑біз͡ ғаршы жерден сізді ͡ гөрүб̊͡ өстүк →// сізді ійдеал тұттұқ↓/// ↑қай͡ жолұ / айтқаныңыз бар ^йедіғой →// қазаққалқында / сол азаматтықтың / мынау жігіттіктің / түр-сыйпаттың бір сыймволы ͡ б̊арғой →// джентел'мен / қазақтың джентел'мені нұртүлеу ыймаңғалый көкө ͡ ғой деб̊ ͡ айтқамб̊ыз↓/// ↑бұл нег^ізі / аға →/ айтылып тұрұуға тійісті сөз деб̊ ͡ ойлаймын →/ нег^ізі↓///	Бұл да аға мен інінің арасындағы бір ілтипат, айтуға тиіс нәрсе деп ойлаймын. Бұл тек қана сіз хабар жүргізуші, мен соның кейіпкері ретіндегі нәрсе емес, бұл біздің ұзақтан келе жатқан сізге деген құрметіміз. Біз қаршы жерден сізді көріп өстік, сізді идеал тұттық. Қай жолы айтқаныңыз бар еді ғой, қазақ халқында сол азаматтықтың, мынау жігіттіктің, түр-сипаттың бір символы бар ғой, джентельмен, қазақтың джентельмені Нұртілеу Иманғали көке ғой деп айтқанбыз. Бұл негізі, аға, айтылып тұруға тиісті сөз деп ойлаймын, негізі.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑қазақтың ұранын'айналып ̊͡ геттіғой ͡ б̊ұл↓///	↑қазақтың ұранын'айналып / кетті ͡ ғой ͡ б̊ұл↓///	Қазақтың ұранына айналып кетті ғой бұл.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^ырахмет / аға↓/// ↑мынау ͡ б̊ір ғажап нәрсе'кен↓///	↑^ырахмет / аға ↓/// ↑мынау ͡ б̊ір ғажап нәрсе'кен↓///	Рақмет, аға. Мынау бір ғажап нәрсе екен.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑әрійне / аға / мінекій ^уосының бәрі мынау жасаған ^уосы →/ адамның да сол ^уосы нәрсеге әб̊ден ақыл-ойұ сыйп̊ ͡ гетіп тұр →// және ^уоны сіссондай / сол деңгейде ғаб̊ылдап →// маған ұс'нып тұрғаныңызға // аға / ^ырахмет↓/// ↑мәнді мағыналы дүн^үйе ^йекен↓/// ↑мен ^уөзім бұл саладаң ͡ ғашығ ^йемеспін →// сондықтан түсүнем бұл саланы↓/// ↑^ырахмет / аға↓///	↑әрійне / аға / мінекей ^уосұнұң бәрі мынау жасаған ^уосұ →/ адамның да сол ^уосұ нәрсеге әб̊ден ақыл-ойұ сыйып̊ ͡ кетіп тұр →// және ^уонұ сіс͡ сондай / сол деңгейде͡ ғаб̊ылдап →// маған ұсұнұп тұрғаныңызға // аға / ^ырахмет↓/// ↑мәнді мағыналы дүн^үй'екен↓/// ↑мен ^уөзүм бұл саладан / қашығ ^йемеспін →// сондұқтан түсүнөм бұл саланы →// ^ырахмет / аға↓///	Әрине, аға, мінеки, осының бәрі мынау жасаған осы адамның да сол осы нәрсеге әбден ақыл-ойы сиып кетіп тұр және оны сіз сондай, сол деңгейде қабылдап, маған ұсынып тұрғаныңызға, аға, рахмет. Мәнді, мағыналы дүние екен. Мен өзім бұл саладан қашық емеспін, сондықтан түсінем бұл саланы. Рақмет, аға!
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^ұуа / әдійлә / мына ͡ ғалың͡ ғорұмға↑// бір ͡ б̊ас^ыма / қос͡ ай ͡ ғадап кіріб̊ ͡ ем ↑// сірі деммен серт тайысқаң͡ гүнү / мен↓/// ↑алғашқ̊ысы / ар^ұуақтар / соңғысы↑// жасыл ^уөңді / ғасыл͡ ғарақ тіріден↓/// ↑көңлім͡ ғап / маралтай мең ͡ ғұдайға ↑// маңдайымда͡ ғара сызық / күн͡ айға↓/// ↑ ^йей / қара ͡ б̊аққып / сез^імімді таптатпа ↑// деп мінәжат ^йетпепп'ем ұмайға↑/// ↑сау ͡ ғанатым͡ ғалмаған соң͡ гүймеген↑// ^ұрұуұхұмдұ қан мен сүтке / ійлеп ͡ ем↓/// ↑саған жаным ашыйтыны тағы ^ырас↑// ^йемшегіңе ^йеркек ^йерні тіймеген↓/// ↑^йе / әдійлә / айналайын / әдійлә /// ↑қапелімде / шыға͡ геліб̊͡ нұрдан сіз //↓	↑^ұуа / әдійлә / мына ͡ ғалың͡ ғорұмға // ↑бір ͡ б̊ас^ыма / қос͡ ай ͡ ғадап кіріб̊ ͡ ^йем↑// сірі деммен серт тайысқаң͡ гүнү / мен↓/// ↑алғашқ̊ысы / ар^ұуақтар / соңғұсұ↑// жасыл ^уөңдү / ғасыл͡ ғарақ тіріден↓/// ↑көңүлүм͡ ғап / маралтай мең ͡ ғұдайға↑// маңдайымда͡ ғара сызық / күн͡ айға↓/// ↑^йей / қара ͡ б̊аққып / сез^імімді таптатпа↑// деп мінәжат ^йетпепп'едім ұмайға↑/// ↑сау ͡ ғанатым͡ ғалмаған соң͡ гүймөгөн↑// ^ұрұуұхұмдұ / қан мен сүтк'ійлеп ͡ ем↓/// ↑саған жаным ашыйтыны тағы ^ырас↑// ^йемшегіңе ^йеркек ^йерні тіймеген↓/// ↑^йе / әдійлә / айналайын / әдійлә//↑қапелімде / шыға͡ геліб̊͡ нұрдан сіз↓///	Уа, Әдила, мына қалың қорымға, Бір басыма қос ай қадап кіріп ем, Сірі деммен серт тайысқан күні мен. Алғашқысы - аруақтар, соңғысы Жасыл өңді ғасыл ғарақ тіріден. Көңілім қап Маралтай мен Құдайға, Маңдайымда қара сызық, күн, айға. Ей, қара бақ қып сезімімді таптатпа! Деп мінәжат етпеп пе едім Ұмайға? Сау қанатым қалмаған соң күймеген, Рухымды қан мен сүтке илеп ем. Саған жаным ашитыны тағы рас, Емшегіңе еркек ерні тимеген. Е, Әдила, айналайын, Әдила! Қапелімде шыға келіп нұрдан сіз
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑мұңдан'алмас / мыйсыздарды мұңдаңғыз↓/// ↑қара түстү қалампырды құшақтап↑// құлпұтаста / күлүп͡ қарап тұрғаң͡ ғыз↓/// ↑менікі ^уолай ^йемес →// ^уөтө сійрег͡ жазамын мен↓/// ↑мен жазамын →// жазғым͡ гелгең ͡ гезде →/ жағдай таңдамаймын↓/// ↑бұл ^уөтө͡ ғыйын↓/// ↑бұл сұраққа жауапперүу ^уөтө ͡ ғыйын↓/// ↑ананың ақ̊сүтүн →/ әкенің үмүтүн ақтау →/ дейтін / мүмкүн ^йемес нәрсе↓///	↑мұңдан'алмас мыйсыздарды мұңдаңғыз↓/// ↑қаратүстү қалампырды құшақтап↑// ↑құлпұтаста͡ гүлүп͡ қарап тұрғаң͡ ғыз ↓/// ↑құлпұтаста͡ гүлүп͡ қарап тұрғаң͡ ғыз↓/// ↑менікі ^уолай ^йемес →// ^уөтө сійрег͡ жазамын мен↓/// ↑мен жазамын // → жазғым͡ гелгең ͡ гезде →/ жағдай таңдамаймын↓/// ↑бұл ^уөтө͡ ғыйын →/ бұл сұраққа жауапперүу ^уөтө ͡ ғыйын →// ананың ақ̊сүтүн →/ әкенің үмүтүн ақтау →// дейтін / мүмкүн ͡ емес нәрсе↓///	Мұңдана алмас мисыздарды мұңданғыз. Қара түсті қалампырды құшақтап, Құлпытаста күліп қарап тұрған қыз. Менікі олай емес, өте сирек жазамын мен. - Мен жазамын, жазғым келген кезде, жағдай таңдамаймын. - Бұл өте қиын. Бұл сұраққа жауап беру өте қиын. Ананың ақ сүтін, әкенің үмітін ақтау дейтін мүмкін емес нәрсе.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑төмеңгі деңгейде↓/// ↑әлі / ұлт ͡ полып / біз ұйұс'алмай атырмыз әлі↓/// ↑ал біздің сол әлеуүмөттүг ͡ желілердегі ^уой ͡ пікірлеріміз де → // сол / ^уодан͡ да төмөн деңгейде тұр↓/// ↑біз͡ ғай͡ гезде ͡ гөтерілеміз↑// ↑^уөреміз →/ ^уой͡ санамыздың бәрі͡ б̊ійіктейді → // ^уол ͡ б̊ір деңгейлесіп көтөріледі ͡ ғой → // әлеуметтіг ͡ желі деген нәрсе↓/// ↑^йегер / аб̊айдың деңгейіндегідей болса → // жоғары деңгейде ͡ гөмектеседі↓/// ↑ал бізде ^уөкініштісі / сол әлеуметтіг ͡ желіде ^уотырған данышпандардың бәрі // аб̊айд'оқмайд↓///	↑төмөңгү деңгейде↓/// ↑әлі / ұлт ͡ полұп / біз ұйұс'алмай ^уотұрмұз →// әлі↓/// ↑ал біздің сол әлеуүмөттүг ͡ желілердегі ^уой ͡ пікірлеріміз де →// сол / ^уодан͡ да төмөн деңгейде тұр↓/// ↑біз͡ ғай͡ гезде ͡ гөтөрүлөмүз↑// ^уөрөмүз →/ ^уой͡ санамыздың бәрі͡ б̊ійіктейді →// ^уолб̊ір деңгейлесіп көтөрүлөдү ͡ ғой →// әлеуүмөттүг ͡ желі деген нәрсе↓/// ↑^йегер / аб̊айдың деңгейіндегідей болса →// жоғары деңгейде ͡ гөмөктөсөді↓/// ↑ал бізде ^уөкүнүштүсү / сол әлеуүмөттүг ͡ желіде ^уотұрған данышпандардың бәрі →// аб̊айды ^уоқұмайды↓///	Төменгі деңгейде. Әлі ұлт болып біз ұйыса алмай атырмыз әлі. Ал біздің сол әлеуметтік желілердегі ой-пікірлеріміз де сол одан да төмен деңгейде тұр. Біз қай кезде көтерілеміз? Өреміз, ой-санамыздың бәрі биіктейді, ол бір деңгейлесіп көтеріледі ғой, әлеуметтік желі деген нәрсе. - Егер Абайдың деңгейіндегідей болса, жоғары деңгейде көмектеседі. Ал бізде өкініштісі, сол әлеуметтік желіде отырған данышпандардың бәрі Абайды оқымайды.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑ мем ͡ бір жыйында / сол жыйында ͡ ғазақтың біраз зыйалылары ͡ б̊олады↓/// ↑сонда͡ б̊ір ағамыз // құран ^уоқыды↓/// ↑құран ^уоқығаңгезде / ар^ұуақтарға дұға ͡ б̊ерді ↓/// ↑сол жерде мен / піткен кезде қол шапалақтадым↓/// ↑сүйтіп ^йем // асанәл'ағам ^уотыр͡ ^йед →// алагөзімен қарад →// ^йей жын ұрып ͡ гетті͡ ма →// дегендей↓/// ↑сосын айттым →// ^уөнер деңгейінешейің͡ гөтеріліпті // дедім↓/// ↑^уөйткені / ана дауұста сондай бір әуез ͡ б̊ар →// сәм ͡ бар →// салтанат ͡ пар →// мен тәттімб̊еттің͡ гүйін тыңдағандай ͡ б̊олдым↓///	↑ мем ͡ бір жыйында / сол жыйында ͡ ғазақтың біраз зыйалылары ͡ б̊олады →// сонда ͡ б̊ір ағамыз // құран ^уоқұдұ →// құран ^уоқұғаң ͡ гезде / ар^ұуақтарға дұға ͡ б̊ерді →// сол жерде мен піткең ͡ гезде / қол шапалақтадым↓/// ↑сөйтүп ^йедім асанәл'ағам ^уотұр͡ еді →// маған алагөзүмең ͡ ғарады →// ^йей жын ұрұп ͡ кетті͡ ме →// дегендей↓/// ↑сосұн айттым →// ^уөнөр деңгейінешейің͡ гөтөрүлүптү дедім →// ^уөйткөнү / ана дауұста сондай бір әуөз ͡ б̊ар→// сәм ͡ бар →// салтанат ͡ пар →// мен тәттімб̊еттің͡ гүйүн тыңдағандай ͡ б̊олдұм↓///	Мен бір жиында, сол жиында қазақтың біраз зиялылары болды. Сонда бір ағамыз Құран оқыды. Құран оқыған кезде аруақтарға дұға берді. Сол жерде мен біткен кезде қол шапалақтадым (қол шапалақтайды). Сөйтіп ем Асанәлі ағам отыр еді, ала көзімен қарады, ей, жын ұрып кетті ма дегендей. Сосын айттым, өнер деңгейіне шейін көтеріліпті дедім. Өйткені ана дауыста сондай бір әуез бар, сән бар, салтанат бар, мен Тәттімбеттің күйін тыңдағандай болдым.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑аға / бізде / құдаймең ͡ ғорқытады қәзір↓/// ↑құдаймең͡ ғорқытпау͡ герек →// құдайға деген / біздегі махаб̊ат^ымызд'ашу ͡ герек↓/// ↑ ійә / ^уол͡ да ͡ б̊ір қәс^ійет͡ полу͡ герек деб̊͡ ^уойлайм →// ійманның ^уөзі↓/// ↑анау / біздің аталарымыздың бәрі →// адамның͡ ғұн^ұның бағасын іймаммен ^уөлшеген↓// ↑іймансыз деген сөзд'естігеннен асқаң͡ ғорлық→// сұмдық ͡ полмаған↓///	↑ аға / бізде / құдаймең ͡ ғорқұтады ͡ ғәзір↓/// ↑құдаймең͡ ғорқұтпау͡ герек →// құдайға деген / біздегі махаб̊ат^ымызд'ашұу ͡ герек↓/// ↑ійә / ^уол͡ да ͡ б̊ір қәс^ійет͡ полұу͡ герек деб̊͡ ойлаймын →// ыйманның ^уөзү↓/// ↑анау / біздің аталарымыздың бәрі →// адамның͡ ғұн^ұнұң бағасын ыймаммен ^уөлшөгөн↓/// ↑ыймансыз деген сөзд'естігеннен асқаң͡ ғорлұқ →// сұмдұқ ͡ полмаған↓///	М.Р.: Аға, бізде Құдаймен қорқытады қазір. Құдаймен қорқытпау керек, Құдайға деген біздегі махаббатымызды ашу керек. - Иә, ол да бір қасиет болу керек деп ойлаймын, иманның өзі. Анау біздің аталарымыздың бәрі адамның құнының бағасын иманмен өлшеген, "имансыз" деген сөзді естігеннен асқан қорлық, сұмдық болмаған.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑ ^уоған айтатын нәлет͡ čөзі ͡ б̊ір͡ ақ̊ ͡ сөз →// ыймансыз деген сөзді ^йесту →// болд↓/// ↑ ійә / нүкте ғойылды деген сөз↓/// ↑сонымен ^уөлшегем біздің аталарымыз →// мысалүшүн↓/// ↑сондықтан͡ да / сол ыйманың ͡ гөздүң͡ ғарашығындай →// жүрегінің нұрұндай алақаңға͡ салыб̊͡ өту // → әрб̊ір͡ ғазақ ͡ паласының арманы ͡ б̊олған ед →/ басқа ^йелді айтпай͡ ақ͡ қойайын →// мен / мысалүшүн↓/// ↑біздегі таным →// біздегі дүн^үйетаным →// солай болатын / → атадаң͡ ғалған↓///	↑^уоған айтатын нәлет͡ čөзү ͡ б̊ір͡ ақ̊ ͡ сөз →// ыймансыз деген сөздү ^йестүу →// болдұ↓/// ↑ ійә / нүктө͡ ғойұлдұ деген сөз↓/// ↑сонұмен ^уөлшөгөм біздің аталарымыз →// мысалүшүн / сондұқтан͡ да / сол ыйманың ͡ гөздүң͡ ғарашығындай →// жүрөгүнүң нұрұндай алақаңға͡ салыб̊͡ өтүу →// әрб̊ір͡ ғазақ ͡ паласының арманы ͡ б̊олған ^йеді →// басқа ^йелді айтпай͡ ақ͡ қойайын мен→// мысалүшүн↓/// ↑біздегі таным →// біздегі дүн^үйөтаным →/ солай болатын →// атадаң͡ ғалған↓///	Оған айтатын нәлет сөзі бір-ақ сөз, "имансыз" деген сөзді есту болды. Иә, нүкте қойылды деген сөз. Сонымен өлшеген біздің аталарымыз, мысал үшін. Сондықтан да сол иманын көздің қарашығындай, жүрегінің нұрындай алақанға салып өту ол әрбір қазақ баласының арманы болған еді, басқа елді айтпай-ақ қояйын мен, мысал үшін. Біздегі таным, біздегі дүниетаным солай болатын атадан қалған.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑ жоқ → ^уол / былай ͡ ғой →// шартты түрд'айтылатын нәрсе͡ де ↓/// ↑^уөзіңд'оқұ ͡ дейтін →// ^уөзіңд'өзің ͡ таны →// ^уөзіңд'өзің ͡ жетілдір ͡ дейтін мағ^ынада айтылатын нәрсе ͡ ғой →// мысалүшүн↓/// ↑мем ͡ бәрін ^уоқыймын →// менем ͡ бұрұңғылардың бәрін ^уоқыймын →// менең͡ гейің͡ гележатқан ͡ балалардың͡ ғаншамасын ͡ біз маңдайынан сыйпадық // арқасынаң͡͡ ғақтық →// жеткіздік / жетілдірдік↓/// ↑мем͡ байағыда / алматыда ^уөзім әрең жүріп →// ^йесімді жыйа ͡ б̊астап →// ^уоб̊лыс ^уоб̊лыстарда ͡ ғаншам'ақындарды →// жас ақындарды шақ^ырыб̊ ͡ алып →// ^уос'алматыда →// жазұушылар ^уодағында →// ғалымдар үйінде →// кештер ^уөткіздім↓/// ↑^уөйткені / ы: мен ^уөзім͡ де сол ағалардың сондай жақ̊сылықтарды →// сыйпаттарды͡ гөрдім↓///	↑жоқ → ^уол / былай ͡ ғой →// шартты түрд'айтылатын нәрсе͡ де↓/// ↑^уөзүңд'оқұ ͡ дейтін →// ^уөзүңд'өзүң ͡ таны →// ^уөзүңд'өзүң ͡ жетілдір ͡ дейтін мағ^ынад'айтылатын нәрсе ͡ ғой →// мысалүшүн↓/// ↑мем ͡ бәрін ^уоқыймын →// менем ͡ бұрұңғұлардың бәрін ^уоқыймын →// менең͡ гейің͡ геле ͡ жатқам ͡ балалардың͡ ғаншасым ͡ біз маңдайынан сыйпадық →// арқасынаң͡͡ ғақтық →// жеткіздік / жетілдірдік↓/// ↑мем ͡ байағыда / алматыда ^уөзүм әрең жүрүп →// ^йесімді жыйа ͡ б̊астап →// ^уоб̊ұлұс ^уоб̊ұлұстарда ͡ ғаншам'ақындарды →// жас ақындарды шақ^ырыб̊ ͡ алып →// ^уос'алматыда →// жазұушұлар ^уодағында →// ғалымдар үйүндө →// кештер ^уөткүздүм↓/// ↑^уөйткөнү / мен ^уөзүм͡ де сол ағалардың сондай жақ̊сылықтарды→// сыйпаттарды͡ гөрдүм↓///	Жоқ, ол былай ғой, шартты түрде айтылатын нәрсе де. Өзіңді оқы дейтін өзіңді өзің таны, өзіңді өзің жетілдір дейтін мағынада айтылатын нәрсе ғой мысал үшін. Мен бәрін оқимын, менен бұрынғылардың бәрін оқимын, менен кейін келе атқан балалардың қаншамасын біз маңдайынан сипадық, арқасынан қақтық, жеткіздік, жетілдірдік. Мен баяғыда Алматыда өзім әрең жүріп есімді жия бастап, облыс-облыстарда қаншама ақындарды, жас ақындарды шақырып алып, осы Алматыда Жазушылар одағында, Ғалымдар үйінде кештер өткіздім, өйткені ы-ы-ы мен өзім де сол ағалардың сондай жақсылықтарды, сипаттарды көрдім.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑адам͡ гөргенін жасайды͡ ғой →// қайгезде ͡ гөргенін жасайд↓/// ↑ана͡ б̊өлтірік →/ бөрінің артынан ақылдылығынан ^йермейд ͡ дейд↓/// ↑^уол ͡ да ͡ б̊ір тылсым͡͡ гүш →// әйтеуүр ͡ б̊іреуд'артыңа ^йертіб̊ жүресің →// ^уол біреу ^йемес ͡ қой →// әрійне / белгілі ͡ б̊ір тұлғалардың артынан ^йересің →// бірағ ^уоны / ақылға салмайсың →// ^йерік̊сізден ^йеріксіз ^йересің →// мысалүшүн↓/// ↑сондай ^уоларда харыйзма ͡ б̊олад →// адамды ^йерт'алатын →// сондай ағаларымыздың артынан ^йердік↓/// ↑солардың әр ісінен // әр сөзінен не'стеу͡ герек →// не'стемеу͡ герек →// ^уолар ͡ б̊ылай істе / былай істеме деб̊ ͡ айтқан жоқ↓///	↑адам͡ гөргөнүн жасайды͡ ғой →// қайгезде ͡ гөргөнүн жасайды↓/// ↑ана͡ б̊өлтүрүк →/ бөрүнүң артынан ақылдылығынан ^йермейді ͡ дейді↓/// ↑^уол ͡ да ͡ б̊ір тылсым͡͡ гүш →// әйтеуүр ͡ б̊іреуд'артыңа ^йертіб̊ ͡ жүрөсүң →// ^уол біреу ^йемес ͡ қой →// әрійне / белгілі ͡ б̊ір тұлғалардың артынан ^йересің →// бірағ ^уонұ / ақылға салмайсың →// ^йерік̊сізден ^йеріксіз ^йересің →// мысалүшүн↓/// ↑сондай ^уоларда харыйзма ͡ б̊олады →// адамды ^йерт'алатын →// сондай ағаларымыздың артынан ^йердік↓/// ↑солардың әр ісінен // әр сөзүнөн не&39;стеу͡ герек →// не'стемеу͡ герек →// ^уолар ͡ б̊ылай істе / былай істеме деб̊ ͡ айтқан жоқ↓///	Адам көргенін жасайды ғой, қай кезде көргенін жасайды. Ана бөлтірік бөрінің артынан ақылдылығынан ермейді дейді. Ол да бір тылсым күш, әйтеуір біреуді артыңа ертіп жүресің, ол біреу емес қой, әрине, белгілі бір тұлғалардың артынан ересің, бірақ оны ақылға салмайсың, еріксізден-еріксіз ересің, мысал үшін. Сондай оларда харизма болады, адамды ерте алатын, сондай ағаларымыздың артынан ердік. Солардың әр ісінен, әр сөзінен не істеу керек, не істемеу керек, олар былай істе, былай істеме деп айтқан жоқ.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^уолардың жүріс͡ тұрысынан ͡ біз нен'стеуге ͡ б̊олад → // нен'стеуге ͡ б̊олмайтынын сезіндім → // мен ^уөз ͡ б̊асым↓/// ↑^йе / былай ұйат ͡ полад'екен͡ ғой → // былай болса͡ б̊олмайд'екен → // мынау дұрыс͡ екен → // деген нәрселерді / уже санама салып таразыладым↓/// ↑мен ^уөзім әке-шешемнен ^уоналты / ^уонжеті ͡ жасымда͡ ғалған адаммын //→ мысалүшүн↓/// ↑содаң͡ гейіңгі / мен / тәрб̊ійемді ^уосы ^уөнердег'ақын ағаларымыз ͡ берді тәрб̊ійемді↓///	↑^уолардың жүрүс͡ тұрұсұнам ͡ біз не'стеугө ͡ б̊олады →// не'стеугө ͡ б̊олмайтынын сезіндім →// мен ^уөз ͡ б̊асым↓/// ↑^йе / былай ұйат ͡ полад'екен͡ ғой →// былай болса ͡ б̊олмайд'екен →// мынау дұрұс͡ екен →// деген нәрселерді / уже санама салып таразыладым↓/// ↑мен ^уөзүм әке-шешемнен ^уоналты͡ онжеті ͡ жасымда͡ ғалған адаммын →// мысалүшүн↓/// ↑содаң͡ гейіңгі / мен / тәрб̊ійемді ^уосұ ^уөнөрдөг'ақын ағаларымыз ͡ берді тәрб̊ійемді↓///	Олардың жүріс-тұрысынан біз нені істеуге болады, нені істеуге болмайтынын сезіндім мен өз басым. Е, былай ұят болады екен ғой, былай болса болмайды екен, мынау дұрыс екен деген нәрселерді, уже, санама салып таразыладым. Мен өзім әке-шешемнен 16-17 жасымда қалған адаммын, мысал үшін. Содан кейінгі мен тәрбиемді, осы өнердегі ақын ағаларымыз берді тәрбиемді.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^уосы ͡ гүңгешейін сол ағаларымыздың тәрб̊ійесімең͡ гележатырмын↓/// ↑так дейтін жерінде тұрамыз →// жүр деген жерінде жүреміз →// мысалүшүн↓/// ↑біз ^уодаң͡ гем ͡ болған жоқпыз →// ал баукөңш'айтқанда / тәртіпке ͡ б̊ас͡ ійгең͡ ғұл ^йемес ͡ тейд↓/// ↑бұл біздің ^уөзіміздің ^уөнердің ішінде // әдеб̊ійеттің ішіндегі ͡ б̊ір тәртіп →// аға сыйлау дейтің →// гөрегенділік дейтін нәрсе↓///	↑ ^уосұ ͡ гүңгөшейін сол ағаларымыздың тәрб̊ійесімең͡ гележатырмын↓/// ↑так дейтін жерінде тұрамұз →// жүр деген жерінде жүрөмүз →// мысалүшүн↓/// ↑біз ^уодаң͡ гем ͡ болған жоқпұз →// ал баукөңш'айтқанда / тәртіпке ͡ б̊ас͡ ійгең͡ ғұл ^йемес ͡ тейді↓/// ↑бұл біздің ^уөзүмүздүң ^уөнөрдүң ішінде // әдеб̊ійеттің ішіндегі ͡ б̊ір тәртіп →// аға сыйлау дейтін →// көрөгөндүлүк дейтін нәрсе↓///	Осы күнге шейін сол ағаларымыздың тәрбиесімен келе жатырмын. Так дейтін жерінде тұрамыз, жүр деген жерінде жүреміз мысал үшін. Біз одан кем болған жоқпыз, ал Баукеңше айтқанда: "Тәртіпке бас иген құл емес", - дейді. Бұл біздің өзіміздің, өнердің ішінде, әдебиеттің ішіндегі бір тәртіп, аға сыйлау дейтін, көргенділік дейтін нәрсе.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑бар ^уол жалғасын таұуұп ͡ геле жатыр↓/// ↑біздің артымыздан да / інілеріміз ^йеріп келе жатыр↓/// ↑^уолар͡ да б̊іздің͡ ғаб̊ағымызға͡ ғарайды →// біз ͡ де ^уоларды ͡ гейде айтып ͡ қойамыз →// біздең͡ гейін ақындар жоғ ͡ деб̊ ͡ айтып ͡ қойамы↓/// ↑бірақ / бар ͡ екенін ͡ біліп тұрамыз →// ішіміжжылып тұрады↓/// ↑бізге ͡ де ағаларымыз сөйтүб̊ ͡ айтты →// мысал'үшүн // қайралсын дедік кішкене→// сондай ͡ нәрсе↓///	↑бар ^уол жалғасын таұуұп ͡ кележатыр↓/// ↑біздің артымыздан ͡ да / інілеріміз ^йеріп ͡ кележатыр↓/// ↑^уолар͡ да ͡ б̊іздің͡ ғаб̊ағымызға͡ ғарайды →// біз ͡ де ^уоларды ͡ гейде айтып ͡ қойамыз →// біздең͡ гейін ақындар жоғ ͡ деб̊ ͡ айтып ͡ қойамыз↓/// ↑бірақ / бар ͡ екенім ͡ біліп тұрамұз →// ішіміжжылып тұрады↓/// ↑бізге ͡ де ағаларымыз сөйтүб̊ ͡ айтты →// мысалы'шүн / қайралсын дедік кішкене →// сондай ͡ нәрсе↓///	Бар, ол жалғасын тауып келе жатыр. Біздің артымыздан да інілеріміз еріп келе жатыр. Олар да біздің қабағымызға қарайды, біз де оларды кейде айтып қоямыз, бізден кейін ақындар жоқ деп айтып қоямыз. Бірақ бар екенін біліп тұрамыз, ішіміз жылып тұрады. Бізге де ағаларымыз сөйтіп айтты, мысалы үшін, қайралсын дедік кішкене, сондай нәрсе.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑ақыйқый шындық →// ^йең жоғарғы шындығ ͡ дейді ͡ ғой ↓/// ↑ адамның / ^уөмірге ͡ гелгені͡ ғандай ақыйқат ͡ полса →// ^уөмірден / мына / қайтатыны сондай ақыйқат ͡ қой↓/// ↑сондағ'адамның мынандай / ғажап →// құдай͡ гешірсін →// ^йенді͡ б̊ір тоғызыншы / сегіжжәннәт ͡ пар͡ ма ↑// мынау тоғызыншы жәннәт ͡ čыйақты ͡ ғой →// жердің беті↓/// ↑қәд ^ірін ͡ білген адамзат ͡ паласына →/ көкпөңбөк͡ қыб̊ ͡ аспанды жаратты ↓// нұрұң͡ ғұйұп күндү жаратты ↓/// ↑құстарың ұшұп жүр →// жапжасыл ^уорман→// сұуұң сарқыраб̊ ͡ ағыб̊ жатыр →// ^йенді͡ б̊ұдан артық не ͡ б̊олұуұ мүмкүн↓/// ↑сол нәрсені ͡ де адам ͡ ғыйып кетеді ͡ ғой↓///	↑ақыйқый шындық →// ^йең жоғарғы шындығ ͡ дейді ͡ ғой↓/// ↑адамның / ^уөмүргө ͡ гелгені͡ ғандай ақыйқат ͡ полса →// ^уөмүрдөн / мына / қайтатыны сондай ақыйқат ͡ қой↓/// ↑сондағ'адамның мынандай / ғажап →// құдай͡ гешірсін →// ^йенді ͡ б̊ір тоғұзұншұ / сегіжжәннәт ͡ пар͡ ма↑// мынау тоғұзұншұ жәннәт ͡ čыйақты ͡ ғой →// жердің беті↓/// ↑қәд ^ірім ͡ білген адамзат ͡ паласына →/ көкпөңбөк͡ қыб̊ ͡ аспанды жаратты →// нұрұң͡ ғұйұп күндү жаратты↓/// ↑құстар'ұшұп жүр →// жапжасыл ^уорман →// сұуұң сарқыраб̊ ͡ ағыб̊͡ жатыр →// ^йенді ͡ б̊ұдан артық не ͡ б̊олұуұ мүмкүн↓/// ↑сол нәрсені ͡ де / адам ͡ ғыйып кетеді ͡ ғой↓///	Ақиқи шындық - ең жоғарғы шындық дейді ғой. Адамның өмірге келгені қандай ақиқат болса, өмірден мына қайтатыны сондай ақиқат қой. Сондағы адамның мынандай ғажап, Құдай кешірсін, енді бір 9-ыншы, 8 жаннат бар ма? Мынау 9-ыншы жаннат сияқты ғой жердің беті. Қадірін білген адамзат баласына көкпеңбек қып аспанды жаратты, нұрын құйып күнді жаратты. Құстарың ұшып жүр, жап-жасыл орман, суың сарқырап ағып атыр, енді бұдан артық не болуы мүмкін. Сол нәрсені де адам қиып кетеді ғой.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑^уөмірде / адамның соңғы ͡ сәттері →// сол ͡ б̊ір сәттерде мем ͡ бір / көркем дүн^үйемен →// қазақтың бір мәйекті сөзімен →// адам теб̊^іренетіндей →// мын'өмірдің бағасын ͡ білетіндей ^уоқыған адамдардың →// бір͡ б̊ірін маңайындағы ͡ адамдарды сыйлайтындай →// сондай бір ͡ б̊ійіг ͡ ойларға жетектейтін дүн^үйе жазғым ͡ гелед↓/// ↑^уосы нәрсе менің͡ гөкейімде жүр↓///	↑^уөмүрде / адамның соңғұ ͡ сәттері →// сол ͡ б̊ір сәттерде мем ͡ бір / көркөм дүн^үйөмен →// қазақтың бір мәйекті сөзүмөн→// адам теб̊^іренетіндей →// мын'өмүрдүң бағасым ͡ білетіндей ^уоқұған адамдардың →// бір͡ б̊ірін маңайындағы ͡ адамдарды сыйлайтындай →// сондай бір ͡ б̊ійіг ͡ ойларға жетектейтін дүн^үйө жазғым ͡ геледі↓/// ↑^уосұ нәрсе менің͡ гөкөйүмдө жүр↓///	Өмірде адамның соңғы сәттері, сол бір сәттерде мен бір көркем дүниемен, қазақтың бір мәйекті сөзімен адам тебіренетіндей, мына өмірдің бағасын білетіндей, оқыған адамдардың бір-бірін, маңайындағы адамдарды сыйлайтындай, сондай бір биік ойларға жетектейтін дүние жазғым келеді. Осы нәрсе менің көкейімде жүр.
Маралтай Райымбекұлы	▶	↑жоб̊алап / маңайында жүрген // шыйырлаб̊ жүрген нәрселер͡ б̊олұу͡ герек↓/// ↑^йенді͡ ғапыйада ͡ ғайсысын сұуұрұб̊ ͡ айтайын↓/// ↑қарсы тұру қыйын // ^ырас құдайға ↑//дегемменен жасау͡͡ герек бір айла↓/// ↑бұ дүн^үйені менше сүйші / жандар͡ ау↑// не'стеу͡ герег ͡ мұндайда↑// ^уосылай басталатын ͡ бір ^уөлең бар →// қәзір ͡ ғапыйада / таб̊анастында / ұмұтұп ͡ тұрм↓/// ↑^ырахмет аға /// мен ͡ де ͡ айтар сөздерімнің біразы / ішімде ͡ ғалды деб ͡ ойлайм // дейтұрғаммен↓///	↑жоб̊алап / маңайында жүргөн // шыйырлаб̊ ͡ жүргөн нәрселер ͡ б̊олұу͡ герек↓/// ↑^йенді ͡ ғапыйада ͡ ғайсысын сұуұрұб̊ ͡ айтайын ↑// қарсы тұрұу қыйын // ^ырас құдайға ↑// дегемменен жасау͡͡ герек бір айла↓/// ↑бұл дүн^үйөнү менше сүйшү / жандар͡ ау↑// не'стеу͡ герег ͡ мұндайда↓/// ↑^уосұлай басталатым ͡ бір ^уөлөң бар →// қәзір ͡ ғапыйада / таб̊анастында / ұмұтұп тұрмұн↓/// ↑^ырахмет аға↓/// ↑мен ͡ де ͡ айтар сөздөрүмнүң біразы / ішімде ͡ ғалды / деб ͡ ойлаймын →// дейтұрғаммен↓///	Жобалап маңайында жүрген, шиырлап жүрген нәрселер болу керек. Енді қапияда қайсысын суырып айтайын. Қарсы тұру қиын рас, Құдайға, Дегенменен жасау керек бір айла. Бұ дүниені менше сүйші, жандар-ау, Не істеу керек мұндайда? Осылай басталатын бір өлең бар, қазір қапияда, табан астында ұмытып тұрмын. Рақмет, аға! Мен де айтар сөздерімнің біразы ішімде қалды деп ойлаймын, дей тұрғанмен.
Миғаш Шәріпов	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Ассалаумаликум, құрметті радиотыңдаушылар! Әуе толқынында қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" хабарын тыңдауға шақырамыз. Студияда журналист – Оңғар Құралов. – Бұдан бұрын да айтып өткеніміздей, біздің хабарларымызға байланысты тіл жанашырлары телефон шалып, өз пікірлерін білдіріп жатады. Әлмағанбет Төлеуханов атты тыңдаушымыз ай аттары мен күндерді дұрыс айтпай жүрміз дейді. Мысалы, 28-інші ақпан емес, ақпанның 28-і немесе ақпанның 28 жұлдызы деп айтылуы қажет. Ал 28-інші ақпан деп айту орысшадан тікелей аударма дейді. Ақпан өзі біреу болса, қайтіп 28-інші ақпан болмақ деп түйіндейді. Ия, бұл да ойланатын мәселе екен дедік.
Миғаш Шәріпов	▶			– Ал Мәриям Жәнібекова дейтін тыңдаушымыз: "Радио, телеарналарда "тұсауын кесті", "тұсау кесері" болды, "тұсау кесер рәсімі өтті" немесе "елді-мекен", "бағдарлама" деген сөздер жиі пайдаланады. Оның орнын ауыстыратын сөз жоқ па қазақта?" – дейді. Клара Жүкенова деген апайымыз: «Супермаркет, универсальный магазин» дегенді «әмбебап дүкен» деп дұрыс айтпай жүрміз, «әмбебап ұста» болушы еді, дүкеннің "әмбебап" болуы, қазақы сөз тіркесі емес дегенді айтады. Тұрақты тыңдаушыларымыздың бірі Айнагүл Жарқынбаева: "Жастардың сөз арасында «школ, чтобы, вот так» деген сөздердің жиі қолданылатындығын айта келіп, орысшыл замандастарына қарата мынадай өлең жолын ұсынады. Сөйлеймін алғаннан соң кезегімді, Сүйемін өз елімді, өз жерімді. «Мен қазақша білмес» дегенді естігенде, Намысым өртеп кетті-ау өзегімді", – дейді.
Миғаш Шәріпов	▶			– Қазақ радиосының Гүлжамал, Нағима атты тұрақты тыңдаушыларын да нағыз тіл жанашырлары деп білеміз. Бірде Миғаш Смағұлұлы Шәріпов деген ағамыз телефон соғып: – "Әй, Оңғар, бізге де кезек берсең, қазақ тілінде орынды-орынсыз қолданылып жүрген сөздердің бір парасын айтып беретін едік", – деді. Халық ағарту ісінің үздік қызметкері ШӘРІПОВ МИҒАШ ағамызды студиямызға шақырғанымызда ол былай деді: – Біздің қазақ тілінің жағдайын айтар болсақ, біршама кемшіліктер бар. Оның енді жақсы жақтарын қазір айтып жатпай-ақ қояйын, айталық, қазақтың мынадай сөздері бар, мысалы, «туған, барлығы, сау-сәләмат» деген сөздер. Ал енді соны кейбір адамдар тіпті радиодан да, теледидардан да бұрып, «туылған, сау-сәлеметте, барлықтары» деген сияқты осылай бұрып сөйлейді.
Миғаш Шәріпов	▶			– Жалпы дұрыс сөйлеу менен таза сөйлеудің арасында айырмашылықтар бар. Біз ойлаймыз таза сөйлеу - ол дұрыс сөйлеу деп, жоқ, олай емес. Айталық, «мен келгелі бері күн өте жақсы болып тұр, ауа-райы жақсы болып тұр» дейміз. «Келгелі бері» - ойлап тұрсаңыз, таза қазақтың сөзі "келгелі бері". Ал шынында ол – дұрыс па? Дұрыс емес. Егер «бері» деген сөзді қосқымыз келетін болса, «келгеннен бері, алғаннан бері, барғаннан бері» деп сөйлеу керекпіз мысалы. «Келгелі, барғалы» деген сөздің өзі «қашан?» деген сұраққа жауап беріп тұр ғой. Немесе мынаны алайық, мысалы, «Алдымыздан балалар өздерінің ойын-сауықтарын көрсетіп өтеді ме?». Ол қалай? Қазақтың грамматикасында үш сөйлем бар, жай сөйлемдер – хабарлы сөйлем, сұраулы сөйлем, лепті сөйлем дейміз. Сонда «өтеді ме?» деген сөзде екі сөйлем тұр.
Миғаш Шәріпов	▶			– Яғни, хабарлы сөйлем – өтеді, -ме деген арқылы сұраулы сөйлемге айналып кетіп тұр. «Өте ме?» деу керек қой, «бара ма?», «келе ме?» деген сияқты. Осындай сөздер кейде қарнымыз ашады. Сосын мынадай сөздер «Менің әйелім туды» дейді, «біздің үйдегі сиыр туды», «қой туды» бұндай сөз болмайды ғой. Енді «Әйелі босанады немесе бала табады». «Қой қоздайды», «сиыр бұзаулайды», «тауық жұмыртқалайды» деген сияқты. «Тауықты туды» дейді, сондайды мен еститінмін. Осындайларды мен айтқым келеді. Үйткені біздің қазақтардың арасында, жастардың арасында да осындай сөздерді естисің-дағы, кейде қынжыласың. Соңғы кезде мынау «жолдас» деген сөзден үркетін болдық, безетін болдық. "Жолдас" деген «жолы бірге» деген сөз, «жол серік» деген сөз, «мақсаты бірге» деген сөз, осы сөзден біз неге қашамыз, неге беземіз?
Миғаш Шәріпов	▶			– Осыдан барады-дағы, мысалы, радио-теледидардың өзінен жүргізушілер кейде былай дейді: «Қымбатты, достар!» дейді. Ол қайлай "достар"? Мысалы, "жолдас" болмай жатып, ол қалай "дос" болады мысалы? "Дос" дегенмен ойнауға болмайды, "дос" деген ол – терең ұғым. Келесі менің айтарым, орыс халқында орыс тілін – "Пушкин тілі" дейді. «Русский язык – язык Пушкина». Біз неге, мысалы, «қазақ тілін - Абай тілі» деп неге айта алмаймыз? «Қазақ тілі - Абай тілі» деу керек. – Әуе толқынында Қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" хабары. – Біз мынау халықаралық сөздерді қазақшаға аударуға өте әуеспіз. Мысалы процентті пайыз дедік, бірақ солай айтылып жүр енді, ол да қалыптасқан деп айтар ма екенбіз, білмеймін енді. "Класс", "бірінші класс", "екінші класс" – "бірінші сынып", "екінші сынып" дейді, мысалы. Сол сияқты "бағдарлама" дейді "программаны". "Программа" деген "бағдарлама" деген сөзден әлдеқайда терең. Бұл сөдердің бәрі орыстың да сөзі емес, бұл сонау гректен, латын алфавиттерінен келген сөздер.
Миғаш Шәріпов	▶			– "Бағдарлама" дегенді "кәсіптік бағдар" дейтінбіз. "Кәсіптік бағдар"–"бағдар-бағыт" деген сөз. Солай дейміз. Оны да енді баяғыда қалыптасып кетті, кірігіп кетті қазақ тілінде, сүйдеп айтып жүрміз енді. Біздің мамандар өзерінің пікірлерін айта жатар. Мынау біздің радио менен теледидар, әрине, бұлар мен айтып отырмын, әсіресе, радио – газетке қарағанда, теледидарға қарағанда ең бірінші тәрбиеші. Ең бірінші хабарды жеткізуші. Радио – ол ежелден әрбір адамға белгілі деп ойлаймын мен, әрине, қазір жастар көп, соның ішінде кейбіреулері "әттеген-ай" деген қателіктер жібереді. Ең соңында айтарым, мен бірсыпырасының ойларымды ортаға салдым. Әрине, бұның бәрімен келісетіндер де болуы мүмкін, келіспейтіндері де болуы мүмкін. Мәселе – онда емес, біз өзіміздің тілімізге жанашырлық көрсетуіміз керек, сүйіспеншілік көрсетуіміз керек, намыс керек бізге. Осы намыс бізде кей уақытта жетіспейді". – Сіздердің тыңдағандарыңыз қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» хабары. Онда ана тілімізге жанашырлық танытып келе жатқан тыңдаушыларымыздың кейбір пікірлерімен, Халық ағарту ісінің үздігі МИҒАШ ШӘРІПОВтің сөзерді дұрыс пайдалану төңірегінде айтқан әңгімесін тыңдадыңыздар. Хабарды әзірлеген журналист – Оңғар Құралов. Әуе толқынында келесі кездескенше, күн жақсы болғай! 2005 жыл
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑^уол ^йенді → // ^уонұсы да мұнұсы да бар десе де болад ↓ /// ↑ мен айтар ^йедім → // ^уөткен ғасыр → // біз ^уөткен ғасырдың → // сол ^уотызыншы жылының бас кезінде → // ^уөмүрге келгембіз ↓ /// ↑ мен айтар ^йедім → // жесір ғасыр / жесір ғасырда тұуған біз → // жетім бала → // сондай заман болды ↓ /// ↑ басынан айағына дейін → // құуаныштан қайғысы көп → // қәсіреті көп заман ↓ /// ↑ ^уөткен ғасыр / жыйырмасыншы ғасыр → // сол гезде біз дүнүйеге келдік→ // ^уөмүр сүрдүк ↓ /// ↑ ыйншаалла → // жаңа ғасырға → // жиырма бірінші ғасырға айақ бастық → // аман-есен ↓ /// ↑ ал ^йенді ^йегжей тегжейін айтұу керек болатын болса → // ^уол ұзақ әңгіме ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑^уол ^уенді → // ^уонұсұ⁀да мұнұсұ⁀да ͡б̊ар десе⁀де ͡б̊олады ↓/// ↑ мен айтар ^йедім ^уөткөң⁀ғасыр // біз ^уөткөң⁀ғасырдың сол ^уотұзұншұ жылының // бас кезінде ^йөмүргө келгембіз ↓ /// ↑ мен айтар ^йедім // → жесір ғасыр // жесір ғасырда тұуғам біз жетім бала // сондай замам болды // басынан айағына дейін // құуанышының ͡ғайшысы ͡гөп / қәсіреті ͡гөб̊ заман ↓ /// ↑ ^уөткөн ғасыр // жыйырмасыншы ғасыр // сол гезде ͡б̊із дүнүйөгө⁀гелдік // → ^уөмүр сүрдүк ↓/// ↑ ыйншаалла // жаңа ғасырға // жыйырма ͡б̊ірінші ғасырғ' айақ⁀пастық // аман ^йесен ↓/// ↑ ал ^йенді ^йегжей тегжейін айтұу ͡герек болатым болса ^уол ұзағ⁀әңгіме ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Ол енді онысы да, мұнысы да бар десе де болады. Мен айтар едім: өткен ғасыр, біз өткен ғасырдың сол 30 жылының бас кезінде өмірге келгенбіз. Мен айтар едім: жесір ғасыр, жесір ғасырда туған біз жетім бала, сондай заман болды. Басынан аяғына дейін, қуаныштан қайғысы көп, қасіреті көп заман. Өткен ғасыр - 20 ғасыр, сол кезде біз дүниеге келдік, өмір сүрдік. ИншаАлла, жаңа ғасырға, 21 ғасырға аяқ бастық, аман-есен. Ал енді егжей-тегжейін айту керек болатын болса, ол – ұзақ әңгіме.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ ^{уол // → міне // → мұқағалый ↓ /// ↑ мұқағалый геный // ^уөз күнүн де // → білдіңіз бе ↑ /// ↑ ^уол менен бір жас // үлкөн // заманымыз бір // көргөніміз бір ↓ /// ↑ міне // → ^уол мійллійонның санасындағы // → ^уойындағы сөзді мұқағалый тауұп айтқан ↓ ///}	Шерхан Мұртаза: ↑ ^{уол // міне // мұқағалый ↓ /// ↑ мұқағалый генійи ^уөз⁀гүнүн⁀де //→ білдіңіз ͡б̊а ↑ /// ↑ ^уол менем⁀бір жас үлкөн // заманымыз ͡б̊ір // көргөнүмүз ͡б̊ір ↓ /// ↑ міне // ^уол мұйллұйоннұң санасындағы // ^уойұндағы сөздү мұқағалый тауұб̊ ͡айтқан ↓ ///}	Шерхан Мұртаза: Оған, міне, Мұқағали. Мұқағали гений өз күнінде, білдіңіз бе? Ол менен 1 жас үлкен, заманымыз бір, көргеніміз бір. Міне, ол миллионның санасындағы, ойындағы сөзді Мұқағали тауып айтқан.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ шырағым →// былай ↑^йенді әңгіме → // әңгімені сөйтіп → // сен тым әрі қарай шыйрата бересіңдағы → // адамды шыйрықтыра түсесің ↓ /// ↑ бұл тағдыр деген былай → // ^уол шыйратқаны →// ы: ↑^уөмүрдүң → // ы: тағдырдың бізді шыйратқаны → // ы: ол анамыздың құрсағында жатқанда да → // шыйратқан бізді ↓ /// ↑ мен мың тоғыз жүз ^уотыз ^йекінші жылдың түлегімін↓ /// ↑ мың тоғыз жүз ^уотыз ↑^йекінші жыл қазақ үшүн → // қазақ халқы үшүн → // ^йең азалы жыл → // ^йең азапты жыл ↓ /// ↑ ^уол жылы менімен бірге дүнүйеге келген жас балалар → // мен айтар ^йедім → // мійллійоннан жүзү көп болса → // мыңы тірі қалды → // қалғанының бәрі → // тұумай жатып шетінеп кеткендер ↓ /// ↑ аштықтан / аурұудан → // ійә / аштыққа қоса дәл сол жылы → // мынау қарашешек деген қаптаған → // балалардың бәрі содан қырылған ↓ /// ↑ менің замандастарым → // менімен бірге дүнүйеге келген адамдар → // қарашешектен көбісі содан қырылып кетті ↓/// ↑ ал біз / әйтеуүр / мен / ы: анамыз айтатын → // сен бесікте кәдімгі → // ^уосы / ы: жаңағы былқылдап → // жара басып сөйтүп жатқан гезде → // әкең теріс қарап айналып кеттіғой ↓/// ↑ бұл да бұйұрмады → // ^йенді бізге деп барып → // төсекке барып → // теріс қарап бүрүсіп → // жатып қалған → // бітті шарұуа деп ↓/// ↑ ^уонұң алдында → // менің алдымда үш баласы кеткен ↓ /// ↑ ал бірақ мен → // кім біледі → // әйтеуүр → // тағдыр ^уосы күндү көрсөтейін деді ма ↑ // тірі қалғанмын ↓ /// ↑ кірпігім жыбырлап жатып → // кетіп бара жатып → // қайтадан сол дүнүйеге → // қайта ^уоралған адаммын → // анадан тұуа сала ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ шырағым →// былай енд' әңгіме // әңгімені ͡гім сен әрі ͡ғарай шыйрата ͡б̊ересіңдағы //→ адамды шыйрықтыра түсөсүң ↓/// ↑ бұл тағдыр дегем былай // ^уол шыйратқаны // ^уөмүрдүң // тағдырымыздың бізді шыйратқаны // ыы // анамыздың ͡ғұрсағында жатқанда ͡да шыйратқам бізді ↓/// ↑ мен мың тоғұж жүз ^уотұз ^уекінші жылдың түлөгүмін //→ мың тоғұж жүз ^уотұз ^йекінші жыл ғазағ ͡үшүн // қазақ халқ' үшүн ^йең азалы жыл // ^йең азапты жыл // → ^уол жылы менімем бірге дүнүйөгө келген жас ͡палалар // мен айтар ^уедім //→ мұйллұйоннан жүзү көп полса мыңы тірі ͡ғалды //→ қалғанының бәрі тұумай жатып̊ шетінеп кеткендер // аштықтан // аурұудан // ій' аштыққа қоса дәл сол жылы // мынау ͡ғарашешек дегең ғаптаған // балалардың бәрі содаң ғырылып геткен // менің замандастарым //→ менімем бірге дүнүйөгө келген адамдар // қарашешектең гөб̊үсү содаң ғырылған ///→ ал біз әйтеуүр // мен // ы' анамыз айтатын // сем бесікте // кәдімгі ^уос' ыы жаңағы // былқылдап //→ жара ͡б̊асып̊ сөйтүб̊ жатқан гезде /→ әкең теріс қараб̊ ͡айналып кетті⁀ғой //→ бұл да ͡б̊ұйұрмады ^уенді ͡б̊ізге деп // барып төсөккө ͡б̊арып теріс қарап пүрүсүб̊ жатып қалған //→бітті шарұуа деп // ^уонұң алдында //→ менің алдымд' үш баласы ͡геткен ↓/// ↑ ал бірағ мең гім білед' әйтеуүр // тағдыр ^уосұ ͡гүндү көрсөтөйүн деді⁀ма //→ тірі ͡ғалғаммын //→ кірпігім жыб̊ырлаб̊ жатып // кетіп пара жатып қайтадан сол дүнүйөгө қайта ^уоралған адаммын //→ анадан тұуа сала ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Шырағым, былай енді әңгіме, әңгімені сөйтіп, сен тым әрі қарай ширата бересің-дағы, адамды ширықтыра түсесің. Бұл тағдыр деген былай: ол – ширатқаны өмірдің, тағдырдың бізді ширатқаны, ол анамыздың құрсағында жатқанда да ширатқан бізді. Мен – 1932 жылдың түлегімін. 1932 жыл – қазақ үшін, қазақ халқы үшін ең азалы жыл, ең азапты жыл. Ол жылы менімен бірге дүниеге келген жас балалар, мен айтар едім, миллионнан жүзі көп болса, мыңы тірі қалды, қалғанының бәрі тумай жатып шетінеп кеткендер. Аштықтан, аурудан, я аштыққа қоса дәл сол жылы мынау қарашешек деген қаптаған, балалардың бәрі содан қырылған. Менің замандастарым, менімен бірге дүниеге келген адамдар қарашешектен көбісі содан қырылып кетті. Ал біз, әйтеуір, мен, анамыз айтатын: сен бесікте кәдімгі осы жаңағы былқылдап, жара басып, сөйтіп жатқан кезде әкең теріс қарап айналып кетті ғой. Бұл да бұйырмады енді бізге деп барып, төсекке барып, теріс қарап, бүрісіп жатып қалған, бітті шаруа деп. Оның алдында, менің алдымда 3 баласы кеткен. Ал бірақ мен, кім біледі, әйтеуір, тағдыр осы күнді көрсетейін деді ме, тірі қалғанмын. Кірпігім жыбырлап жатып, кетіп бара жатып, қайтадан сол дүниеге қайта оралған адаммын, анадан туа сала.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ ал ↑^йенді былай шырағым → // қасым ↓ /// ↑ мен дүнүйеге келгеннен кейін → // ы: сол жаңағы → // ^уотыз ^йекінші жылдың зардабы → // ^йенді ↑^йенді басыла бергенде → // ^уотыз жетінші жыл келді → // мен бес жасқа толар толмастан ↓ /// ↑ әкейді / нквд алып кетті ↓ /// ↑ сол күйүнде жоғалд → // халық жауұ деб ↓ /// ↑ ал ^уодан ^йенді кішкене ^йес кіріп → // ^йетек жаба бастаған кезде → // соғұс басталд ↓ /// ↑ қырық бірінші жылы → // қырғын соғұс → // соғұстың басынан айағына дейін → // азапты жылдар болды біз үшүн ↓ /// ↑ бір үзүм нанға зар болған → // бір ұуұс талқанға зар болған → // бір қасық сүтке → // зар болған заман ↓ /// ↑ міне / біз ^уосылай ^уөстүк ↓ /// ↑ шынығұу деген → // керек болатын болса → //^уосы ↓ /// ↑ ^уөмүрдің ^уосылай шынықтырам десе → // ^уонұ адам баласына → // құдай басына салмасын ↓ /// ↑ шынығұудың түрі → // ^уосы біздегі шынығұу↓ ///	Шерхан Мұртаза:↑ ал ^уенді ͡б̊ылай шырағым //→ қасым ↓ /// ↑ мен дүнүйөгө келгеннең гейін //→ сол жаңағы ^уотұз ^йекінші жылдың зардаб̊ы ^йенді ^уенді ͡б̊астала ͡б̊ергенде ^уотұж жетінші жыл гелді // → мем беш шасқа толар толмастан ↓ /// ↑ ↑ әкейді ңквд алып кетті //→ сол гүйүндө жоғалд //→ халығ жауұ деб //→ ал ^уодан ^йендігі ͡гішкене ^йес кіріп //→ ^йетег жаб̊а ͡б̊астағаң гезде соғұс ͡пасталд //→ қырық ͡пірінші жылы //→ қырғын соғұс //→ соғұстұң басынан айағына дейін азапты жылдар ͡б̊олдұ ͡б̊із үшүн ↓ /// ↑ бір үзүм наңға зар ͡б̊олған //→ бір ұуұс талқаңға зар ͡б̊олған // бір ғасық̊ сүткө //→ зар ͡б̊олған заман //→ міне //→ біз ^уосұлай ^уөстүк // шынығұу дегең герек болатым болса ^уосұ ↓/// ↑ ^уөмүрдүң ^уосұлай шынықтырам десе //→ ^уон' адам баласына ͡ғұдай басына салмасын //→ ^ушынығудұң түрү ^уосұ ͡б̊іздегі шынығұу ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Ал енді былай, шырағым Қасым. Мен дүниеге келгеннен кейін, сол жаңағы 32-жылдың зардабы енді-енді басыла бергенде 37-жыл келді, мен 5 жасқа толар-толмастан. Әкейді НКВД алып кетті. Сол күйінде жоғалды, халық жауы деді. Ал одан енді кішкене ес кіріп, етек жаба бастаған кезде соғыс басталды. 41-жылы қырғын соғыс, соғыстың басынан аяғына дейін азапты жылдар болды біз үшін. Бір үзім нанға зар болған, бір уыс талқанға зар болған, бір қасық сүтке зар болған заман. Міне біз осылай өстік. Шынығу деген керек болатын болса – осы. Өмірдің осылай шынықтырам десе, оны адам баласына Құдай басына салмасын, шынығудың түрі осы біздегі шынығу.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑^уол ↑^йенді басқ' әңгіме ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ ^уол ^й	Шерхан Мұртаза: Ол енді басқа әңгіме.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑мқыйындықтар заманның қыйындығы → // мен іске араласа бастаған жылы → // ^уоқұу бітірген жылым менің → // мысалы / ^йелүу бесінші жылы бітірдім ^ұунійверсійтетті ↓ /// ↑ ^йелүу бесте / жұурналыйстыйка факұултөтінің редакцыйалық бөлүмін → // кітәп шығарұу деген сөз ^іредакцыйалық → // кітәп жағының ^іредакторы ^йедім мен ↓ /// ↑ сайасый және көркөм әдебійет кітәптарының ^іредакторы деген → // мамандығым бар менің ↓ /// ↑ сол мамандығым бойынша → // мен көркөм әдеб̊ійет баспасы дегенде → // бір жыл жұмұс істедім → // бір жылдан кейін газетке ауұстым ↓ /// ↑ ленійншіл жас дейтін газет ^йед ^уол кезде → // содан бастап мен газет пен жұурналдамын ↓ /// ↑ бір жыл алғашқы менің жұмұс істеген жерім → // кітәп баспасы → // көркөм әдеб̊ійет баспасы → // сонда жұмұс істей бастадым ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ қыйындықтар заманның ͡ғыйындығы → // мен іск' араласа бастаған жылы → // ^уййіредаксыйалық ͡пөлүмүн / кітәп̊ шығарұу деген сөз ^іредаксыйалық / кітәб̊ жағының ^іредакторұ ^йрредакторұ деген мамандығым бар менің // сол мамандығым бойұнша мең гөркөм әдеб̊̊ійет паспасы дегенде ͡б̊ір жыл жұмұс істедім //→бір жылдаң гейін газетк' ауұстұм ↓/// ↑ ^іленійншіл жас тейтін газет ^йед ^уол гезде содам бастап мен газет пен жұурналдамын // бір жыл алғашқ̊ы менің жұмұс істеген жерім ͡гітәп паспасы //→ көркөм әдеб̊̊ійет паспасы // сонда жұмұс істей бастадым ↓///	Шерхан Мұртаза: Қиындықтар, заманның қиындығы, мен іске араласа бастаған жылы, оқу бітірген жылым менің, мысалы 55 жылы бітірдім университетті. 55-те журналистика факультетінің редакциялық бөлімін, кітап шығару деген сөз редакциялық, кітап жағының редакторы едім мен. Саяси және көркем әдебиет кітаптарының редакторы деген мамандығым бар менің. Сол мамандығым бойынша мен көркем әдебиет баспасы дегенде бір жыл жұмыс істедім, бір жылдан кейін газетке ауыстым. «Лениншіл жас» дейтін газет еді ол кезде, содан бастап мен газет пен журналдамын. Бір жыл алғашқы менің жұмыс істеген жерім – кітап баспасы, көркем әдебиет баспасы, сонда жұмыс істей бастадым.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑^уонұң ^йешқандай сыры да → // қыры да жоқ → // ^уол аңыз болатын → // соншалықты керемет ^йемес → // ^уол үшүн талантты таный білүу керек ↓ /// ↑ сен қызметкер // әйтеуүр тамыр танысыңды → // қәзіргі замандағыдай көбүнесе → // ійә // жерлесіңді → // жездеңнің баласын → // жійеніңді → // нағашыңның баласын → // жұмұсқа ала берүу деген жоқ → // ^уо заманда ↓ /// ↑ талантына → // мен // мысалы // былай // сонау алтайдың асқарынан → // тауының арасында жүрген → // ы: ^уоралхан бөкей дейтін азамат болд → // сонұ қызметке алдым мен ↓ /// ↑ алғанда → // мен ↑^уонұ қайдан білейін → // қайда жүргенін → // не ^йекенін → // ^уол жазып тұрды бізге → // сол жазғаннан ұдайы бақылап ^уотырып → // қандай адам ↑^йекенін таныдым мен ↓ /// ↑ ұдайы жарійалап жүрдүк біз → // сонұң жазғандарын ↓ /// ↑ онан кейін күндердүң күнінде шақырдық → // сонда аудандық газетте → // жұмұс істейді ^йекен ↓ ///	Шерхан Мұртаза:↑^уууол аңыз ͡б̊олатын соншалықты керемет ^йемес // → ^уол үшүн талантты таный білүу ͡герек ↓ /// ↑ сең ғызметкер // әйтеуүр тамыр танысыңды қәзіргі замандағыдай гөб̊үнөсө // ійә // жерлесіңді // жездеңнің баласын // жійеніңді // нағашыңның баласын жұмұсқ' ала берүу деген жоқ ^уо заманда ↓ /// ↑ талантына // мен мысалы ͡б̊ылай // сона' алтайдың асқарынан тауұнұң арасында жүргөн // ^уоралғам бөкөй дейтін азамат полд // сонұ қызметк' алдым мен ↓ /// ↑ алғанда мен ^уонұ қайдам білейін // қайда жүргөнүн не ^йекенін //→ ^уол жазып тұрдұ ͡б̊ізге // сол жазғаннан ұдайы ͡б̊ақылап ^уотұрұп //→ қандай адам ^йекенін таныдым мен // онан гейін ұдайы жарійалаб̊ жүрдүк біс сонұң жазғандарын // күндөрдүң ͡гүнүндө шақырдық // сонд' аудандық газетте жұмұс істейтді ^еекен ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Оның ешқандай сыры да, қыры да жоқ, ол аңыз болатын соншалықты керемет емес, ол үшін талантты тани білу керек. Сен қызметкер, әйтеуір тамыр-танысыңды, қазіргі замандағыдай көбінесе я жерлесіңді, жездеңнің баласын, жиеніңді, нағашыңның баласын жұмысқа ала беру деген жоқ о заманда. Талантына, мен, мысалы, былай, сонау Алтайдың асқарынан, тауының арасында жүрген Оралхан Бөкей дейтін азамат болды, соны қызметке алдым мен. Алғанда, мен оны қайдан білейін қайда жүргенін, не екенін, ол жазып тұрды бізге, сол жазғаннан ұдайы бақылап отырып, қандай адам екенін таныдым мен. Ұдайы жариялап жүрдік біз соның жазғандарын. Онан кейін күндердің күнінде шақырдық, сонда аудандық газетте жұмыс істейді екен.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: небәрі аудандық газетте әдебій қызметкер → // қатон қарағай дейтін ауданда ↓ /// ↑ содан қызметке шақырдық ↓ /// ↑ қызметке шақырғанда → // ^уонұң секіргені → // бірден бөлім меңгерушісі болды ↓ /// ↑ әдебійат / мәденійат / ^уөнөр бөлүмү дейтін болатын → // сонда / сол бөлүм меңгерушісі ^йетіп тағайындадық ↓ /// ↑ үйткөнү сендік → // ол алдында / ісіменен көрсетті → // алыста жатыпақ → // біз танымай жатыпақ → // көрмөй білмей жатыпақ → // ^уөзүнің ісіменен → // жазұуыменен танытты → // ^уөзүн ↑^уөзү ↓ /// ↑ кейін шақырдық → // келді → // мінезі тіктеу → // ійә паң → // ійә кәдімгі → // сол алтайдың әлгі маралының → // қандай деп айтс̆а болады әлгі → // маралдың ^йеркегін не дейд ↑ /// ↑ сондай кәдімгі тәкәппәрлау → // анау маралдардың → // тауда тұрғанын көрдүң ба сен → // жартастың басында → // қасқайып тұрғанын бійтіп ↓ /// ↑ дүнүйеге / ұдайы солай қарайтын → // паңдау көзбен қарайтын адам ↓///	Шерхан Мұртаза: небәрү аудандық казетт' әдеб̊ій қызметкер // → қатоң ғарағай дейтін ауданда ↓ /// ↑ содаң ғызметке шақырдық ↓ /// ↑ қызметке шақырғанда ^уонұң секіргені // бірдем бөлүм меңгерүушүсү ͡б̊олдұ ↓ /// ↑ әдеб̊ійат мәденійат ^уөнөр ͡б̊өлүмү дейтім болад // → сонда сол бөлүм меңгерүушүсұ ^йетіп тағайындадық // үйткөнү сендік ↓ /// ↑^уол алдынд' ісіменен көрсөттү ↓ /// ↑ алыста жатыб̊-͡ақ ͡піз танымай жатыб̊-͡ақ көрмөй білмей жатыб̊-͡ақ ^уөзүнүң ісіменен жазұуұмөнөн танытты ^уөзүн ^уөзү ↓ /// ↑ кейін шақырдық келді // → мінезі тіктеу // ійә паң // ійә кәдімгі сол алтайдың әлгі маралының // → қандай деб̊ ͡айтč̆а болад' әлгі // → маралдың ^йеркегін не дейді ↓ /// ↑ сондай гәдімгі тәкәппәрлау //→ анау маралдардың тауда тұрғаның гөрдүң⁀ба сен // жартастың басында / қасқайып тұрғаным бійтіп ↓ /// ↑ дүнүйөг' ұдайы солай ғарайтын // паңдау ͡гөзб̊өң ғарайтын адам ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Небәрі аудандық газетте әдеби қызметкер, Қатон-Қарағай дейтін ауданда. Содан қызметке шақырдық. Қызметке шақырғанда оның секіргені, бірден бөлім меңгерушісі болды. Әдебият, мәденият, өнер бөлімі дейтін болатын, сонда сол бөлім меңгерушісі етіп тағайындадық. Өйткені сендік, ол алдында ісіменен көрсетті, алыста жатып-ақ, біз танымай жатып-ақ, көрмей-білмей жатып-ақ өзінің ісіменен, жазуыменен танытты өзін-өзі. Кейін шақырдық, келді, мінезі тіктеу я паң, я кәдімгі сол Алтайдың әлгі маралының, қандай деп айтса болады әлгі, маралдың еркегін не дейді? Сондай кәдімгі тәкаппарлау, анау маралдардың тауда тұрғанын көрдің бе сен, жартастың басында қасқайып тұрғанын бүйтіп. Дүниеге ұдайы солай қарайтын, паңдау көзбен қарайтын адам.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑^уонан кейін ^йекінші дүнүйенің → // қазақ̊станның мынау шығыс қыйыры ғой → // ^йенді батыс қыйырынан сонау → // ^уогезде гүурев ↑^уоблысы деуші ^йед ↓ /// ↑ қәзір атырау дей ма ↑ /// ↑матыраудан мына → // қәзіргі үлкөн ақынымыз → // біздің ы: фариза ^уоңғарсынова деген қызды → // шақырдық жұмұсқа ↓ /// ↑ таптық ^уонұ да → // жазған сызғанынан → // ійә // сонан кейін // ^уорталық қазақ̊станнан ақ̊селеу сейдімбек деген азаматты → // келді бізге жұмұсқа → // ійә // тілші болды → // ^уосы қарағанды ^уоблысы бойынша → // қарағанды // ақмола ^уоблысы бойынша → // тілші болды ↓ /// ↑ ↑^уоңтүстік қазақ̊станнан мұхтар шаханов дегенді шақырдық → // тракторійст болұп жүр ^йекен ↓ /// ↑ ^уол шын болса → // трактор айдадым дейді → // ^йенді бірақ // мен соған аса сене бермейм → // ^уотырса / ^уотырған шығар трактордың үстінде ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑^уонаң гейін ^уекінші // дүнүйөнүң ͡ғазақ̊станның мынау шығыс қыйыры⁀ғой // ^йенді ͡б̊атыс қыйырынан сонау ^уогезде гүурьөв ^уоблұсұ деушү ^йед қәзір атырау дей⁀ма //→ атыраудан мына // қәзірг' үлкөн ақынымыз біздің // фарыйза ^уоңғарсынова дегең ғызды шақырдығ жұмұсқа // → таптық ^уонұ⁀да // → жазған сызғанынан // ійә // сонаң гейін ^уорталық қазақ̊станнан ақ̊селеу сейдімбек деген азаматты // келді ͡б̊ізге жұмұсқа // ійә // тілші ͡б̊олдұ ^уосұ қарағанды ^уоблұсұ ͡б̊ойұнша // → қарағанд' ақмола ^уоблұсұ ͡б̊ойұнша тілші ͡б̊олдұ //→ ^уоңтүстүк қазақ̊станнан мұхтар шаханов дегенді шақырдық // тракторұйст полұб̊ жүрөдү ^йекен / ^уол шым болса трактор айдадым дейді ^йенді ͡б̊ірақ // мен соған аса сене бермеймін /// ^уотұрса ^уотұрған шығар трактордұң үстүндө ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Онан кейін екінші, дүниенің, Қазақстанның мынау шығыс қиыры ғой, енді батыс қиырынан сонау о кезде Гурьев облысы деуші еді. Қазір Атырау дей ме? Атыраудан мына қазіргі үлкен ақынымыз біздің Фариза Оңғарсынова деген қызды шақырдық жұмысқа. Таптық оны да жазған-сызғанынан. Сонан кейін Орталық Қазақстаннан Ақселеу Сейдімбек деген азаматты, келді бізге жұмысқа. Иә, тілші болды осы Қарағанды облысы бойынша. Қарағанды, Ақмола облысы бойынша тілші болды. Оңтүстік Қазақстаннан Мұхтар Шаханов дегенді шақырдық, тракторист болып жүреді екен. Ол шын болса, трактор айдадым дейді, енді бірақ мен соған аса сене бермеймін, отырса, отырған шығар трактордың үстінде.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ бірақ сол май / май болұп → // трактор айдағанына → // ^уөзүм аса сенбеймін ↓/// ↑ өйткөнү // кейін байқадым ^уонұ ↓ /// ↑ сонұ шақырдық → // мәселе / ^уол трактор айдаған-айдамағанында ^йемес → // мәселе жазұуында ↓ /// ↑ соның алғашқы кезде → // жақ̊сы ^йістеді → // кейін үлкөн ақын болұп кетті ↓ /// ↑ ақын болғаннан кейін → // ^уоған тап̊сырма берүу → // ^уоған бәлен жаз → // түген жаз деп → // бұйрық айтұу → // ^йе: // → ^уондай мүмкін болмай бара жатты → // ^уол асаулау келді ақының → // ^уол кейін басқа жұмұсқа ауұсты → // тағы қайсы көп адамдар → // сол кездің // ленійншіл жаста істеді ↓ /// ↑ барлығы да шетінен → // сен тұр мен атайын деген → // мықты жігіттер болұп шықты ↓ /// ↑ сонұң арқасында газет → // ^йелге тыйражы көбөйгені → // жұртқа үлкөн беделі болғаны → // ^уоқыла бастағаны → // тыйражының жүздөп көбөйгені → // сонұң салдары мыңдап → // жүз мыңдап ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ бірақ̊ сол май / май болұп → // трактор айдағанына → // ^уөзүм аса сембеймін ↓/// ↑ ^уөйткөнү // кейім байқадым ^уонұ ↓ /// ↑ сонұ шақырдық → // мәселе // ^уол трактор айдаған-айдамағанында ^йемес → // мәселе жазұуұнда ↓ /// ↑ сонұң алғашқ̊ы ͡гезде → // жақ̊сы ^йістеді → // кейін үлкөн ақым болұп кетті ↓ /// ↑ ақым болғаннаң гейін → // ^уоған тап̊сырма ͡б̊ерүу → // ^уоғам бәлен жаз → // түгөн жаз деп → // бұйрұғ айтұу → // ^йе: // → ^уондай мүмкүм болмай бара жатты → // ^уол асаулау ͡гелд'ақ^ының → // ^уол гейім басқа жұмұсқ'ауұстұ → // тағы қайсы ͡гөб̊ ͡адамдар → // сол гездің // ^іленійншіл жаст'істеді ↓ /// ↑ барлығы да шет^інен → // сен тұр мен атайын деген → // мықты жігіттер ͡б̊олұп̊ шықты ↓ /// ↑ сонұң арқасында газет → // ^йелге тыйражы ͡гөб̊өйгөнү → // жұртқ'үлкөн беделі ͡б̊олғаны → // ^уоқ^ұла ͡б̊астағаны → // тыйражының жүздөп көб̊өйгөнү → // сонұң салдары мыңдап → // жүз мыңдап ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Бірақ сол май-май болып трактор айдағанына өзім аса сенбеймін. Өйткені кейін байқадым оны. Соны шақырдық, мәселе ол трактор айдаған-айдамағанында емес, мәселе жазуында. Соның алғашқы кезде жақсы істеді, кейін үлкен ақын болып кетті. Ақын болғаннан кейін оған тапсырма беру, оған бәлен жаз, түген жаз деп бұйрық айту, е, ондай мүмкін болмай бара жатты. Ол асаулау келді ақының, ол кейін басқа жұмысқа ауысты. Тағы қайсы көп адамдар сол кездің «Лениншіл жаста» істеді. Барлығы да шетінен «сен тұр, мен атайын» деген мықты жігіттер болып шықты. Соның арқасында газет елге тиражы көбейгені, жұртқа үлкен беделі болғаны, оқыла бастағаны, тиражының жүздеп көбейгені, соның салдары мыңдап, жүз мыңдап.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ салыстырғанда былай // → т^уол гездегі баспасөзүңде // бұл кездегі баспасөзүңде ^йекеуі де кәдімгі жүгендеулі ат // → ат // мінетін ат // → ^йекеуі де ↓ ///	Шерхан Мұртаза:↑ салыстырғанда ͡б̊ылай // → ^уол гездегі ͡б̊аспасөзүңдө // бұл гездегі ͡б̊аспасөзүңдө ^йекеуү де ͡гәдімгі жүгөндөул'ат // → ат // мінетін ат // → ^йекеуү де ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Салыстырғанда былай, ол кездегі баспасөзің де, бұл кездегі баспасөзің де, екеуі де – кәдімгі жүгендеулі ат, мінетін ат екеуі де.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ қарап тұр ^йенді сен // → тоқтай тұр ↑ ↓ /// жемді кім беріп ↑^уотыр сол атқа / жемді қайдан жейд ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ қарап тұр ^йенді сен // → тоқтай тұр ↑ ↓ /// жемді ͡гім беріп ↑ ^уотұр сол атқа // жемді ͡ғайдан жейді ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Қарап тұр енді сен, тоқтай тұр. Жемді кім беріп отыр сол атқа, жемді қайдан жейді?
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ әәә // сонұң сөзүн сөйлейд // → сонұң айтқанымен жүред // → айдағанына көнөд // → көнбей көр //→ талқаныңды шығарад // ^йертең ↓ /// ↑ ал ^уо кезде де ійә // ^уо кездеде сені // асырады жем берді // бірақ айтқанын істетті ↓ /// ↑ былай былай // айырмашылығы // мына совет заманында / кеңес кезінде тұсаулаулы // кісендеулү болды ↓ /// ↑ ал қазіргі кезде // ұзұн арқан кең тұсау //→ түсіндің ғой ↓ /// ↑ алысқа шауып та кете алмайсың // → бірақ әйтеуүр айналаны былай ажырықты // анау жоңышқаны мына жерден // ана жерден бәрін айнала жүрүп жеуіңе болад // сондай ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ әәә // сонұң сөзүн сөйлөйд // → сонұң айтқанымен жүрөдү // → айдағанына ͡гөнөдү // → көмбөй гөр //→ талқаныңды шығарады // ^йертең ↓ /// ↑ ал ^уо кезде д'ійә // ^уо кездеде сені // ас^ырады жем берді // бірағ айтқанын істетті ↓ /// ↑ былай былай // айырмашылығы // мына совет заманында / кеңес кезінде тұсаулаулұ // кісендеулү ͡б̊олдұ ↓ /// ↑ ал ғазіргі ͡гезде // ұзұн арқаң гең тұсау //→ түсүндүң ғой ↓ /// ↑ алысқа шауұп та ͡гет'алмайсың // → бірағ әйтеуүр айналаны ͡б̊ылай аж^ырықты // анау жоңұшқ̊аны мына жерден // ана жердем бәрін айнала жүрүб̊ жеуүңө ͡б̊олады // сондай ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Ә-ә-ә соның сөзін сөйлейді, соның айтқанымен жүреді, айдағанына көнеді, көнбей көр, талқаныңды шығарады ертең. Ал о кезде де, иә, о кезде де сені асырады, жем берді, бірақ айтқанын істетті. Былай-былай айырмашылығы мына совет заманында, кеңес кезінде тұсаулаулы, кісендеулі болды. Ал қазіргі кезде ұзын арқан, кең тұсау, түсіндің ғой. Алысқа шауып та кете алмайсың, бірақ, әйтеуір, айналаны былай ажырықты, анау жоңышқаны мына жерден, ана жерден бәрін айнала жүріп жеуіңе болады, сондай.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ ^уойбұуй // шырағым // → ^йенді басқаға // ^уөзүмнен артылып жатқан ақылым шамалы // → біреуге ақыл айтып қәайтейін // ^йенді // ^уосы ↓/// ↑ ^уосы күннүң // ^уөзү де дұрұс // қәзіргі жүргөн жүрүсүм // көргөн күнүм // істеп жатқан қызметім // сонұ атқара алсам // сол маған жетіп жатыр ↓/// ↑ басқаға ақыл айтұуға менің шамам қайда қәзір // → ↑ Қәзіргі заман // ^йенді басқа // жастар деген // білімі толысқан // көбүсінің // біздің // біздерден гөрү білімді ↓///	Шерхан Мұртаза: ↑ ^уойб̊ұуй // шырағым // → ^йенді ͡б̊асқаға // ^уөзүмнөн артылыб̊ жатқан ақ^ылым шамалы // → біреуг'ақыл айтып қәайтейін // ^йенді // ^уосұ ↓/// ↑ ^уосұ ͡гүннүң // ^уөзү де дұрұс // қәзіргі жүргөн жүрүсүм // көргөң гүнүм // істеб̊ жатқаң ғызметім // сон'атқара алсам // сол маған жетіб̊ жатыр ↓/// ↑ басқағ'ақыл айтұуға менің шамам қайда ͡ғәзір // → ↑ қәзіргі заман // ^йенді ͡б̊асқа // жастар деген // біл^імі толұсқан // көб̊үсүнүң // біздің // біздерден гөрү ͡б̊іл^імді ↓///	Шерхан Мұртаза: Ойбой, шырағым, енді басқаға өзімнен артылып жатқан ақылым шамалы, біреуге ақыл айтып қайтейін енді осы. Осы күннің өзі де дұрыс, қазіргі жүрген жүрісім, көрген күнім, істеп жатқан қызметім, соны атқара алсам, маған сол жетіп жатыр. Басқаға ақыл айтуға менің шамам қайда қазір, қазіргі заман енді басқа. Жастар деген білімі толысқан көбісінің, біздің, біздерден гөрі білімі.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ жоқ // → ^уондай жоқ // →^йестіген жоқпын // → келіп алып // мынаны қалай істейміз //→ не істейміз деген // →^уондай башшыны көргөн жоқпын ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ жоқ // → ^уондай жоқ // → ^йестіген жоқпұн // → келіб̊ ͡алып // мынаны қалай істейміз //→ н'істейміз деген // → ^уондай башшыны ͡гөргөн жоқпұн ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Жоқ, ондай жоқ, естіген жоқпын, келіп алып, мынаны қалай істейміз, не істейміз деген ондай басшыны көрген жоқпын.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ бірақ мені шақырады // мынадай мынадай тақырыпқа жазсаңыз // → ^йекен // аралассаңыз // → ^йекен дейді ↓ /// ↑ ал ^йенді мынаны // қалай істейміз // мынаны қалай істейміз деген // башшыны көргөн жоқпын // ондай болған жоғ↓/// ↑ мен және араласұуға да тырыспаймын //→ ^уөйткөнү //→ ^уол айып болад ↓ /// ↑ істеп // ^уотырған адамға сен // келіп алып айдаладан // →^йей мынаны былай істе былай істе деген жөнсүз //→ әдепке жатпайд // этійкаға жатпайды // ^уондай нәрсе ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ бірағ мені шақ^ырады // мынадай мынадай тақ^ырыпқа жассаңыз // → ^йекен // аралассаңыз // → ^йекен дейді ↓ /// ↑ ал ^йенді мынаны // қалай істейміз // мынаны қалай істейміз деген // башшыны ͡гөргөн жоқпұн // ^уондай болған жоғ↓/// ↑ мен жән'араласұуға да тырыспаймын //→ ^уөйткөнү //→ ^уол айып полад ↓ /// ↑ істеп // ^уотұрған адамға сен // келіб̊ ͡алыб̊ ͡айдаладан // → ^йей мынаны ͡б̊ылай істе ͡б̊ылай істе деген жөнсүз //→ әдепке жатпайд // этійкаға жатпайды // ^уондай нәрсе ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Бірақ мені шақырады, «мынадай-мынадай тақырыпқа жазсаңыз екен, аралассаңыз екен» дейді. Ал енді «мынаны қалай істейміз, мынаны қалай істейміз» деген басшыны көрген жоқпын, ондай болған жоқ. Мен және араласуға да тырыспаймын, өйткені ол айып болады. Істеп отырған адамға сен келіп алып айдаладан, «Ей, мынаны былай істе, былай істе» дегенің жөнсіз, әдепке жатпайды, этикаға жатпайды ондай нәрсе.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ мен ↑^уосыдан // ыыы көп болған жоқ // ^йегемен қазақ̊ыстан газетінде // ^уосыдан // ^йекі үш ай бұрын қызыл залдағы жетпіс жеті // деген мақалам шықты ↓ /// ↑ көзіңізге түстү ма //→ түспеді ма білмеймін ↓ /// ↑ жетпіс жеті дегеніміз // ^уол мәжіліс // мәжілістің жетпіс жеті депұутаты бар //→ залымыз қызыл зал // ана сенатырлардікі басқа зал // көк зал ↑^уолардікі ↓ /// ↑ ^уолар //→ ^уотыз тоғыз саны // біздікі жетпіс жеті ↓ /// ↑ сонда айтылад / сонда сол қызыл // залдағы жетпіс жетінің істеп //→ ^уотқан тіршілігінің бірсыпырасы қамтылад ↓ /// ↑ ал жалпы // қысқаша айтқанда //әнеугүні үлкөн мына //→ ^уосы // сайлау алдында // сайлау тұуралы // құжаттар қабылданар кезде // үлкөн айтыс болды ↓ /// ↑ біздің // ыыы айталы деген депұутатымыз // мына // депұутаттыққа сайланатын // кандыйдаттар қазақ тілінен сынақтан //→ ^уөтс̆үн деген пікір тастады ↓ /// ↑ содан шығып кетті мәселе // → сонұ қойған кезде мәселені // жалпы мәселе қазақ тілі тұуралы // болұп кетті // сонұң ірөлү // сонұң беделі тұуралы мәселе болды ↓ /// ↑ ^йенді біздің қазақ тіліміз мемлекеттік тіл деп басталад // → констійтұуційа бойынша // сонұң дәрежесі қаншалықты //→ ^йекенін // мемлекеттік тілдің дәрежесі қаншалықты //→ ^йекенін сол картыйнадан байқауға болад ↓ /// ↑ көп̊шілігі //→ депұутаттардың көп̊шілігі қазақ тілінің мемлекеттік тілі // ыыы // жаңағы // сынаққа ↑^йенгізілсін // ыы // әлгі // жаңадан сайланатын депұутаттар сол сынақтан //→ ^уөтс̆үн дегенге қарсы // дауұс берд ↓ /// ↑ мен қәзір нақты санын білмеймін // блакнотымда жазұулы // → ^йеді ↑^уонұң барлығы // → басым көп̊шілігі депұутаттардың қарсы болд ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ мен ↑^уосұдан // гөп полған жоқ // ^йегемең ғазақ̊ыстан газетінде // ^уосұдан // ^йек'үш ай бұрұң ғызыл залдағы жетпіш шеті // деген мақалам шықты ↓ /// ↑ көз^үңүзге түстү ма //→ түспөдү ма ͡б̊ілмеймін ↓ /// ↑ жетпіш шеті дегеніміз // ^уол мәж^іліс // мәж^ілістің жетпіш шеті депұутаты ͡б̊ар //→ зал^ымыз ғызыл зал // ана сенатырлардікі ͡б̊асқа зал // көк зал ↑ ^уолардікі ↓ /// ↑ ^уолар //→ ^уотұз тоғұс саны // біздікі жетпіш шеті ↓ /// ↑ сонд'айтылад // сонда сол ғызыл // залдағы жетпіш шет^інің істеп //→ ^у^уотқан тіршілігінің бірсыпырасы қамтылады ↓ /// ↑ ал жалпы // қысқаш'айтқанда //әнеугүн'үлкөн мына //→ ^уосұ // сайла'алдында // сайлау тұуралы // құжаттар ғаб̊ылданар ͡гезде // үлкөн айтыс ͡полдұ ↓ /// ↑ біздің // айталы деген депұутатымыз // мына // депұутаттыққа сайланатын // кандыйдаттар ғазақ тіл^інен сынақтан //→ ^уөтč̆үн дегем пікір тастады ↓ /// ↑ содан шығып кетті мәселе // → сонұ қойғаң гезде мәселені // жалпы мәселе қазақ тілі тұуралы // болұп кетті // сонұң ^ірөлү // сонұң беделі тұуралы мәселе ͡б̊олдұ ↓ /// ↑ ^йенді ͡б̊іздің ͡ғазақ тіл^іміз мемлекеттік тіл деп пасталад // → констійтұусүйа ͡б̊ойұнша // сонұң дәрежесі ͡ғаншалықты //→ ^йекенін // мемлекеттік тілдің дәрежесі ͡ғаншалықты //→ ^йекенін сол гартыйнадам байқауға ͡б̊олады ↓ /// ↑ көп̊шілігі //→ депұутаттардың ͡гөп̊шілігі ͡ғазақ тіл^інің мемлекеттік тілі // жаңағы // сынаққа ↑^йеңгізілсін // // әлгі // жаңадан сайланатын депұутаттар сол сынақтан //→ ^уөтč̆үн дегеңге қарсы // дауұс ͡перд ↓ /// ↑ мең ғәзір нақты саным білмеймін // блакнотұмда жазұулұ // → ^й^йеді ↑^уонұң барлығы // → басым ͡гөп̊шілігі депұутаттардың ͡ғарсы ͡б̊олды ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Мен осыдан көп болған жоқ, «Егемен Қазақстан» газетінде осыдан 2-3 ай бұрын «Қызыл залдағы 77» деген мақалам шықты. Көзіңізге түсті ме, түспеді ме, білмеймін. 77 дегеніміз ол – мәжіліс, мәжілістің 77 депутаты бар, залымыз – қызыл зал, ана сенаторлардікі басқа зал, көк зал олардікі. Олар 39 саны, біздікі 77. Сонда айтылады, сонда сол қызыл залдағы 77-нің істеп отқан тіршілігінің бірсыпырасы қамтылады. Ал жалпы, қысқаша айтқанда, әнеугүні үлкен мына осы сайлау алдында, сайлау туралы құжаттар қабылданар кезде үлкен айтыс болды. Біздің Айталы деген депутатымыз «мына депутаттыққа сайланатын кандидаттар қазақ тілінен сынақтан өтсін» деген пікір тастады. Содан шығып кетті мәселе. Соны қойған кезде мәселені, жалпы мәселе қазақ тілі туралы болып кетті, соның рөлі, соның беделі туралы мәселе болды. Енді біздің қазақ тіліміз – мемлекеттік тіл деп басталады конституция бойынша, соның дәрежесі қаншалықты екенін, мемлекеттік тілдің дәрежесі қаншалықты екенін сол картинадан байқауға болады. Көпшілігі, депутаттардың көпшілігі қазақ тілінің, мемлекеттік тілі жаңағы сынаққа енгізілсін, әлгі жаңадан сайланатын депутаттар сол сынақтан өтсін дегенге қарсы дауыс берді. Мен қазір нақты санын білмеймін, блокнотымда жазулы еді оның барлығы, басым көпшілігі депутаттардың қарсы болды.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ қазақ тілінің мемлекеттік тіл ^йекендігіне // білдіңіз бе ↑ /// ↑ демек // бұл байағы // мемлекеттік деген атағы бар ↓ /// ↑ тіл мемлекеттік тіл дегенменен // → ^уол мына қоғамның ісінде // жалпы ↑ ^уөмүрімізде // сонау үкіметтен бастап // парламент // мійнійстрліктер // ведмоствалар // әйтеуүр қай кеңсе болсын // → сол кеңсенің барлығында // → ^уол // → ^йекінші дәрежеде // тұрған тіл деген сөз ↓ /// ↑ бәлкім мүлдө жұмұссыз //→ безделнійк деген сөз // әшейін жәй қойып қойған байағы↓ /// ↑ байағы голощокійн заманында // ыы бізді // ненің басын // мына жоғары кеңес қой // → ^уо гезде // сонұ // → ^йелтай // → ^йерназаров деген кісі басқарыпты ↓ /// ↑ кәдімгі дөңгөлөк // → қазақы әдемі бөрүк кійіп алып // → ^уотырад ↓ /// ↑ ^йекен // шешпейді // → ^йекен және // шешпейтін себ̊еб̊і бар // болұу керек // ійә // сол // → ^уотырады ↓ /// ↑ мәселенің бәрін голощокійн шешед // сонұң айтқаны айтқан //→ сонұң бәрі // → ^уорындалад // ана кісі // → ^уотырад // а // бірақ презіидент // білдіңіз бе↑ /// ↑ а қәзір // біздің қазақ тіліміздің // дәрежесі де // дәл сондай // көңүліңе келсін //→ келмесін сондай // үкіметтің үйүнде қазақ тілі жүрмейд // іс істемейд қәзір // бәлкім презіиденттің кеңсесінің //→ ^уөзүнде де // ал біздегі жағдай жаңағыдай ↓ /// ↑ ійә // мәжілістегі // жетпіс жеті депұутаттың // басым көп̊шілігі // қазақ тілін мойындамад ↓ /// ↑ мен сенатты қосып айтып //→ ^уотырған жоқпын // білмеймін //→ ^уонда қандай //→ ^йекенін //→ ^уолар үшүн жауап бермеймін ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ қазақ тіл^інің мемлекеттік тіл ^йекендігіне // білдіңіз ͡б̊е ↑ /// ↑ демек // бұл байағы // мемлекеттік деген атағы ͡б̊ар ↓ /// ↑ тіл мемлекеттік тіл дегемменен // → ^уол мына ͡ғоғамның ісінде // жалпы ↑ ^уөмүрүмүзде // сона'үк^үмөттен бастап // парламент // мійнійстрліктер // ведмоствалар // әйтеуүр ғай геңсе ͡б̊олсұн // → сол геңсенің барлығында // → ^уол // → ^йекінші дәрежеде // тұрған тіл деген сөз ↓ /// ↑ бәлкім мүлдө жұмұссұз //→ безделнійк деген сөз // әшейін жәй ғойұп қойғам байағы↓ /// ↑ байағы голошшокійн заманында ͡б̊ізді // ненің басын // мына жоғары ͡геңес қой // → ^уо гезде // сонұ // → ^йелтай // → ^йерназаров дегең гісі ͡б̊асқарыпты ↓ /// ↑ кәдімгі дөңгөлөк // → қазақ'әдемі бөрүк кійіб̊ ͡алып // → ^уот^ұрады ↓ /// ↑ ^йекен // шешпейді // → ^йекен және // шешпейтін себ̊^йеб̊і бар // болұу ͡герек // ійә // сол // → ^уот^ұрады ↓ /// ↑ мәселенің бәрін голошшокійн шешед // сонұң айтқан'айтқан //→ сонұң бәрі // → ^уорұндалады // ана ͡гісі // → ^уот^ұрад // а // бірақ презіидент // білдіңіз ͡б̊е↑ /// ↑ а қәзір // біздің ͡ғазақ тіл^іміздің // дәрежесі де // дәл сондай // көңүлүңө келсін //→ келмесін сондай // үк^үмөттің үйүндө қазақ тілі жүрмөйдү // іс істемейд қәзір // бәлкім презіиденттің ͡геңсесінің //→ ^уөзүндө де // ал біздегі жағдай жаңағыдай ↓ /// ↑ ійә // мәж^ілістегі // жетпіш шеті депұутаттың // басым ͡гөп̊шілігі // қазақ тілін мойұндамады ↓ /// ↑ мен сенатты қосұб̊ ͡айтып //→ ^уотұрған жоқпұн // білмеймін //→ ^уонда ͡ғандай //→ ^йекенін //→ ^уолар үшүн жауап пермеймін ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Қазақ тілінің мемлекеттік тіл екендігіне, білдіңіз бе. Демек, бұл баяғы мемлекеттік деген атағы бар. Тіл – мемлекеттік тіл дегенменен ол мына қоғамның ісінде, жалпы өмірімізде, сонау үкіметтен бастап парламент, министрліктер, ведомствалар, әйтеуір қай кеңсе болсын, сол кеңсенің барлығында ол екінші дәрежеде тұрған тіл деген сөз. Бәлкім мүлде жұмыссыз, "бездельник" деген сөз, әншейін жай қойып қойған баяғы. Баяғы заманда Голощекин заманында бізді ненің басын мына жоғары кеңес қой о кезде, соны Елтай Ерназаров деген кісі басқарыпты. Кәдімгі дөңгелек, қазақы әдемі бөрік киіп отырады екен, шешпейді екен және шешпейтін себебі бар болу керек, иә, сол отырады. Мәселенің бәрін Голощекин шешеді, соның айтқаны айтқан, соның бәрі орындалады. Ана кісі отырады, бірақ президент, білдіңіз бе. Біздің қазақ тіліміздің дәрежесі де қазір дәл сондай. Көңіліңе келсін, келмесін, сондай. Үкіметтің үйінде қазақ тілі жүрмейді, іс істемейді, қазір, бәлкім, президенттің кеңсесінің өзінде де, ал біздегі жағдай жаңағыдай. Иә, мәжілістегі 77 депутаттың басым көпшілігі қазақ тілін мойындамады. Мен сенатты қосып айтып отырған жоқпын, білмеймін онда қандай екенін, олар үшін жауап бермеймін.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ білем негізі // → негізі білемін ↓ /// ↑ а бірақ ^йенді // сенат дауұсқа түспегенін // қайдан білейін деп ^йедің // сенат та дауұсқа түстү айтпақ̊шы ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ білем нег^ізі // → нег^ізі ͡б̊ілемін ↓ /// ↑ а бірақ ^йенді // сенат дауұсқа түспөгөнін // қайдам білейін деп ^йедің // сенат та дауұсқа түст'айтпақ ̊шы ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Білем негізі, негізі білемін. Бірақ енді сенат дауысқа түспегенін қайдан білейін деп едің, сенат та дауысқа түсті, айтпақшы.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ ійә // → ^уоларда да көп̊шүлүг жаңағыдай нәтійже берд↓///	Шерхан Мұртаза:↑ ійә // → ^у^уоларда да ͡гөп̊шүлүг жаңағыдай нәтійже ͡б̊ерд ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Иә, оларда да көпшілік жаңағыдай нәтиже берді.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ жер қайда // → ^йенді ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ ійә // → ^у^уоларда да ͡гөп̊шүлүг жаңағыдай нәтійже ͡б̊ерды ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Жер қайда енді...
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ійә ↓ ///	Шерхан Мұртаза:↑ ійә ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Иә.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ әрійне ↓ ///	Шерхан Мұртаза:↑ әрійне ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Әрине.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ солай болұуы да мүмкүн ↓ /// ↑ ал ^йенді шырағым // біздің парламенттің беделі //→ парламент деген аты зор // бірақ із жүзінде барлығы // мына бійлік үкіметтің қолында ↓ /// ↑ бізге үй беретін де үкімет // бізге әрі беріден кейін ақ̊ша беретін де үкімет // айлық тағы басқалар ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ солай болұуұ да мүмкүн ↓ /// ↑ ал ^йенді шырағым // біздің парламенттің беделі //→ парламент деген аты зор // бірағ іж жүзүндө ͡б̊арлығы // мына ͡б̊ійліг үк^үмөттің ͡ғолұнда ↓ /// ↑ бізг'үй беретін д'үк^үмөт // бізг'әрі берідең гейін ақ̊ша ͡б̊еретін д'үк^үмөт // айлық тағы ͡б̊асқалар ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Солай болуы да мүмкін. Ал енді, шырағым, біздің парламенттің беделі, парламент деген аты зор, бірақ іс жүзінде барлығы, мына билік үкіметтің қолында. Бізге үй беретін де – үкімет, бізге әрі беріден кейін ақша беретін де – үкімет, айлық т.б.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ аа: бұл себеп // бұл көб̊інесе депұутаттыққа ұсұнылатын адамдар // мына лауазымды адамдар ↓ /// ↑ лауазымды адамдарда // депұутат непрійкосновенность //депұутата деген бар ↓ /// ↑ мейлің сен біреудің тұмсұғын бұз // қанат // мейлің сен біреуді ұрұп жық // ішіп жүр //→ мас болұп жүр //→ ^уол үшүн сен сотталмайсың // → дәл //→ ^уосы біреуді //→ ^уөлтіріп //→ қолма-қол бір қылмыс істемесең //→ жүре бересің ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ аа: ͡б̊ұл себ̊еп // бұл гөб̊̊інесе депұутаттыққ'ұсұнұлатын адамдар // мына ^ылауазымд'адамдар ↓ /// ↑ ^ылауазымд'адамдарда // депұутат непрійкосновенност' //депұутата дегем бар ↓ /// ↑ мейлің сем біреудүң тұмсұғұм бұз // қанат // мейлің сем біреуд'ұрұп жық // ішіб̊ жүр //→ мас ͡полұб̊ жүр //→ ^уол үшүн сен сотталмайсың // → дәл //→ ^уосұ ͡б̊іреудү //→ ^уөлтүрүп //→ қолма-͡ғол бір ғылмыс істемесең //→ жүрө ͡б̊ересің ↓ ///	Шерхан Мұртаза: А-аа, бұл себеп, бұл көбінесе депутаттыққа ұсынылатын адамдар – мына лауазымды адамдар. Лауазымды адамдарда депутат, "неприкосновенность депутата" деген бар. Мейлің сен біреудің тұмсығын бұз, қанат, мейлің сен біреуді ұрып жық, ішіп жүр, мас болып жүр, ол үшін сен сотталмайсың, дәл осы біреуді өлтіріп, қолма-қол бір қылмыс істемесең, жүре бересің.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ қолма-қол ұсталмасаң // ійә // бізде бір депұутаттар бар айқайлап // ^уотырад //→ керек болатын болса // кейде сол боқтауға дейін // бара жаздайд ↓ /// ↑ ал // ^йешкім //→ ^уоған әй қой //→ мынауың тәртіп̊сіздік қой деп //→ айтып жазғыра алмайды ↓ /// ↑ ^ырас бізде этійка мәселесі жөнүнде // адамдар да бар // → депұутаттардың этійкалық тәртібіне //→ ^уоған бірде бір мәселе // қаралған жоқ ↓ /// ↑ сол комійссійада // бұл жөнүнде //→ бірде бір мәселе қаралған жоқ ↓ /// ↑ бір адамның тәртібі қаралған жоқ ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ қолма-͡ғол ұсталмасаң // ійә // бізде ͡б̊ір депұутаттар ͡б̊ар айқайлап // ^уот^ұрады //→ керек болатым болса // кейде сол боқтауға дейін // бара жаздайды ↓ /// ↑ ал // ^йешкім //→ ^уоған әй ғой //→ мынауұң тәртіп̊сіздік қой деп //→ айтыб̊ жазғыр'алмайды ↓ /// ↑ ^ырас ͡пізд'этійка мәселесі жөнүндө // адамдар да ͡б̊ар // → депұутаттардың этійкалық тәртіб̊іне //→ ^уоғам бірде ͡б̊ір мәселе // қаралған жоқ ↓ /// ↑ сол гомійссійада // бұл жөнүндө //→ бірде ͡б̊ір мәселе қаралған жоқ ↓ /// ↑ бір адамның тәртіб̊і ͡ғаралған жоқ ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Қолма-қол ұсталмасаң, иә, бізде бір депутаттар бар, айқайлап отырады, керек болатын болса, кейде сол боқтауға дейін бара жаздайды. Ал ешкім оған «Әй, қой, мынауың тәртіпсіздік қой» деп айтып жазғыра алмайды. Рас, бізде этика мәселесі жөнінде адамдар да бар, депутаттардың этикалық тәртібіне, оған бірде-бір мәселе қаралған жоқ сол комиссияда, бұл жөнінде бірде-бір мәселе қаралған жоқ. Бір адамның тәртібі қаралған жоқ.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ болад //→ ^уондай //→ болад // іиә // тұмсұғынан ұрған жоқ ↓ /// ↑ ^іресейдің // депұутаттары сыйақты //→ жағадан алып жыртылған жоқ //→ ^йешкімнің жағасы ↓ /// ↑ а бірақ қатты-қатты сөздөр айып // → бірін-бірі кәдімгідей // намысқа тійетін сөздөр айтылад //→ болад ^уондай ↓ ///	Шерхан Мұртаза:↑ болады //→ ^уондай //→ болад // іиә // тұмсұғұнан ұрған жоқ ↓ /// ↑ ^іресейдің // депұутаттары сыйақты //→ жағадан алыб̊ жыртылған жоқ //→ ^йешкімнің жағасы ↓ /// ↑ а бірақ қатты-қатты сөздөр айып // → бірім-бірі ͡гәдімгідей // намысқа тійетін сөздөр айтылады //→ болады ^уондай ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Болады ондай, болады, иә, тұмсығынан ұрған жоқ, Ресейдің депутаттары сияқты жағадан алып, жыртылған жоқ ешкімнің жағасы. Бірақ қатты-қатты сөздер айтып, бірін-бірі кәдімгідей намысқа тиетін сөздер айтылады, болады ондай.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ құдай сақтасын //→ ^уондай нәрсені //→ ^уөмүрі //→ ^йестіген де //→ ^йемеспін //→ білген де //→ ^йемеспін ↓ ///	Шерхан Мұртаза:↑ құдай сақтасын //→ ^уондай нәрсені //→ ^уөмүрү //→ ^йестіген де //→ ^йемеспін //→ білген де //→ ^йемеспін ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Құдай сақтасын, ондай нәрсені өмірі естіген де емеспін, білген де емеспін.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ аа: жоқ // үйтіп айтқан адамды ^йестіген жоқпын ↓ /// ↑ мен соңғұ гездегі //→ осы кезінде айқайласып та // дауласып та жаттық ↓ /// ↑ соңғұ кезде мен // ^уосы бір жылға тайау ұуақытта // менің денсаулығым нашар болд ↓ /// ↑ мен алматының // ^йемханасында үш ай жаттым //→ мұндағы ^йемханада үш ай жаттым //→ бұурабайда жаттым //→ сөйтүп көп нәрселерге мен араласқан жоқпын //→және // ^уоған зауқым да болған жоқ ↓ /// ↑ ^йе шынын айтс̆ам // мен көп әлгі талқыланып жатқан // мәселелерге дендеп/тұтастай // ^уонұ түсүніп // онұң барлығын // е мына жері кем // ^йекен //→мына жері артық //→ ^йекен деген // мәселелерді талдап // біліп жатқан да жоқпын //→ ^уонұ // мәселенің шыны //→ егер керек болатын болса ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ жоқ // үйтүб̊ ͡айтқан адамды ^йестіген жоқпұн ↓ /// ↑ мен соңғұ гездегі //→ ^уосұ ͡гезінд'айқайласып та // дауласып та жаттық ↓ /// ↑ соңғұ ͡гезде мен // ^уосұ ͡б̊ір жылға тайа'ұуақытта // менің денсаулұғұм нашар ͡б̊олд ↓ /// ↑ мен алматының // ^йемқанасынд'үш ай жаттым //→ мұндағы ^йемқанад'үш ай жаттым //→ бұураб̊айда жаттым //→ сөйтүп көп нәрселерге мен араласқан жоқпұн //→және // ^уоған зауқұм да ͡б̊олған жоқ ↓ /// ↑ ^йе шынын айтč̆ам // мең гөб̊ ͡әлгі талқыланыб̊ жатқан // мәселелерге дендеп //тұтастай // ^уонұ түсүнүп // ^уонұң барлығын // ^йе мына жері ͡гем // ^йекен //→ мына жер'артық //→ ^йекен деген // мәселелерді талдап // біліб̊ жатқан да жоқпұн //→ ^уонұ // мәселенің шыны //→ ^йегер ͡герек болатым болса ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Жоқ, үйтіп айтқан адамды естіген жоқпын. Мен соңғы кездегі, осы кезінде айқайласып та, дауласып та жаттық. Соңғы кезде, мен осы бір жылға таяу уақытта менің денсаулығым нашар болды. Мен Алматының емханасында 3 ай жаттым, мұндағы емханада 3 ай жаттым, Бурабайда жаттым, сөйтіп көп нәрселерге мен араласқан жоқпын және оған зауқым да болған жоқ. Е, шынын айтсам, мен көп әлгі талқыланып жатқан мәселелерге дендеп, тұтастай оны түсініп, оның барлығын мына жері кем екен, мына жері артық екен деген мәселелерді талдап, біліп жатқан да жоқпын оны, мәселенің шыны, егер керек болатын болса.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ сондай дүнүйені // бетіме шыжғырып басып жүр // көп адамдар //→ онұ жазды да әріберден гейін ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ сондай дүнүйөнү // бет^іме шыжғырып пасыб̊ жүр // көб̊ ͡адамдар //→ ^уонұ жазды д'әріб̊ерден гейін ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Сондай дүниені бетіме шыжғырып басып жүр көп адамдар оны жазды да, әріберіден кейін.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ ^уөкүнүшті // ^уөкүнүшің бар ма // дейсің ба ↑ /// ↑ әрійне көп // ^уөкүнүш //→ ^уонұң бәрін тізіп // жата берсе ^ұуөкүнүш немене ^уөкүнүш //→ ^уөкүнүш жеке басымда //→ ^йемес менің //→ ^уөкүнүш біздің жеріміздің // соншалық ұланғайыр //→ ^йекендігі //→ сонұң ішінде // сол жерде біз // бір ақ ұуұс болұп //→ ^уотырғанымыз //→ ^уөкүнүш ↓ /// ↑ йәғіни демографыйа //→ жалғыз менің //→ ^уөз басымды айтып //→ ^уотқан жоқпын мен //→ ұлттың басындағы қасірет бұл ↓ /// ↑ ^уонұ жұрттың басқасы // басқаларұ мен сыйақты //→ ^уойлай ма //→ ^уойламай ма //→ ^уонұ мен білмеймін ↓ /// ↑ қарап //→ ^уотырыңыз шығысыңызда мынау // → ұлұ мемлекет // ^уотыр //→ мійллійардтан асып жығылып //→ ^йенді миллиард жарымға // бара жатыр // мына жағымызда қалың //→ ^уорман //→ ^уода көп //→ ^йел // сол //→ ^йекі ұлұ мемлекеттің //→ ^уортасында біз //→ ^уон бес мійллійонға жетер жетпес халық //→ ^йекенбіз //→ сонұң ішінде қазағы сегіз мійллійонға жетер жетпес //→ ^йекен қәзір ↓ /// ↑ бір ақ ^ұуысқа жетпейді // мына жағыңда //→ ^уөзбегіңнің //→ ^уөзү бізденгөрі //→ ^уәлдеғайда озып кетті ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ ^уөкүнүштү // ^уөкүнүшүң бар ма // дейсің ба ↑ /// ↑ әрійне ͡гөп // ^уөкүнүш //→ ^уонұң бәрін тізіп // жата ͡б̊ерсе ^ұуақытымыж жетпейд ↓ /// ↑ ^уөкүнүш немене ^уөкүнүш //→ ^уөкүнүш шеке ͡б̊асымда //→ ^йемес менің //→ ^уөкүнүш біздің жер^іміздің // соншалығ ұлаңғайыр //→ ^йекендігі //→ сонұң ішінде // сол жерде ͡б̊із // бір ағ ұуұс ͡полұп //→ ^уотұрғанымыз //→ ^уөкүнүш ↓ /// ↑ йәғ^іній демографыйа //→ жалғыз менің //→ ^уөз ͡б̊асымд'айтып //→ ^уотқан жоқпұн мен //→ ұлттұң басындағы қас^ірет пұл ↓ /// ↑ ^уонұ жұрттұң басқасы // басқаларұ мен сыйақты //→ ^уойлай ма //→ ^уойламай ма //→ ^уонұ мем білмеймін ↓ /// ↑ қарап //→ ^уот^ұрұңыш шығысыңызда мынау // → ұлұ мемлекет // ^уотұр //→ мійллійардтан асыб̊ жығ^ылып //→ ^йенді мыйллыйард жарымға // бара жатыр // мына жағ^ымызда ͡ғалың //→ ^уорман //→ ^уода ͡гөп //→ ^йел // сол //→ ^йек'ұлұ мемлекеттің //→ ^уортасында ͡б̊із //→ ^уом бес мійллійоңға жетер жетпес халық //→ ^йекембіз //→ сонұң ішінде қазағы сегіз мійллійоңға жетер жетпес //→ ^йекең ғәзір ↓ /// ↑ бір ақ ^ұуұсқа жетпейді // мына жағыңда //→ ^уөзб̊өгүңнің //→ ^уөзү ͡б̊іздеңгөрү //→ әлдеғайда ^уозұп кетті ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Өкінішті, өкінішің бар ма дейсің бе? Әрине, көп өкініш, оның бәрін тізіп жата берсе, уақытымыз жетпейді. Өкініш, немене өкініш, өкініш жеке басымда емес менің, өкініш – біздің жеріміздің соншалық ұланғайыр екендігі, соның ішінде сол жерде біз бір-ақ уыс болып отырғанымыз – өкініш. Яғни демография, жалғыз менің өз басымды айтып отқан жоқпын мен, ұлттың басындағы қасірет бұл. Оны жұрттың басқасы басқалары мен сияқты ойлай ма, ойламай ма, оны мен білмеймін. Қарап отырыңыз, шығысыңызда мынау ұлы мемлекет отыр, миллиардтан асып-жығылып, енді миллиард жарымға бара жатыр, мына жағымызда қалың орман, ол да көп ел, сол екі ұлы мемлекеттің ортасында біз 15 миллионға жетер-жетпес халық екенбіз, соның ішінде қазағы 8 миллионға жетер-жетпес екен қазір. Бір-ақ уысқа жетпейді, мына жағыңда Өзбегіңнің өзі бізден көрі әлдеқайда озып кетті.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ көб̊өйүп пара жатыр ↓ /// ↑ ^уосұнда мынау б̊іздің мәжіліс палатасының бастығыменем бір ғытайдың ^йелшісі дыйпламаты ͡гездесті ↓ /// ↑ кездескендег' айтқаны //→ жармахан тұйақбайға // құдай әділетč̆із дейт // қыйын мәселе⁀ғой селк ^йете қаласың // адам шошұйтұн нәрсе // құдай әділетč̆із дейд ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ көб̊̊^уөйүп пара жатыр ↓ /// ↑ ^уосұнда мынау б̊іздің мәж^іліс палатасының бастығыменем бір ғытайдың ^йелшісі дыйпламаты ͡гездесті ↓ /// ↑ кездескендегі айтқаны //→ жармахан тұйақбайға // құдай әд^ілетč̆із дейді // қыйын мәселе⁀ғой селк ^йете қаласың // адам шошұйтұн нәрсе // құдай әд^ілетč̆із дейді ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Көбейіп бара жатыр. Осында мынау біздің мәжіліс палатасының бастығыменен бір Қытайдың елшісі, дипломаты кездесті. Кездескендегі айтқаны Жармахан Тұяқбайға: «Құдай әділетсіз» дейді, қиын мәселе ғой, селк ете қаласың, адам шошитын нәрсе, «Құдай әділетсіз» дейді.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ не істеу герек // көб̊өйүу герек ↓ /// Шерхан Мұртаза: ↑ презіидент тап̊сырма берді жыйырма мійллійонға жетейік // → ^уон бесінші жылға дейін ↓ /// ↑ ал не бітіріп жүрсүңдер // қанша балаң бар сенің // → ^уөзүңнің ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ н'істеу герек // көб̊̊^уөйүу герек ↓ /// шерхан мұртаза: ↑ презіидент тап̊сырма ͡б̊ерді жыйырма мійллійоңға жетейік // → ^уом бесінші жылға дейін ↓ /// ↑ ал не ͡б̊іт^іріб̊ жүрсүңдөр // қанша ͡б̊алаң бар сенің // → ^уөзүңнүң ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Не істеу керек? Көбею керек. Жүргізуші: Қалай? Шерхан Мұртаза: Президент тапсырма берді, 20 миллионға жетейік 15-ші жылға дейін. Ал не бітіріп жүрсіңдер, қанша балаң бар сенің өзіңнің?
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ ійншаалла / көб̊өйсін ^уодан да ↓ /// ↑ ал қәзір // мына бізде // бір жағы п̊сыйхологыйа бұзұлған // екінші жағынан // тұрмұс бійлейді адамды ↓ /// ↑ қәзір сұр бойдақтар // көп бізде // қартайған қыздар көп бізде //→ ↑^уөсім жоқ // үйлөнгендердің //→ ^уөзүнде бір бала //→ ^йекі бала ↓ /// ↑ ^умұны простой васпроизводство дейді // эканомыйканың тілінде // басқа бас //→ ^уөнім жоқ ↓ /// ↑ ^уөнім болұу үшүн // тым болмаса үш бала // болұуы керек қой ↓ /// ↑ бір бала артық тұуып //→ ^уондай жоқ бізде қәзір // бар //→ ^йеді анау ауылда //→ әсіресе //→ бесеуден // алтаудан // жетеуден // тіпті ↑ ^уонға дейін тұуатын бар //→ ^йеді ↓ /// ↑сондай үйлер //→ ^уотбасылар болатын //→ ^уолар да тарылды қәзір //→ ^уолар да // тартына бастад // азайа бастад // тұуу деген оларда да ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ ійншаалла // көб̊̊^уөйсүн ^уодан да ↓ /// ↑ ал ғәзір // мына ͡б̊ізде // бір жағы п̊сыйхологұйа ͡б̊ұзұлған // ^йекінші жағ^ынан // тұрмұс ͡пійлейд'адамды ↓ /// ↑ қәзір сұр ͡б̊ойдақтар // көп пізде // қартайғаң ғыздар ͡гөп пізде //→ ↑ ^уөсүм жоқ // үйлөңгөндөрдің //→ ^уөзүндө ͡б̊ір ͡б̊ала //→ ^йекі ͡б̊ала ↓ /// ↑ мұнұ простой васпроизводство дейді // эканомұйканың тілінде // басқа ͡б̊ас //→ ^уөнүм жоқ ↓ /// ↑ ^уөнүм болұ'үшүн // тым болмас'үш бала // болұуұ ͡герек қой ↓ /// ↑ бір ͡б̊ал'артық тұуұп //→ ^уондай жоқ ͡пізде қәзір // бар //→ ^йед'анау ауұлда //→ әс^іресе //→ бесеудөн // алтаудан // жетеудөн // тіпті ↑ ^уоңға дейін тұуатым бар //→ ^йеді ↓ /// ↑сондай үйлөр //→ ^уотпасылар ͡б̊олатын //→ ^уолар да тарылды қәзір //→ ^уолар да // тартына ͡б̊астады // азайа ͡б̊астады // тұуұу деген ^уоларда да ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ИншаАлла, көбейсін одан да. Ал қазір мына бізде бір жағы психология бұзылған, екінші жағынан тұрмыс билейді адамды. Қазір сұр бойдақтар көп бізде, қартайған қыздар көп бізде, өсім жоқ. Үйленгендердің өзінде бір бала, екі бала. Мұны простой воспроизводство дейді экономиканың тілінде, басқа бас өнім жоқ, өнім болу үшін тым болмаса үш бала болуы керек қой. Бір бала артық туып, ондай жоқ бізде қазір, бар еді анау ауылда әсіресе, бесеуден, алтаудан, жетеуден, тіпті онға дейін туатын бар еді үйлер. Сондай отбасылар болатын, олар да тарылды қазір, олар да тартына бастады, азая бастады туу деген оларда да.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ мінекій ↑^уосындай жағдайда қәсірет //→ ^йең үлкөн қәуүп //→ ^уосы бізде ↓ /// ↑ ^йертең күнүмді көр алмай қалам // мен аш боламын // өлүп қалам // ауұрмай сырқамай дейтін //→ ^уол //→ ^йекінші пландағы қәсірет //→ ең үлкөн қәсірет //→ ^уосы //→ ^уөнімінің жоқтұғы бізде ↓ /// ↑ үкүмет білмей ме //→ ^уосыны //→ қалай қайғыланбайд ↓ /// ↑ ал //→ ^йенді мынау шет //→ ^йелден келіп жатқан //→ ^уотандастарымыз біздің //→ ^уоралмандар //→ соларға көп қыйанат жасаймыз // көб̊үнесе құшағымызды жайып // кәдімгідей жағдай жасап // үй жәй беріп жер беріп // азаматтық беріп мәселесін тезтез шешіп // жылдар бойына сандалып // жүретіндер көп осында // үй жоқ // жасырынып келед // көб̊үсі әрбірден кейін ійә //→ ұрұқ̊сатс̆ыз квотасыз // келгеннен кейін //→ ^уонұң көрөтіні азабы сұмдұқ // анда барса да //→ ^уонұ түртпектейді // мында барса да түртпектейді // жұмұс бермейді // үй жоқ жәй жоқ ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ мінекій // ^уосұндай жағдайда ͡ғәс^ірет //→ ^йең үлкөң ғәуүп //→ ^уосұ ͡б̊ізде ↓ /// ↑ ^йертең ͡гүнүмдү көр алмай ғалам // мен аш боламын // ^уөлүп қалам // ауұрмай сырқамай дейтін //→ ^уол //→ ^йекінші пландағы қәс^ірет //→ ^йең үлкөң ғәс^ірет //→ ^уосұ //→ ^уөн^үмүнің жоқтұғұ ͡б̊ізде ↓ /// ↑ үкүмөт пілмей ме //→ ^уос^ұнұ //→ қалай ғайғыламбайды ↓ /// ↑ ал //→ ^йенді мынау шет //→ ^йелдең геліб̊ жатқан //→ ^уотандастарымыз ͡б̊іздің //→ ^уоралмандар //→ соларға ͡гөп қыйанат ͡шасаймыз // көб̊̊үнөсө құшағымызды жайып // кәдімгідей жағдай жасап // үй жәй беріб̊ жер ͡б̊еріп // азаматтық ͡періп мәселесін тезтеш шешіп // жылдар ͡б̊ой^ұна сандалып // жүрөтүндер ͡гөп ^уосұнда // үй жоқ // жас^ырынып келеді // көб̊̊үс'әрб̊ірден кейін ійә //→ ұрұқ̊сатč̆ыз квотасыз // келгеннең гейін //→ ^уонұң ͡гөрөтүн'азаб̊ы сұмдұқ // анда ͡б̊арса да //→ ^уонұ түртпөктөйді // мында ͡б̊арса да түртпөктөйді // жұмұс ͡пермейді // үй жоғ жәй жоқ ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Мінеки, осындай жағдайда қасірет, ең үлкен қауіп – осы бізде. Ертең күнімді көре алмай қаламын, мен аш боламын, өліп қалам ауырмай сырқамай дейтін – ол екінші пландағы қасірет, ең үлкен қасірет осы – өнімінің жоқтығы бізде. Үкімет білмей ме осыны, қалай қайғыланбайды? Ал енді мынау шет елден келіп жатқан отандастарымыз біздің – оралмандар, соларға көп қиянат жасаймыз, көбінесе құшағымызды жайып, кәдімгідей жағдай жасап, үй-жай беріп, жер беріп, азаматтық беріп, мәселесін тез-тез шешіп, жылдар бойына сандалып жүретіндер көп осында, үй жоқ, жасырынып келеді көбісі әрбірден кейін. Иә, рұқсатсыз, квотасыз келгеннен кейін оның көретіні, азабы сұмдық, анда барса да оны түртпектейді, мында барса да түртпектейді, жұмыс бермейді, үй жоқ, жай жоқ.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ шырағым //→ былай ↓ /// Жүргізуші: ↑ жоқ //→ айтылыб̊ ͡айтылып қалған дүнүйө ^йемес пе ^уосұнұң бәрі деген ^уой ғой ↓ /// Шерхан Мұртаза: ↑ балалық̊ шағ менің де ͡б̊асымнан ^уөткөн/ → соғұстұ ^уөткүздүк //→	Шерхан Мұртаза: ↑ шырағым //→ былай ↓ /// Жүргізуші: ↑ жоқ //→ айтылыб̊̊ ͡айтылып қалған дүнүйө ^йемес пе ^уосұнұң бәрі деген ^уой ғой ↓ /// шерхан мұртаза: ↑ балалық̊ шағ менің де ͡б̊асымнан ^уөткөн/ → соғұстұ ^уөткүздүк //→	Шерхан Мұртаза: Шырағым, былай. Жүргізуші: Жоқ, айтылып-айтылып қалған дүние емес пе осының бәрі деген ой ғой. Шерхан Мұртаза: Балалық шақ менің де басымнан өткен, соғысты өткіздік,
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ қыйың гезеңдерді //→ б̊асымнан ^уөткіздүк дедім ғой жаңа ↓ /// ↑ ^уол гезд' адамдар мейірімді ^йед бір біріне //→ бірім-бірі тыңдаушұ ^йед/ бірінің ͡ғәсіретім бірі білүушү ^йед ↓ /// ↑ жанашырлық ͡пар ^йед сол ғыйын заманның ^уөзүндө / бір ^ұуұс талқанды ͡б̊өлүб̊ жер ^йеді/ ↓ /// ↑ ал ғәзір тойұңған заман // қарны тоқ халық ↓ /// ↑ ал бірақ ͡пір-͡б̊іріне деген мейірім // бір-͡б̊іріне деген жаңағы жанашырлық ͡пірім-бірі тыңдау деген нәрсе // жоқ ↓ ///	Шерхан Мұртаза:↑ қыйың гезеңдерді //→ б̊асымнан ^уөткүздүк дедім ғой жаңа ↓ /// ↑ ^уол гезд' адамдар мей^ірімді ^йед бір ͡б̊ір^іне //→ бірім-бірі тыңдаушұ ^йед/ бір^інің ͡ғәс^іретім бірі ͡б̊ілүушү ^йед ↓ /// ↑ жанашырлық ͡пар ^йед сол ғыйын заманның ^уөзүндө // бір ^ұуұс талқанды ͡б̊^уөлүб̊жер ^йеді ↓ /// ↑ ал ғәзір тойұңған заман // қарны тоқ халық ↓ /// ↑ ал бірақ ͡пір-͡б̊ір^іне деген мей^ірім // бір-͡б̊ір^іне деген жаңағы жанашырлық ͡пірім-бірі тыңдау деген нәрсе // жоқ ↓ ///	Шерхан Мұртаза: қиын кезеңдерді басымнан өткіздік дедім ғой жаңа. Сол кезде адамдар мейірімді еді бір-біріне, бірін-бірі тыңдаушы еді, бірінің қасіретін бірі білуші еді, жанашырлық бар еді сол қиын заманның өзінде, бір уыс талқанды бөліп жер еді. Ал қазір тойынған заман, қарны тоқ халық. Ал бірақ бір-біріне деген мейірім, бір-біріне деген жаңағы жанашырлық, бірін-бірі тыңдау деген нәрсе жоқ.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ мен // ^уондай ұйымдастырып //→ қол жыйнап жүрген жоқпын //→ шырағым ↓/// ↑ мен // айтұуын айтам //→ ал ^йенді // бір қол жыйнап //→ менің тілімді алыңдар //→ мынаны бұлай істеңдер //→ бұлай істеңдер деп //→ мен ↑^уондай әрекетке барған жоқпын ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ мен // ^уондай ұйұмдастырып //→ қол жыйнаб̊ жүргөн жоқпұн //→ шырағым ↓/// ↑ мен // айтұуұн айтам //→ ал ^йенді // бір ғол жыйнап //→ менің тілімд'алыңдар //→ мынаны ͡б̊ұлай істеңдер //→ бұлай істеңдер деп //→ мен // ^уондай әрекетке ͡б̊арған жоқпұн ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Мен ондай ұйымдастырып, қол жинап жүрген жоқпын, шырағым. Мен айтуын айтамын, ал енді бір қол жинап, «менің тілімді алыңдар, мынаны былай істеңдер, былай істеңдер» деп, мен ондай әрекетке барған жоқпын.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ сійрек ↓ /// ↑ жүргүзүушү ↓ /// ↑ неге //→ былай ^уөзүңүз тұйұғ адамсыз //→ ійә ↑ /// ↑ шерхан мұртаза ↓ /// ↑жоғ //→ мен жастарға ͡ғалай барып кійлігіп кете берем ^уолардың алдына ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ сійрек ↓ /// ↑ жүргүзүушү ↓ /// ↑ неге //→ былай ^уөзүңүз тұйұғ адамсыз //→ ійә ↑ /// ↑ шерхан мұртаза ↓ /// ↑ жоғ //→ мен жастарға ͡ғалай барып // кійлігіп кете ͡б̊ерем ^уолардың алдына ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Сирек. Жүргізуші: Неге, былай өзіңіз тұйық адамсыз, иә? Шерхан Мұртаза: Жоқ, мен жастарға қалай барып, килігіп кете берем олардың алдына?
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ мен айналамдағы // ^уөзүмнің алматыда жүргенде жазұушылар болды //→ кафеге барамыз //→ кон'йак ішеміз //→ кофе ішеміз ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ мен айналамдағы // ^уөзүмнүң алматыда жүргөндө жазұушұлар ͡б̊олдұ //→ кафеге ͡б̊арамыз //→ кон'йаг ішеміз //→ коф'ішеміз ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Менің айналамдағы өзімнің Алматыда жүргенде жазушылар болды, кафеге барамыз, коньяк ішеміз, кофе ішеміз.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ жоқ //→ сәбійт мұқаныптың дәрежесіне жеттім деп айт' алмаймын мен // → ^уондай беделім де жоқ болұуы мүмкүн менің ↓/// ↑ келіп алып // → менен ақыл сұрап жатқан жастарды көрмедім мен //→ мынаны қәйтеміз // → мынаны қалай істейміз // деп // → деген жастарды ↓/// ↑ шамалы //^уөзүмнің // ^йең бір ^йет жақын адамдарым болмаса //^уол // → көлдөнеңнен келіп // мынаны былай істесек // → мынаны қалай болад // мынаны не істейміз // деген ^уондайды көргөн // ^йемеспін мен ↓ ///	Шерхан Мұртаза:↑ жоқ //→ сәб̊ійт мұқаныптың дәрежесіне жеттім деб̊ ͡айт' алмаймын мен // → ^уондай беделім де жоқ ͡полұуұ мүмкүн менің ↓/// ↑ келіб̊ ͡алып // → менен ақыл сұраб̊ жатқан жастарды ͡гөрмөдүм мен //→ мынаны қәйтеміз // → мынаны қалай істейміз // деп // → деген жастарды ↓/// ↑ шамалы // ^уөзүмнүң // ^йең бір >^йет ͡шақын адамдарым болмаса //^уол // → көлдөнөңнөң геліп // мынаны ͡б̊ылай істесек // → мынаны қалай болад // мынаны н'істейміз // деген ^уондайды ͡гөргөн // ^йемеспін мен ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Жоқ, Сәбит Мұқановтың дәрежесіне жеттім деп айта алмаймын мен, ондай беделім де жоқ болуы мүмкін менің. Келіп алып, менен ақыл сұрап жатқан жастарды көрмедім мен, «мынаны қайтеміз, мынаны қалай істейміз?» деп, деген жастарды. Шамалы өзімнің ең бір ет жақын адамдарым болмаса ол, көлденеңнен келіп, «мынаны былай істесек, мынаны қалай болады, мынаны не істейміз» деген ондайды көрген емеспін мен.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ бәріне қалай ^уоның топырақ шашасың //→ айналайын // бәріне ^уөкпөледім деу қалай болады // ^уол ↓/// ↑^уол демек қоғамның // ^уөзүнің п̊сыйхологыйалық жағдайы соған ^іреттелген шығар солай қайдан білейін мен //→ келіп алып // ^йенді ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ бәр^іне қалай ^уонұң топ^ұрақ̊ шашасың //→ айналайын // бәр^іне ^уөкпөлөдүм деу ͡ғалай болады // ^уол ↓/// ↑ ^уол демек қоғамның // ^уөзүнүң п̊сыйхологыйалығ жағдайы соған ^іреттелген шығар солай ғайдам білейін мен //→ келіб̊ ͡алып // ^йенді ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Бәріне қалай оның топырақ шашасың, айналайын, бәріне өкпеледім деу қалай болады ол? Ол, демек қоғамның өзінің психологиялық жағдайы соған реттелген шығар, солай қайдан білейін мен, келіп алып енді.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ ал білмеймін //→ ^уол // ^йенді //^уөздөрінің шарұуасы ↓ /// ↑ ал // ^йенді сен // неге үйлөнбей жүрсің шырағым //→ неге ↑^уосы ^ұуақытқа дейін үйлү жайлы болмайсың деп қәйтіп мен ↑^уонұ айтамын ↓ /// ↑ ^уол ^йенді маған айтұуы мүмкүн //→ ^йей //→ сенің //→ біріншіден //→ шарұуаң не //→ ^йекіншіден //→ менің жағдайымды неге білмейсің сен //→ менің үйлөнуге жағдайым бар ма // жоқ па ↓ /// ↑ біреуде үй жоқ // біреуде жұмұс жоқ // ана қыз бейшаралардың жағдайы анандай //→ ^уол //→ ^йенді кімге барып соқтығады // мені күйөуге ал деп //→ ^уотырып қалад //→ отырып қалғандар көб қәзір //→ жігіттер де // сондай ↓ /// ↑ ал үйлөнгендердің // ^уөзү // ілүуде біреу балалы болатындары //→ анда-cанда біреу // қайдан ^уөсеміз біз // ^уөсүу үшүн жағдай керек // қәзір мына жерде // мына презіидент // мына әлгі үй мәселесі жөнүнде // әңгіме қызып жатыр ғой қәзір //→ үй салұу жөнүнде ↓ /// ↑ әлгі // қанша бір квадрат метрді үш жүз ↑^йелу доллырдан сатұу керек деді ма бірнәрсе деп жатыр ғой // үш жүз ^йелу доллыр бір шаршы метр //→ ^уол мынау сол жастарға // жағдайы жоқ адамдарға // жағдай жасаймыз деген бір мәселесі // презіиденттің тарапынан бұл // ^йенді үлкөн адамгершілік дұрұс ↓ /// ↑ ал бірақ жұрттың бәрі // сол үш жүз ^йелу доллырдың // ^уөзін тауұп бере ала ма ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ ал білмеймін //→ ^уол // ^йенді //^уөздөрүнүң шарұуасы ↓ /// ↑ ал // ^йенді сен // нег'үйлөмбөй жүрсүң шырағым //→ неге ↑ ^уосұ ^ұуақытқа дейін үйлү жайлы ͡б̊олмайсың деп қәйтіп мен ↑^уон'айтамын ↓ /// ↑ ^уол ^йенді маған айтұуұ мүмкүн //→ ^йей //→ сенің //→ біріншіден //→ шарұуаң не //→ ^йекіншіден //→ менің жағдайымды неге ͡б̊ілмейсің сен //→ менің үйлөнүугө жағдайым бар ма // жоқ па ↓ /// ↑ біреуд'үй жоқ // біреудө жұмұш шоқ // ана ͡ғыз ͡б̊ейшаралардың жағдай'анандай //→ ^у^уол //→ ^йенді ͡гімге ͡б̊арып̊ соқтұғады // мені ͡гүйөуг'ал деп //→ ^уот^ұрұп қалад //→ ^уот^ұрұп қалғандар ͡гөб̊ қәзір //→ жігіттер де // сондай ↓ /// ↑ ал үйлөңгөндөрдің // ^уөзү // ілүудө ͡б̊іреу ͡б̊алалы ͡б̊олатындары //→ анда-cанда ͡б̊іреу // қайдан ^уөсөмүз ͡б̊із // ^уөсү'үшүн жағдай герек // қәзір мына жерде // мына презіидент // мын'әлгі үй мәселесі жөнүндө // әңгіме қызыб̊ жатыр ғой ғәзір //→ үй салұу жөнүндө ↓ /// ↑ әлгі // қанша ͡б̊ір ͡гвадрат метрд'үш жүз ↑^йелүу доллұрдан сатұу ͡герек деді ма ͡б̊ірнәрсе деб̊ жатыр ғой // үш шүз ^йелүу доллұр ͡б̊ір шаршы метр //→ ^уол мынау сол жастарға // жағдайы жоғ адамдарға // жағдай жасаймыз дегем бір мәселесі // презіиденттің тарапынам бұл // ^йенд'үлкөн адамгершілік дұрұс ↓ /// ↑ ал бірағ жұрттұң бәрі // сол үш шүз ^йелүу доллұрдұң // ^уөзүн тауұп пер'ала ма ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Ал білмеймін, ол енді өздерінің шаруасы. Ал енді «Сен неге үйленбей жүрсің, шырағым, иә неге осы уақытқа дейін үйлі-жайлы болмайсың?» деп қайтіп мен оны айтамын. Ол енді маған айтуы мүмкін: «Ей, сенің, біріншіден, шаруаң не, екіншіден, менің жағдайымды неге білмейсің сен, менің үйленуге жағдайым бар ма, жоқ па?». Біреуде үй жоқ, біреуде жұмыс жоқ, ана қыз бейшаралардың жағдайы анандай, ол енді кімге барып соқтығады «мені күйеуге ал» деп, отырып қалады, отырып қалғандар көп қазір, жігіттер де сондай. Ал үйленгендердің өзі ілуде біреу балалы болатындары, анда-cанда біреу, "қайдан өсеміз біз, өсу үшін жағдай керек». Қазір мына жерде, мына президент, мына әлгі үй мәселесі жөнінде әңгіме қызып жатыр ғой қазір, үй салу жөнінде. Әлгі қанша, 1 квадрат метрді 350 доллардан сату керек деді ме, бірнәрсе деп жатыр ғой. 350 доллар 1 шаршы метр, ол мынау сол жастарға, жағдайы жоқ адамдарға жағдай жасаймыз деген бір мәселесі. Президенттің тарапынан бұл енді үлкен адамгершілік, дұрыс. Ал бірақ жұрттың бәрі сол 350 доллардың өзін тауып бере ала ма?
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ міне //→ сондай мәселе //→ көрдүңіз ба //→ көб̊үнде жағдай жоқ ↓ /// ↑ ^уол үшүн мынау біздің кетіп жатқан // былай қарасаң //→ сырт қарағанда бай сыйақтымыз // басқа көршүлерге қарағанда ↑^уөзбектерге //→ қырғыздарға // басқаларға қарағанда біз // бай сыйақтымыз ↓ /// ↑ керемет мұнай бізде жатқан // басқа байлықты былай қойғанда // сөйтө тұра // жаңағыдай кедейлерге қол ұшұн бер' алмаймыз ↓ /// ↑ жастарғ' әсіресе жағдай жасай алмаймыз //→ жұмыспен қамтамасыз ↓ /// ↑ ^йет' алмаймыз //→ үйменен тұрғын үймен // қамтамасыз ^йет'алмаймыз↓ /// ↑ ^уол // ^йенді айналайын-ау көкөк // ^йемес қой //→ көрүнген бұтаның // түбүне барып // жұмұртқалай беретін ↓ /// ↑ ^уоған үй керек // → жай керек // → жағдай керек бала болұу үшүн //→ ^уөсүм болұу үшүн //→ халықтың өсүп көб̊өйүу үшүн ↓ /// ↑ ал // ^йекінші жағдай //→ қазақ халқындағы // ^йең қәсірет // ^уөмүр бойы // бір кесапатқа ұшырайт та // ^уотырады //→ ^уөспөйтін себ̊еб̊і ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ міне //→ сондай мәселе //→ көрдүңүз ͡б̊а //→ көб̊̊үндө жағдай жоқ ↓ /// ↑ ^у^уол үшүн мынау ͡б̊іздің ͡гетіб̊ жатқан // былай ғарасаң //→ сырт қарағанда ͡б̊ай сыйақтымыз // басқа ͡гөршүлөргө қарағанда // ^у^уөзб̊өктөрге //→ қырғыздарға // басқаларға ͡ғарағанда ͡б̊із // бай сыйақтымыз ↓ /// ↑ керемет мұнай бізде жатқан // басқа ͡б̊айлықты ͡б̊ылай ғойғанда // сөйтө тұра // жаңағыдай гедейлерге қол ұшұм бер' алмаймыз ↓ /// ↑ жастарғ'әс^іресе жағдай жасай алмаймыз //→ жұмұспең ғамтамасыз ↓ /// ↑ ^йет' алмаймыз //→ үймөнөн тұрғұн үймөн // қамтамасыз ^йет'алмаймыз↓ /// ↑ ^уол // ^йенд'айналайын -ау ͡гөкөк // ^йемес қой //→ көрүңгөм бұтаның // түб̊үнө ͡б̊арып // жұмұртқалай беретін ↓ /// ↑ ^уоған үй герек // → жай герек // → жағдай герек бала ͡б̊олұ'үшүн //→ ^уөсүм болұ'үшүн //→ халықтың ^уөсүп көб̊^уөйү'үшүн ↓ /// ↑ ал // ^йекінші жағдай //→ қазақ халқындағы // ^йең ͡ғәс^ірет // ^уөмүр ͡б̊ойұ // бір ͡гесапатқ'ұш^ұрайт та // ^у^уот^ұрады //→ ^уөспөйтүн себ̊^йеб̊і ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Міне, сондай мәселе, көрдіңіз бе, көбінде жағдай жоқ. Ол үшін мынау біздіңкетіп жатқан , былай қарасаң, сырт қарағанда бай сияқтымыз басқа көршілерге қарағанда, өзбектерге, қырғыздарға басқаларға қарағанда біз бай сияқтымыз. Керемет мұнай бізде жатқан, басқа байлықты былай қойғанда, сөйте тұра, жаңағыдай кедейлерге қол ұшын бере алмаймыз. Жастарға әсіресе жағдай жасай алмаймыз, жұмыспен қамтамасыз ете алмаймыз, үйменен, тұрғын үймен қамтамасыз ете алмаймыз. Ол енді, айналайын-ау, көкек емес қой, көрінген бұтаның түбіне барып жұмыртқалай беретін. Оған үй керек, жай керек, жағдай керек бала болу үшін, өсім болу үшін, халықтың өсіп көбеюі үшін. Ал, екінші жағдай, қазақ халқындағы ең қасірет өмір бойы бір кесапатқа ұшырайды да отырады, өспейтін себебі.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ кесапат //→ қандай кесапат ↑// ^уон алтыншы жыл кесапат па //→ кесапат // ^йемес па // → ^уөткөн ғасырдың // ^уон алтыншы жылы револйұуцыйа //→ ашаршылық //→ ^уон сегізінші жыл мен жыйырма бірінші жылдың арасындағы ашаршылық коллектійвійзаційа // жыйырма тоғыз бен ^уотыз үштің арасы // көшүу //→ босұу //→ аштан қырылұу қолдан жасалған геноційд //→ мінекій қырылұу //→ артынан репрессійа жылдары //→ соғұс жылдары ↓ /// ↑ көзүңнің ашылып келе жатқаны сол ↑^йелүуінші жылдардан бері қарай ма деп ↑^уойлаймын ↑^йептеп-^йептеп //→ бірақ ↑^уонұң ↑^уөзүнде де қыйыншылықтар көп болды ↓ /// ↑ ұдайы ↑^уосындай кесапатқа ұшырап // келе жатқан халықтың // азайұу себ̊еб̊і сол ↓ /// ↑ мұнұ тарыйхта жасырмайды бәрі айтылып та //→ жазылып та жатыр ғой ↓ /// ↑ азбыз біз //→ ^уобал //→ ^уосыншама кең дүнүйе бізге ата-бабадан қалған //→ сол алтайдан ақжайықтың арғы жағына дейін жер жетед //→ көл де жетед //→ сұу да жетед //→ бәрі де жетед //→ адам жетпейд ↓ /// ↑ жаңағы қытайдың айтып // ^уотырғаны сол //→ құдай әділетс̆із деп ↑^уотыр // мүмкүн шынында да әділетс̆із ↓ /// ↑ құдайдан гөрі //→ ^йең алдымен //→^уөзүмізді айыптасақ болар //→ ^йед деп //→ ^уойлаймын ↓ /// ↑ ^уөзүміз әділетс̆ізбіз бе деп //→ ^уқаламын мен // қоғам ↓///	Шерхан Мұртаза: ↑ кесапат //→ қандай гесапат ↑// ^уон алтыншы жыл гесапат па //→ кесапат // ^йемес па // → ^уөткөн ғасырдың // ^уон алтыншы жылы ^іреволйұусұйа //→ ашаршылық //→ ^уон сег^ізінші жыл мен жыйырма ͡б̊ірінші жылдың арасындағ'ашаршылық коллектійвійзасійа // жыйырма тоғұз ͡б̊ен ^уотұз үштүң арасы // көшүу //→ босұу //→ аштаң ғыр^ылұу ͡ғолдан жасалған геносійд //→ мінекій ғыр^ылұу //→ артынан ^ірепрессійа жылдары //→ соғұш шылдары ↓ /// ↑ көзүңнүң аш^ылып келе жатқаны сол ↑^йелүуүншү жылдардам бері ͡ғарай ма деп ↑ ^уойлаймын //^йептеп- ^йептеп //→ бірақ ↑ ^уонұң // ^уөзүндө де қыйыншылықтар ͡гөп полдұ ↓ /// ↑ ұдайы // ^уосұндай гесапатқ'ұш^ұрап // келе жатқан халықтың // азайұу себ̊^йеб̊і сол ↓ /// ↑ мұнұ тарыйхта жасырмайды ͡б̊әр'айтылып та //→ жаз^ылып та жатыр ͡ғой ↓ /// ↑ азб̊ыз ͡б̊із //→ ^уоб̊ал //→ ^уосұншама ͡гең дүнүйө ͡б̊ізг'ата -баб̊адаң ғалған //→ сол алтайдан ақжайықтың арғы жағ^ына дейін жер жетед //→ көл де жетед //→ сұу да жетед //→ бәрі де жетед //→ адам жетпейд ↓ /// ↑ жаңағы қытайдың айтып // ^уотұрғаны сол //→ құдай әд^ілетčіз деп // ^уотұр // мүмкүн шынында д'әд^ілетč ̆із ↓ /// ↑ құдайдан гөрү //→ ^й^йең алдымен //→ ^уөзүмүзд'айыптасақ болар //→ ^йед деп //→ ^уойлаймын ↓ /// ↑ ^уөзүмүз әд^ілетč̆ізб̊із ͡б̊е деп //→ ^уқаламын мен // қоғам ↓///	Шерхан Мұртаза: Кесапат, қандай кесапат? 16-шы жыл кесапат па, кесапат емес пе, өткен ғасырдың 16-шы жылы революция, ашаршылық, 18-жыл мен 21-шы жылдың арасындағы ашаршылық, коллективизация, 29 бен 33-тің арасы, көшу, босу, аштан қырылу, қолдан жасалған геноцид, мінекей қырылу, артынан репрессия жылдары, соғыс жылдары. Көзіңнің ашылып келе жатқаны сол 50-ші жылдардан бері қарай ма деп ойлаймын ептеп-ептеп, бірақ оның өзінде де қиыншылықтар көп болды. Ұдайы осындай кесапатқа ұшырап келе жатқан халықтың азаю себебі сол. Мұны тарихта жасырмайды бәрін айтылып та, жазылып та жатыр ғой. Азбыз біз, обал, осыншама кең дүние бізге ата-бабадан қалған, сол Алтайдан Ақжайықтың арғы жағына дейін жер жетеді, көл де жетеді, су да жетеді, бәрі де жетеді, адам жетпейді. Жаңағы Қытайдың айтып отырғаны сол, «Құдай әділетсіз» деп отыр. Мүмкін шынында да әділетсіз. Құдайдан гөрі, ең алдымен, өзімізді айыптасақ болар еді деп ойлаймын. «Өзіміз әділетсізбіз бе?» деп қаламын мен, қоғам.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ қазақ̊ыстан //→ қазақ̊ыстан деп атаймыз біз ↓ /// ↑ қазақ қоғамы деген жоқ ↓ /// ↑ презійдент жаны ашып //→ жаңағы қоғам жасайық дейді //→ бірақ ↑^уоған көрүп // ^уотұрсыз ғой // үйү жоқтар жайы жоқтар көп //→ жұмұссыздар көп ↓ /// ↑ бұл жағдайда жаппай үйленіп //→ шетінен той жасап //→ шетінен бұрқұратып //→ әлгі үйлөнүу тойұн жасап //→ шетінен бала тұуғызу деген // ^уондай керемет // табан астынан // бола қоймайд ↓ /// ↑ ^уол // ^йертекте болұуы мүмкүн //→ қыйалда болұуы мүмкүн //→ ал //^уөмүр қатал // сондықтан да біз //→ ^йең алдыменен //→ жағдайды // ^уосы жастарға жасауұмыз герек //→ ұрпақ болұуы үшүн ↓ /// ↑ ^уоралмандар бізге қарағанда //→ ыймандылау↓ ///	Шерхан Мұртаза:↑ қазақ̊ыстан //→ қазақ̊ыстан деб̊ ͡атаймыз ͡б̊із ↓ /// ↑ қазақ қоғамы деген жоқ ↓ /// ↑ презійдент ͡шан'ашып //→ жаңағы қоғам жасайығ ͡дейді //→ бірақ // ^уоғаң гөрүп // ^уотұрсұз ғой // үйү жоқтар жайы жоқтар ͡гөп //→ жұмұссұздар ͡гөп ↓ /// ↑ бұл жағдайда жаппай үйлөнүп //→ шет^інен той жасап //→ шет^інем бұрқұратып //→ әлг'үйлөнүу тойұн жасап //→ шет^інем бала тұуғұзұу деген // ^уондай геремет // таб̊ан астынан // бола ͡ғоймайд ↓ /// ↑ ^уол // ^йертекте ͡б̊олұуұ мүмкүн //→ қыйалда ͡б̊олұуұ мүмкүн //→ ал // ^уөмүр ғатал // сондұқтан да ͡б̊із //→ ^йең алдыменен //→ жағдайды // ^уосұ жастарға жасауұмұз герек //→ ұрпақ ͡полұу'үшүн ↓ /// ↑ ^уоралмандар ͡б̊ізге қарағанда //→ ыймандылау ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Қазақстан, Қазақстан деп атаймыз біз. Қазақ қоғамы деген жоқ. Президент жаны ашып, жаңағы қоғам жасайық дейді, бірақ оған көріп отсыз ғой, үйі жоқтар, жайы жоқтар көп, жұмыссыздар көп. Бұл жағдайда жаппай үйленіп, шетінен той жасап, шетінен бұрқыратып, әлгі үйлену тойын жасап, шетінен бала туғызу деген ондай керемет табан астынан бола қоймайды. Ол ертеректе болуы мүмкін, қиялда болуы мүмкін, ал өмір қатал, сондықтан да біз, ең алдыменен, жағдайды осы жастарға жасауымыз керек, ұрпақ болуы үшін. Оралмандар бізге қарағанда имандылау.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑^уоларда балалар // ^йең құрығанда // үш төртеуден бар //→ маңғолыстаннан келетін //→ қытайдан келетін //→ түркійадан келетін //→ тағы басқа жақтардан келетін //→ соларды алұу керек бізге ↓ /// ↑ соларға квота дегенді берүу керек бізге //→ сандалтып қоймастан // жер берүу керек // жер деген жетед ↓ /// ↑ үйүнің алдына бір ↑^йекі мал салып берсең кейін адам болұп кетүуі ↑ мүмкүн ↓ /// ↑ әсіресе мынау ^уөзбек̊ыстаннан келетіндер //→ тәжік̊істаннан келетін ↑^уолар әбден басы піскендер //→ қолынан іс келеді ↑^уолардың ↓ /// ↑ жаңағы ↑^уөзүң айтып //→ ^уотс̆ың әлгі // бостандықтан қайта-қайта хат жазад //→ ^уоу біздің көк̊шетаудан жер берсін барайық бізде //→ ^уөз күнүмізді // ^уөзүміз көрейік //→ жер берсін бізге //→ алдымызға мал айдап сонұ көбейтс̆ек //→ ^уөзүмізде күн көрүп кетеміз дейд ↓ /// ↑ баспайды ғой ^йешкім //→ селт ^йетпейд ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑^уоларда ͡б̊алалар // ^йең ͡ғұрұғанда // үш төртөудөм бар //→ маңғолұстаннаң гелетін //→ қытайдаң гелетін //→ түркүйадаң гелетін //→ тағы ͡б̊асқа жақтардаң гелетін //→ солард'алұу керек бізге ↓ /// ↑ соларға ͡гвота дегенді ͡б̊ерүу ͡герек бізге //→ сандалтып қоймастан // жер ͡б̊ерүу ͡герек // жер деген жетеді ↓ /// ↑ үйүнүң алдына ͡б̊ір // ^йекі мал салып персең ͡гейін адам болұп кетүуү // мүмкүн ↓ /// ↑ әс^іресе мынау ^уөзб̊өк̊ыстаннаң гелетіндер //→ тәжік̊істаннаң гелетін // ^уолар әб̊дем басы піскендер //→ қол^ұнан іс келеді //^уолардың ↓ /// ↑ жаңағы // ^уөзүң айтып //→ ^уотč̆ың әлгі // бостандықтаң ғайта-͡ғайта хат ͡шазад //→ ^уоу ͡б̊іздің ͡гөк̊шетаудан жер ͡б̊ерсім барайық ͡пізде //→ ^уөз гүнүмүздү // ^уөзүмүз гөрөйүк //→ жер ͡б̊ерсім бізге //→ алдымызға мал айдап̊ сонұ ͡гөб̊өйтč̆^йек //→ ^уөзүмүздө күң гөрүп кетеміз дейді ↓ /// ↑ баспайды ͡ғой ^йешкім //→ селт ^йетпейді ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Оларда балалар ең құрығанда 3-4-еуден бар. Моңғолстаннан келетін, Қытайдан келетін, Түркиядан келетін, тағы басқа жақтардан келетін, соларды алу керек бізге. Соларға квота дегенді беру керек бізге, сандалтып қоймастан жер беру керек, жер деген жетеді. Үйінің алдына 1-2 мал салып берсең, кейін адам болып кетуі мүмкін. Әсіресе, мынау Өзбекстаннан келетіндер, Тәжікстаннан келетін олар – әбден басы піскендер, қолынан іс келеді олардың. Жаңағы өзің айтып отсың әлгі, бостандықтан қайта-қайта хат жазады: «біздің Көкшетаудан жер берсін, барайық біз де, өз күнімізді өзіміз көрейік, жер берсін бізге, алдымызға мал айдап, соны көбейтсек, өзіміз де күн көріп кетеміз» дейді. Баспады ғой ешкім, селт етпейді.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ айта-айта алтайды //→ жамал апай қартайды деген // ^уосы болар //→ шырағым ↓ /// ↑ содан кейін кейде айтасыңдар //→ айыптайсыңдар //→ бұл кісі сөйлемей кетті //→ бұл андай мындай деп ↓ /// ↑ айта-айта // мынандай болғаннан кейін // неменеге сен // қақ̊сай берүуің керек ↓ /// ↑ не үшүн ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ айт'айта- алтайды //→ жамал апай ғартайды деген // ^уосұ ͡б̊олар //→ шырағым ↓ /// ↑ содаң гейің гейд'айтасыңдар //→ айыптайсыңдар //→ бұл гісі сөйлөмөй гетті //→ бұл андай мындай деп ↓ /// ↑ айт'айта-мынандай // болғаннаң гейін // неменеге сен // қақ̊сай берүуүң ͡герек ↓ /// ↑ н'үшүн ↓ ///	Шерхан Мұртаза: «Айта-айта Алтайды, Жамал апай қартайды» деген осы болар, шырағым. Содан кейін кейде айтасыңдар, айыптайсыңдар, «бұл кісі сөйлемей кетті, бұл андай-мындай» деп. Айта-айта мынандай болғаннан кейін неменеге сен қақсай беруің керек, не үшін?
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ ұрпақ үшүн жалғыз мен ^йемес // ұрпақты жасайтын ^уөзүң //→ ^уөзүң //→ анау //→ мынау //→ төртінші //→бесінші //→ алтыншы //→ жүзүнші //→ мыңыңшы //→ мійллійоныншы барлығымыз бір жөнде //→ бір бағытта болуымыз герек ↓ /// ↑ ал қәзір әркім // ^уөз // күйүн күйттеп кеткен //→ қәзір // мына алматының айналасы //→ көрдүң ба сен жақын арада ↑ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ ұрпағ үшүн жалғыз мен ^йемес // ұрпақты жасайтын ^уөзүң //→ ^уөзүң //→ анау //→ мынау //→ төртүншү //→бесінші //→ алтыншы //→ жүзүншү //→ мыңыңшы //→ мійллійонұншұ ͡б̊арлығымыз ͡б̊ір жөндө //→ бір ͡б̊ағытта ͡б̊олұуұмұз герек ↓ /// ↑ ал ғәзір әркім // ^уөз // күйүң гүйттөп кеткен //→ қәзір // мын'алматының айналасы //→ көрдүң ба сен жақын арада ↑ ///	Шерхан Мұртаза: Ұрпақ үшін жалғыз мен емес, ұрпақты жасайтын өзің, өзің, анау, мынау, төртінші, бесінші, алтыншы, жүзінші, мыңыңшы, миллионыншы, барлығымыз бір жөнде, бір бағытта болуымыз керек. Ал қазір әркім өз күйін күйттеп кеткен, қазір мына Алматының айналасы, көрдің бе сен жақын арада?
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ көрдүм //→ мен де көрдүм ↓ /// ↑ ^уойпырмай //→ бійік-бійік //→ мынадан бійік дұуалдар // соғұп алған //→ ар жағы жатқан үйлөр //→ айнала //→ ^уосы барлығын // қорғанменен қоршап тастаған ↓ /// ↑ қәзір сол әркім // ^уосы // ^уөзүнің жағдайын // қамдап // ^уосы //→ сүйтүп жатыр //→ // ^уосыдан шошынұу керек ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ көрдүм //→ мен де ͡гөрдүм ↓ /// ↑ ^уойпұрмай //→ бійік-бійік //→ мынадам бійік дұуалдар // соғұб̊ ͡алған //→ ар жағы жатқан үйлөр //→ айнала //→ ^уосұ ͡б̊арлығын // қорғамменең ғоршап тастаған ↓ /// ↑ қәзір сол әркім // ^уосұ // ^уөзүнүң жағдайын // қамдап // ^уосұ //→ сүйтүб̊ жатыр //→ ^уосұдан шош^ұнұу ͡герек ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Көрдім, мен де көрдім. Ойпырмай, биік-биік, мынадан биік дуалдар соғып алған, арғы жағы жатқан үйлер, айнала, осы барлығын қорғанменен қоршап тастаған. Қазір сол әркім осы өзінің жағдайын қамдап осы, сүйтіп жатыр, осыдан шошыну керек.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ ^уосы жұрт қатал қатал дейді шырағым/қатал болұп мен ↑^йешкімнің мұрнын бұзған жоқпын //→^йешкімге тіл тійгізген жоқпын //→ жұмұста жұмұсымды талап // ^йеткен шығармын //→ ↑^уол ^ырас ↓ /// ↑ ал // ^йенді біреуге зәбір көрсөтіп //→ ^уобалына қалып //→ жұмұстан құуып жіберіп //→ жазық̊сыздан жазық̊сыз //→ ^уондайды айтс̆ын жұрт //→ ^йегер // ^уондай кінәсі бар болатын болса маған қойатын // бар ма // ^йекен сондай ↑ /// ↑ сұрақ салып көршү теледійдар арқылы // шерхан мұртазаға // ^уөкпөлерің бар ма ↑/ деп ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ ^уосұ жұрт қатал ғатал дейді шырағым //қатал болұп мен ↑^йешкімнің мұрнұм бұзған жоқпұн //→ ^йешкімге тіл тійгізген жоқпұн //→ жұмұста жұмұсұмдұ талап // ^йеткен шығармын //→ ^уол ^ырас ↓ /// ↑ ал // ^йенді ͡б̊іреугө зәб̊ір ͡гөрсөтүп //→ ^уоб̊алына ͡ғалып //→ жұмұстаң ғұуұб̊ жіб̊еріп //→ жазық̊сыздан жазық̊сыз //→ ^уондайд'айтčын жұрт //→ ^йегер // ^уондай гінәсі ͡б̊ар ͡б̊олатым болса мағаң ғойатын // бар ма // ^йекен сондай ↑ /// ↑ сұрақ̊ салып көршү теледійдар арқылы // шерхан мұртазаға // ^уөкпөлөрүң бар ма ↑/ деп ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Осы жұрт қатал, қатал дейді, шырағым, қатал болып мен ешкімнің мұрнын бұзған жоқпын, ешкімге тіл тигізген жоқпын, жұмыста жұмысымды талап еткен шығармын, ол рас. Ал енді біреуге зәбір көрсетіп, обалына қалып, жұмыстан қуып жіберіп жазықсыздан-жазықсыз, ондайды айтсын жұрт, егер ондай кінәсі бар болатын болса маған қоятын, бар ма екен сондай? Сұрақ салып көрші теледидар арқылы, «Шерхан Мұртазаға өкпелерің бар ма?» деп.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ шын болса //→ шын болса //→ неге ↓ /// ↑ менің ^уондай топастығым жоқ // соншалықты //→ ^уөзүм кінәлі болатын болсам //→ ^уөзүм бекерден бекер ғайбаттасам //→ не болмаса бірөудің бір нәрсесін тартып алсам //→ не боламаса бірөудің әдейілеп тұрып ісін бүлдүрсем //→ ^уоған әрійне // мен айыптымын ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ шым болса //→ шым болса //→ неге ↓ /// ↑ менің ^уондай топастығым жоқ // соншалықты //→ ^уөзүм ͡гінәлі ͡б̊олатым болсам //→ ^уөзүм бекердем бекер ғайб̊аттасам //→ не ͡б̊олмаса ͡б̊ірөудүң бір нәрсесін тартыб̊ ͡алсам //→ не ͡б̊оламаса ͡б̊ірөудүң әдейілеп тұрұб̊ ͡ісім бүлдүрсөм //→ ^уоған әрійне // мен айыптымын ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Шын болса, шын болса, неге? Менің ондай топастығым жоқ соншалықты, өзім кінәлі болатын болсам, өзім бекерден-бекер ғайбаттасам, не болмаса біреудің бір нәрсесін тартып алсам, не болмаса біреудің әдейілеп тұрып ісін бүлдірсем, оған әрине мен айыптымын.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ түзелүуге бет бұрар ↑^йедім //→ табан астында түзеуге әрекет жасар ↑^йедім //→ кешірім сұрар // ^йедім //→ шыннан солай болұп жатс̆а //→ үйтіп маған айып қойған // ^йешкім жоқ ↓ /// ↑ ^йей //→ сенің кінәң мынандай //→ таудай таудай сенің кінәларың бар //→ ^уоңбағансың сен //→ сен кісәпірсің деп // шұқұп айтқан // ^йешкімді көргөн жоқпын ↓ /// ↑ ^уөз күнүммен //^уөзүм жүрген адаммын ↓ /// ↑ мен ↑^уөзүмнің адал әңгімеммен // жүргөн адаммын ↓/// ↑ дүнүйөжүзүн жыйған // дүнүйеқоңұздұғым жоқ //→ сұрап көр // жұрттың барлығынан // қанша жыйған // дүнүйем бар ма ↑/ ^йекен менің ↑ ///	Шерхан Мұртаза:↑ түзөлүугө ͡б̊ет пұрар // ^йедім //→ таб̊ан астында түзөуг'әрекет жасар // ^йедім //→ кеш^ірім сұрар // ^йедім //→ шыннан солай болұб̊ жатč̆а //→ үйтүп маған айып қойған // ^йешкім жоқ ↓ /// ↑ ^йей //→ сенің ͡гінәң мынандай //→ таудай таудай сенің ͡гінәларың бар //→ ^уоңбағансың сен //→ сең гісәпірсің деп // шұқұб̊ ͡айтқан // ^йешкімді ͡гөргөн жоқпұн ↓ /// ↑ ^уөз гүнүммөн //^уөзүм жүргөн адаммын ↓ /// ↑ мен // ^уөзүмнүң адал әңгімеммен // жүргөн адаммын ↓/// ↑ дүнүйөжүзүн жыйған // дүнүйөқоңұздұғұм жоқ //→ сұрап көр // жұрттұң барлығынан // қанша жыйған // дүнүйөм бар ма ↑/ ^йекен менің ↑ ///	Шерхан Мұртаза: Түзелуге бет бұрар едім, табан астында түзеуге әрекет жасар едім, кешірім сұрар едім, шынынан солай болып жатса, үйтіп маған айып қойған ешкім жоқ. «Ей, сенің кінәң мынандай, таудай-таудай сенің кінәларың бар, оңбағансың сен, сен кісәпірсің» деп шұқып айтқан ешкімді көрген жоқпын. Өз күніммен өзім жүрген адаммын. Мен өзімнің адал әңгімеммен жүрген адаммын. Дүниежүзін жиған дүниеқоңыздығым жоқ, сұрап көр жұрттың барлығынан, қанша жиған дүнием бар ма екен менің?
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ қолымнан келетін болса //→ ^үуәде беремін //→ қолымнан келмейтіні болса //→ шырағым //→ мен қолымнан келмейді // деп айтамын ↓ /// ↑ ^үуәде беріп алып //→ ^уонұ //→ ^уорындамай //^уоңбағансың деген лағінет //→ ^йестіген жоқпын әзірге ↓ /// ↑ ^уосынша жасқа келдім // жетпістен асқан жасым бар //→ көптү көргөн басым бар // бірақ сондай //→ ^уоңбағансың деген қарғыс //→ ^ылағнетті мен // ^йестіген жоқпын қәзір ↓ /// ↑ құдай // ^йестіртпей-ақ қойсын //→ ^уосы қалған // ^уөмүрде ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ қолұмнаң гелетім болса //→ ^үуәде ͡б̊еремін //→ қолұмнаң гелмейтіні ͡б̊олса //→ шырағым //→ мең ғолұмнаң гелмейді // деб̊ ͡айтамын ↓ /// ↑ ^үуәде ͡б̊еріб̊ ͡алып //→ ^уонұ //→ ^уорұндамай // ^уоңбағансың деген ^ылағ^інет //→ ^йестіген жоқпұн әзірге ↓ /// ↑ ^уосұнша жасқа ͡гелдім // жетпістен асқан жасым бар //→ көптү көргөм басым бар // бірақ̊ сондай //→ ^уоңбағансың дегең ғарғыс //→ ^ылағ^ынетті мен // ^йестіген жоқпұң ғәзір ↓ /// ↑ құдай // ^йестіртпей-ақ қойсұн //→ ^уосұ қалған // ^уөмүрдө ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Қолымнан келетін болса, уәде беремін, қолымнан келмейтіні болса, шырағым, мен қолымнан келмейді деп айтамын. Уәде беріп алып, оны орындамай, оңбағансың деген лағынет естіген жоқпын әзірге. Осынша жасқа келдім, 70-тен асқан жасым бар, көпті көрген басым бар, бірақ сондай оңбағансың деген қарғыс, лағынетті мен естіген жоқпын қазір. Құдай естіртпей-ақ қойсын осы қалған өмірде.
Мұртаза Шерхан	▶	Шерхан Мұртаза: ↑ сайлауға түсе түсе болдық қой // ^йенді //→ сайлаудан тісіміз сарғайды ↓ /// ↑ ал // ^йенді // ^уөзүң сыйақты жастар келе жатыр //→ соларға жол берүу герек сыйақты //→ біз сыйақты ақ̊сақалдар //→ ақ сақал болдым деген адамдар ↓/// ↑ мен // ^йенді тек сайлауменен күн гөрүп жүргөн адам // ^йемеспін ↓ /// ↑ менің жазұушы деген атағым бар //→ жазұушы деген бійлетім де бар //→ ійншаалла шыққан кітәптарым да бар ↓ /// ↑ ^йендігі қалған // ^уөмүрде //→ менің әлі де // жүрегімде жүрген бір //→ ↑^ууөмүр сүріп //→ барып сол // ^йелге барып жатып // жантайып жатып сонұ жазып бір // ^уол үлкөн үлкөн // эпопейа бола қоймас //→ қысқа қысқа әңгімелер // соларды бір жазып тастасам //жақ̊сы болар // ^йеді деп // ^уойлаймын ↓ /// ↑ бұл көп //^уолжа болады маған ↓ /// ↑ үлкөн байлық болад ↓ ///	Шерхан Мұртаза: ↑ сайлауға түсө түсө ͡б̊олдұқ қой // ^йенді //→ сайлаудан тіс^іміс сарғайды ↓ /// ↑ ал // ^йенді // ^уөзүң сыйақты жастар ͡геле жатыр //→ соларға жол берүу герек̊ сыйақты //→ біс сыйақт'ақ ̊сақалдар //→ ақ̊ сақал болдұм деген адамдар ↓/// ↑ мен // ^йенді тек̊ сайлаумөнөң гүн гөрүб̊ жүргөн адам // ^йемеспін ↓ /// ↑ менің жазұушұ деген атағым бар //→ жазұушұ дегем бійлетім де ͡б̊ар //→ ійншаалла шыққаң гітәптарым да ͡б̊ар ↓ /// ↑ ^йендігі ͡ғалған // ^уөмүрдө //→ менің әлі де // жүрөгүмде жүргөм бір //→ ↑^уос'айтылмай жүргөн // жыр сыйақты жазатын // нәрселерім бар //→ сонұ жассам ба дейм ↓ /// ↑ тыныш // ^уөмүр сүрүп //→ барып̊ сол // ^йелге ͡б̊арыб̊ жатып // жантайыб̊ жатып̊ сонұ жазып пір // ^уол үлкөн үлкөн // эпопейа ͡б̊ола ͡ғоймас //→ қысқа ͡ғысқ'әңгімелер // соларды ͡б̊ір жазып тастасам // жақ̊сы ͡б̊олар // ^йеді деп // ^уойлаймын ↓ /// ↑ бұл гөп //^уолжа ͡б̊олады маған ↓ /// ↑ үлкөм байлық ͡полады ↓ ///	Шерхан Мұртаза: Сайлауға түсе-түсе болдық қой енді, сайлаудан тісіміз сарғайды. Ал енді өзің сияқты жастар келе жатыр, соларға жол беру керек сияқты біз сияқты ақсақалдар, ақсақал болдым деген адамдар. Мен енді тек сайлауменен күн көріп жүрген адам емеспін. Менің жазушы деген атағым бар, жазушы деген билетім де бар, ИншаАлла, шыққан кітаптарым да бар. Ендігі қалған өмірде, менің әлі де жүрегімде жүрген, бір осы айтылмай жүрген жыр сияқты жазатын нәрселерім бар, соны жазсам ба деймін. Тыныш өмір сүріп, барып, сол елге барып жатып, жантайып жатып, соны жазып, бір ол үлкен-үлкен эпопея бола қоймас, қысқа-қысқа әңгімелер, соларды бір жазып тастасам жақсы болар еді деп ойлаймын. Бұл көп олжа болады маған. Үлкен байлық болады.
Ораз Нұрділдә	▶	ы: ^ырахмет→/ сұрағыңызға→/ жалпы бұл жол картасы және ішк'істер органдардағы реформаны бастамас бұрұн→/ бұнұң шығу тегін →// ^уоның жалпы→/ ы: қазір қаншалықты заңды→/ ы: және жүйөлі жұмыс жасап жатқанын айтагетейік↓/// ↑ы: мәселен→/ қазақыстан ^йелі ы: быйыл ^уотұз жылдық тәуелсүздүгін тойлайын деп отұр →/ бұйырса↓/// ↑сіздер білесіздер→ бұдан ͡ да бұрұн ішк'істер ^уоргандары саласы болсын→/ хұқұқ қорғау ^уоргандары саласы болсын→/ реформалар жүргүзілген / және бұл сол реформалардың заңды жалғасы ͡ деп ͡ қабылдау ͡ керек↓/// ↑бұл→/ бір↓ ///	↑^ырахмет͡ čұрағыңызға → // жалпы͡ б̊ұл жолгартасы / және ішк'істер ^уоргандардағы ^іреформаны͡ б̊астамас͡ пұрұн →// бұнұң шығұу тегіне → // ^уонұң жалпы → / қәзір͡ ғаншалықты заңды → // және жүйөлү жұмұшшасаб̊͡ жатқанын → // айта͡ гетейік↓/// ↑мәселен → / қазағыстан ^йелі → / быйыл ^уотұжжылдық тәуөлсүздүгін / тойлайын деб̊͡ отұр → // бұйұрса↓/// ↑сіздер͡ б̊ілесіздер → / бұдан ͡ да͡ б̊ұрұн // ішк'істер ^уоргандары саласы͡ б̊олсұн → // құқұқ ͡ қорғау ^уоргандары саласы͡ б̊олсұн → // ^іреформалар жүргүзүлгөн → // және͡ б̊ұл сол ^іреформалардың заңды ͡ жалғасы ͡ деп → // қаб̊ылдау͡ герек↓/// ↑бұл / бір↓///	Рақмет сұрағыңызға, жалпы бұл жол картасы және ішкі істер органдарындағы реформаны бастамас бұрын бұның шығу тегіне, оның жалпы қазір қаншалықты заңды және жүйелі жұмыс жасап жатқанын айта кетейік. Мәселен, Қазақстан елі биыл 30 жылдық тәуелсіздігін тойлайын деп отыр, бұйырса. Сіздер білесіздер, бұдан да бұрын ішкі істер органдары саласы болсын, құқық қорғау органдары саласы болсын реформалар жүргізілген және бұл сол реформалардың заңды жалғасы деп қабылдау керек. Бұл бір.
Ораз Нұрділдә	▶	екіншіден ы: →/ кез-келген азамат ым: →/ ^уөзүнүң хұқұғын және бостандығын→// төрдө тұрғанын қалайт ы: және мемлекет ^уосыған барынша күш салұуы керек↓/// ↑себебі→/ азаматтардың хұқұқтары мен бостандықтары төрде тұрмайтын болса →/ ^уонда эканомійкалық даму ͡ да→/ бійзнестік даму ͡ да→/ болмаса түрлү→/ жаңағы→/ а: ійнвестійцыйаның да келүуі ^йекіталай ↓/// ы: міне→/ ^уосы бағытта ішк'істер ^уоргандарына артылған үлкөн жүктердің бірі→/ ^убұл азаматтардың расымен ͡ де→// ы: хұқұқтары мен бостандықтарын сақтай ^уотырып→/ ^й елімізде қылмыстың болмауұн→/ және қоғамдық қауүпсіздікті қамтамасыз ^йетүу арқылы→/ мемлекеттің жалпы қауүпсіздігін үлкөн деңгейде қамтамасыз ^й етүу→/ бұл үлкөн жүк↓ ///	↑ ^йекіншіден / кезгелген азамат → / ^уөзүнүң͡ ғұқұғұн және͡ б̊остандығын → // төрдө тұрғаның ͡ ғалайды // және мем^ілекет ^уосұғам͡ барынша гүш ͡ салұуұ ͡ герек↓/// ↑себ̊еб̊і / азаматтардың͡ ғұқұқтары мем͡ бостандықтары төрдө тұрмайтым͡ болса → // ^уонда экономійкалық дамұу ͡ да → // бійзнестік дамұу͡ да → // болмаса түрлү / жаңағы / ійнвестійсійаның͡ да͡ гелүуү ^йекіталай↓/// ↑міне / ^уосұ ͡ б̊ағытта ішк'істер ^уоргандарына артылған үлкөн жүктөрдүң бірі →// ^убұл азаматтардың ^ырас^ымен ͡ де →// құқұқтары мем ͡ бостандықтарын сақтай ^уот^ұрұп →// ^йел^імізде ͡ ғылмыстың болмауұн →// және ͡ ғоғамдық қәуүп̊сүздүкті ͡ ғамтамасыз ^йетүу арқылы→// мем^ілекеттің жалпы қәуүп̊сүздүгін үлкөн деңгейде қамтамасыз ^йетүу↓/// ↑бұл үлкөн жүк↓///	Екіншіден, кез-келген азамат өзінің құқығын және бостандығын төрде тұрғанын қалайды және мемлекет осыған барынша күш салуы керек. Себебі азаматтардың құқықтары мен бостандықтары төрде тұрмайтын болса, онда экономикалық даму да, бизнестік даму да, болмаса, түрлі жаңағы инвестицияның да келуі екіталай. Міне, осы бағытта ішкі істер органдарына артылған үлкен жүктердің бірі, бұл - азаматтардың расымен де, құқықтары мен бостандықтарын сақтай отырып елімізде қылмыстың болмауын және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету арқылы мемлекеттің жалпы қауіпсіздігін үлкен деңгейде қамтамасыз ету. Бұл - үлкен жүк.
Ораз Нұрділдә	▶	↑ал ^йенді мынау→/ ішк'істер ^уоргандарының реформасына байланысты соған ^уоралайық→/ ^йекімың ^уон тоғұзұншы жылы бұл / ым: ^й елбасы→/ көшбашшымыз→/ нұрсұлтан әбішұлы назарбаевтың бастамасымен→/ алғашқы ^уосұ жол картасы қабылданған болатын↓ /// ↑бұл жол картасында үлкөн тоғұз тараудан және / түрлү жүзелүуге жұуұқ→// ы:, ы: баптардан→/ бағыттардан→/ айдарлардан тұрат деп айтсақ болады. ^уөйткөнү ^уоның ^уөзүнүң жәй ғана бір→/ кішкентай ы: бабының ^уөзі үлкөн бір шара→/ ^уоған қаншама қаржы талап ^й етілет→// ^уоның ы: кейбір қаржы талап ^й етілмейтін жерлерде ұйұмдастырұушылық ы: және каммұуныйкатійвтік сұрақтар→/ ы: міне→/ ^уосындай үлкөн→/ былай айтқанда→/ құжат ↓ /// ↑ бұл үш жылға арналған→// быйыл →/міне→/ желтоқ̊сан айында айақталат↓ /// ↑ ^й енді ым:→// жол картасы бойынша→/ ым: нақты шараларға келетін болсақ→/ сіздер білесіздер→/ ішк'істер ^уоргандары ^й ең алдымен→/ ы: халықтың тарапынан бір сынға ілініп жүргені→/ ы: →/	↑ал ^йенді мынау / ішк'істер ^уоргандарының ^іреформасына ͡ б̊айланысты / соған ^уоралайық↓/// ↑^йекі мың ^уон тоғұзұншы жылы ͡ б̊ұл → // ^йелб̊асы / көшпашшымыз / нұрсұлтан әб̊ішұлұ назарб̊аевтың бастамасымен → // алғашқы ^уосұ жолгартасы қаб̊ылдаңғам ͡ болатын↓/// ↑бұл жолгартасы үлкөн тоғұз тараудан → // және түрлү жүз ^йелүугө жұуұқ баптардан / бағыттардан / айдарлардан тұрады деб̊ ͡ айтčақ ͡ полады↓/// ↑^уөйткөні → / ^уонұң ^уөзүнүң жәйғана͡ б̊ір → // кішкентай баб̊^ының ^уөзү үлкөм ͡ бір шара // ^уоғаңғаншама ͡ ғаржы талаб̊ ͡ ет^іледі↓/// ↑^уонұңгейб̊ір → / қаржы талаб̊ ͡ етілмейтін жерлерде // ұйұмдастырұушұлұқ → / және / комұуныйкатыйвтік̊͡ сұрақтар // міне / ^уосұндай үлкөн / былай айтқанда / құжат↓/// ↑бұл үшшылға арналған → // быйыл / міне / желтоқ̊сан айында айақталады↓/// ↑^йенді // жолгартасы ͡ б̊ойұнша / нақты шараларға ͡ гелетім ͡ болсақ↓/// ↑сіздер ͡ б̊ілесіздер /// ішк'істер ^уоргандары ^йең алдымен → // халықтың тарапынам ͡ бір сыңға іл^ініп жүргөнү↓///	Ал енді мынау, ішкі істер органдарының реформасына байланысты соған оралайық. 2019 жылы бұл Елбасы, көшбасшымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бастамасымен алғашқы осы жол картасы қабылданған болатын. Бұл жол картасында үлкен 9 тараудан және түрлі 150-ге жуық баптардан, бағыттардан, айдарлардан тұрады деп айтсақ болады. Өйткені оның өзінің жай ғана кішкентай бір бабының өзі үлкен бір шара. Оған қаншама қаржы талап етіледі. Оның кейбір қаржы талап етілмейтін жерлерінде ұйымдастырушылық және коммуникативтік сұрақтар, міне осындай үлкен бір , былай айтқанда, құжат. Бұл үш жылға арналған, биыл міне, желтоқсан айында аяқталады. Енді жол картасы бойынша нақты шараларға келетін болсақ. Сіздер білесіздер, ішкі істер органдары ең алдымен халықтың тарапынан бір сынға ілініп жүргені.
Ораз Нұрділдә	▶	↑ішк'істер ^уоргандарының саны көб→/ сапасыз жұмұс істейт→/ болмаса→/ ы : жаңағы→/ адам басына шаққан гезде→/ ы: қызметкерлердің қарасы көб деген сыйақты әңгімелер жійі айтылатын↓ /// ↑^уосыған байланысты біз ^йең алдымен→/ мына жол картасында ^уосыған ^уорай / ы: ішк'істер ^уоргандарының жалпы санын омбір пайызға қысқарттық↓ /// ↑ы: қылмыстық атқарұу жүйөсі →/ ^уон пайызға қысқарды↓ /// ↑ы: мың біржүссексен лауазымдық башшылық құрамы қысқарды↓ /// ↑ым: бірақ бұл жерде бір ғана нәрсені айта ͡ гету керек↓/// ↑енді палійцейлерде бұрұн / вакансыйа деп айтамызғой→/ бос ^уорұн тұратын→/ қызметтер→/ ы: сол қызметтер көп болатын↓/// ↑міне сол лауазымдар қысқарып / ақыр соңында→/ былай айтқанда→/ нақты ұйұмдастырұушылық штаттық жұмұс жасалып / ы: сөйтүп біз→// ы: ауада тұратын вакансыйалардан→/ ада болдық ↓ /// ↑ы: қазіргі гүні жүзмың адамға шаққанда→/ ы: төртжүж ͡ жетпіспір үшшүс ͡ тоқ̊санүшке дейін қысқарып ^уотұр→/ қызметкерлердің саны↓/// ↑йағный бұрын төртжүж ͡ жетпіспір болса→/ жүзмың адамға шаққанда→/ қазір үшшүс ͡ тоқ̊санүш палыйцыйа қызметкері↓///	↑ішк'істер ^уоргандарының саны ͡ гөб̊ → // сапасыжжұмұс істейді → // болмаса / жаңағы / адам бас^ына шаққаңгезде→ // қызметкерлердің ͡ ғарасы͡ гөб̊ деген сыйақты әңгімелер жійі айтылатын↓/// ↑^уосұғам ͡ байланысты / біз ^йең алдымен → // мына жолгартасында / ^уосұған ^уорай → // ішк'істер ^уоргандарының жалпы санын / ^уомбір пайызға ͡ ғысқарттық↓/// ↑қылмыстығ ͡ атқарұу ͡ жүйөсү → // ^уон пайызға͡ ғысқарды↓/// ↑мыңбір ͡ жүссексен ^ылауазымдық ͡ пашшылық құрамы ͡ ғысқарды↓/// ↑бірақ / бұл ͡ жерде / бірғана нәрсені / айта ͡ гетүу ͡ герек↓/// ↑^йенді палійцейлерде ͡ б̊ұрұн / вакансыйа ͡ деб̊ ͡ айтамыз ͡ ғой → // бос ^уорұн тұратын → // қызметтер / сол ͡ ғызметтер ͡ гөп ͡ полатын↓/// ↑міне сол ^ылауазымдар ͡ ғысқарып / ақыр ͡ соңұнда / былай͡ айтқанда / нақт'ұйұмдастырұушұлұқ / штаттығ ͡ жұмұшшасалып → // сөйтүп ͡ піз / ауада тұратын вакансыйалардан → // ада ͡ б̊олдұқ↓/// ↑қәзіргі ͡ гүнү / жүз мың адамға шаққанда→ // төрт жүжжетпіспірден / үшшүз тоқ̊сан үшкө дейің ͡ ғысқарыб̊ ͡ отұр →// қызметкерлердің саны↓/// ↑йәғ^іній →// бұрұн төрт жүжжетпіспір болса → // жүз мың адамға шаққанда → // қәзір үшшүз тоқ̊сан үш палійцыйа ͡ ғызметкері↓///	Ішкі істер органдарының саны көп, сапасыз жұмыс істейді, болмаса жаңағы адам басына шаққан кезде қызметкерлердің қарасы көп деген сияқты әңгімелер жиі айтылатын. Осыған байланысты біз ең алдымен, мына жол картасында осыған орай, ішкі істер органдарының жалпы санын 11 пайызға қысқарттық. Қылмыстық атқару жүйесі 10 пайызға қысқарды. 1180 лауазымдық басшылық құрамы қысқарды. Бірақ бұл жерде бір ғана нәрсені айта кету керек. Енді полицейлерде бұрын, "вакансия" деп айтамыз ғой, бос орын тұратын қызметтер, сол қызметтер көп болатын. Міне сол лауазымдар қысқарып, ақыр соңында былай айтқанда, нақты ұйымдастырушылық штаттық жұмыс жасалып, сөйтіп біз «ауада» тұратын вакансиялардан ада болдық. Қазіргі күні 100 мың адамға шаққанда 471-ден 393-ке дейін қысқарып отыр қызметкерлердің саны. Яғни бұрын 471 болса 100 мың адамға шаққанда қазір 393 полиция қызметкері.
Ораз Нұрділдә	▶	↑бұл ^йедәуүр→// ы: ^йегер салыстырмалы түрдө қарайтын болсақ→// ым: мынау әлемдік тәжірійбеде→/ мысалы англійа бар→/ венгрійа бар→/ міне ^уос→/ англійада мәселен ы: →// ^уосы үшшүз ͡ алпыспес адам басына шаққан гезде→/ францыйада мәселен→/ адам жүзмың адамға шаққанда→/ үшшүс ͡ тоқ̊сан →// ы: қызметкерден келет ↓/// ↑сол сыйақты біз ы: әлемдік деңгеймен теңестірілдік ↓/// ↑бұл→/ бір→/ ал ^йекіншіден біз→/ ы: қызметкерлердің→// былай →/ жалпы ішк'істер ^уоргандарының техналогыйаны көптөп тарту мәселесіне маңыздырақ→/ үлкен рөл→/ жаңағы→// ым: мән беріп ^уотырмыз ↓ /// ↑қазіргі гүннүң ^уөзүндө→/ мәселен→/ біздің ^уосы хұқұқ қорғау ^уоргандарының қызметінен бөлек→// ы: техналогыйа дамыған заманы ғой↓ ///	↑бұл ^йедәуүр → // ^йегер салыстырмалы түрдө қарайтым ͡ болсақ // мына әлемдік тәж^ірійб̊еде →// мысалы аңглыйа б̊ар / веңгрійә ͡ б̊ар / міне ^уосұ / аңглыйада мәселен → // ^уосұ үшшүз алпыс ͡ пес адам бас^ына шаққаңгезде→// франсыйада мәселен →// адам жүз мың адамға шаққанда // үшшүз тоқ̊сан қызметкердең ͡ геледі↓/// ↑сол сыйақты ͡ б̊із / әлемдік деңгеймен теңестірілдік↓/// ↑бұл / бір / ал ^йекіншіден / біз ͡ ғызметкерлердің былай / жалпы / ішк'істер ^уоргандарының / технологұйаны ͡ гөптөп ͡ тартұу мәселесіне маңыздырақ →// үлкөн ^үрөл / жаңағы / мәм ͡ беріб̊ ͡ отұрмұз↓/// ↑қәзіргі ͡ гүннүң ͡ өзүндө →// мәселен / біздің ^уосұ ͡ ғұқұқ ͡ қорғау органдарының / қызметінем ͡ бөлөк →// технологұйа дамыған заманы ͡ ғой↓///	Бұл едәуір, ы-ы-ы егер салыстырмалы түрде қарайтын болсақ, мынау әлемдік тәжірибеде, мысалы Англия бар, Венгрия бар, міне осы Англияда мәселен, осы 365 адам басына шаққан кезде, Францияда мәселен адам 100 мың адамға шаққанда 390 қызметкерден келеді. Сол сияқты біз әлемдік деңгеймен теңестірілдік. Бұл бір, ал екіншіден, біз қызметкерлердің, былай жалпы ішкі істер органдарының технологияны көптеп тарту мәселесіне маңыздырақ үлкен роль, жаңағы ы-ы-м мән беріп отырмыз. Қазіргі күннің өзінде мәселен, біздің осы құқық қорғау органдарының қызметінен бөлек технологияның дамыған заманы ғой.
Ораз Нұрділдә	▶	↑кез гелген қылмыстың барлығы→/ мынау→// қалтарыста болат→/ ^уөздеріңіз білесіздер→/ көшеде болады→/ аулада болады→/ бақтарда болат↓/// ↑сондықтан біз→/ бейнекамералардың үлөсін көбейттік↓/// ↑текқана→// нұр-сұлтан қаласының ^уөзін алсақ→/ мысалы қазір / жыйырматөрт мың камера жұмұс істейт↓/// ↑әрине / ^уоның→// мың жарым камерасы ғана→// ы: былай біздің→// ы: ^уорталықтан басқарыла алатын→// басқармаға тійесілі / бірақ қалғанның барлығы мына жекеменшік секторларды қостық қой біз →/ ^уол жерде жаңағы→/ білім беру ұйұмдары бар / ^уонаң ͡ ғалды бійзнес ^уорталықтары бар→/	↑кезгелгең ͡ ғылмыстың барлығы →// мынау / қалтарыста ͡ б̊олады↓/// ↑^уөздөрүңүз ͡ б̊ілесіздер / көшөдө ͡ б̊олады → / аулада ͡ б̊олады → / бақтарда ͡ б̊олады →// сондұқтам͡ біз / бейнекамералардың үлөсүң ͡ гөб̊өйттүк↓/// ↑текқана / нұр-сұлтаң ͡ ғаласының ^уөзүн алсақ → // мысалы қәзір / жыйырматөртмың ͡ гамера жұмұс ͡ істейді↓/// ↑әрійне / ^уонұң мыңжарым͡ гамерасы͡ ғана → // былай біздің → // ^уорталықтам ͡ басқарыл'алатын / басқармаға тійесілі↓/// ↑бірақ қалғанным ͡ барлығы мына жекеменшік̊ ͡ секторларды қостұққой біз→ // ^уол жерде жаңағы / білім ͡ берүу ұйұмдары ͡ б̊ар →// ^уонаңғалды ͡ б̊ійзнес ^уорталықтары ͡ б̊ар→ //	Кез келген қылмыстың барлығы мынау қалтарыста болады. Өздеріңіз білесіздер, көшеде болады, аулада болады, бақтарда болады, сондықтан біз бейнекамералардың үлесін көбейттік. Тек қана Нұр-Сұлтан қаласының өзін алсақ мысалы қазір 24 мың камера жұмыс істейді. Әрине оның мың жарым камерасы ғана былай, біздің орталықтан басқарыла алатын басқармаға тиесілі. Бірақ қалғанының барлығы, мына жекеменшік секторларды қостық қой біз, ол жерде жаңағы білім беру ұйымдары бар, одан қалды бизнес орталықтары бар,
Ораз Нұрділдә	▶	онаңғалды→/ қазақтелеком ͡ бар→/ ^уоның үстүне мына жеке→/ қазір ^уөздеріңіз білесіздер→/ сергек камералары бар→/ көшелерде ↓ /// ↑^уосұның бәрін қосқаңгезде→/ ^уосының бәрін бірізді ғылып→/ қазір→// мынау цоу деп айтамыз централ'ное аперативное ұуправленійе →/ жедел басқарұу ^уорталыққа қосып жатырмыз ↓/// ↑бұл не үшін герек→/ бұл кезгелген қылмыс→// ы: ертеңгі ͡ гүнү жазалаусұз қалмау ͡ герек↓/// ↑сондықтан ͡ да ^уол жерде→/ қалтадан ұрлұққа түсө мө→/ болмаса→/ көлүкпен адам қаға ͡ ма / болмаса / ^йесірткі тастай ͡ ма→/ міне ^уосының барлығын барынша→/ қызметкерлерден бөлөк ^уосы техналогійаның ͡ да күшүмен↓/// ↑міне / ^уосы мәселеде→// бір→ / былай айтқанда→/ қазір ͡ гүні нәтійжелі салалардың бірі болып ^уотыр↓/// ↑ ы: ^йенді→/ айта беретін болсам→/ тоғұз бағыт бар→/ ^уол бағыттардың барлығы→/ әрқайсына сұрақтарыңыз болатын болса / мен жауап берүуге дайынмын↓///	онаңғалды қазақтелеком͡ бар →// ^уонұң үстүне мына жеке →// қәзір ^уөздөрүңүз ͡ б̊ілесіздер→ // сергек камералары ͡ б̊ар көшөлөрде↓/// ↑^уосұнұң бәрің ͡ ғосқаңгезде →// ^уос^ұнұң бәрім ͡ бірізді ͡ ғылып →// қәзір / мынау тоо деб̊ ͡ айтамыз→ // централ'ное оперативное управление / жедел басқарұу ^уорталыққа қосұб̊ ͡ жатырмыз↓/// ↑бұл не'шүң ͡ герек↑ // бұл ͡ гезгелгең ͡ ғылмыс →// ^йертеңгі ͡ гүнү жазалаусұз ͡ ғалмауұ ͡ герек↓/// ↑сондұқтан ͡ да ^уол жерде →// қалтадан ұрлұққа түсө͡ мө // болмаса / көлүкпөн адам ͡ ғаға͡ ма / болмаса →// ^йесірткі тастай͡ ма → // міне ^уос^ұнұң͡ барлығым ͡ барынша →// қызметкерлердем ͡ бөлөк / ^уосұ технологұйаның͡ да ͡ гүшүмөн↓/// ↑міне / ^уосұ мәселеде / бір / былай айтқанда / қәзір ͡ гүнү нәтійжелі салалардың бірі ͡ б̊олұб̊ ͡ отұр↓/// ↑^йенді / айта ͡ б̊еретім ͡ болсам // тоғұз ͡ б̊ағыт ͡ пар →// ^уол бағыттардың барлығы →// әрқайсына / сұрақтарыңыз ͡ б̊олатым ͡ болса // мен жауапперүуге дайыммын↓///	одан қалды Қазақтелеком бар, оның үстіне мына жеке қазіргі өздеріңіз білесіздер, «Сергек» камералары бар көшелердегі. Осының бәрін қосқан кезде осының бәрін бірізді қылып қазір мынау ЦОУ деп айтамыз центральное оперативное управление, Жедел басқару орталығына қосып жатырмыз. Бұл не үшін керек, бұл кез келген қылмыс ертеңгі күні жазалаусыз қалмауы керек. Сондықтан да ол жерде қаладан ұрлыққа түсе ме, болмаса көлікпен адам қаға ма, болмаса есірткі тастай ма, міне осының барлығын барынша қызметкерлерден бөлек осы технологияның да күшімен. Міне осы мәселеде бір, былай айтқанда, қазіргі күні нәтижелі салалардың бірі болып отыр. Енді айта беретін болсам тоғыз бағыт бар, ол бағыттардың барлығы әрқайсысына сұрақтарыңыз болатын болса, мен жауап беруге дайынмын.
Ораз Нұрділдә	▶	дұрұс / сұрағыңыз ^уөтө ^уорұндұ →/ және қазіргі ^ұуақытта→ / ^уөтө ^уөзекті мәселе. ^уоғам ͡ біз бет бұрұуымыздың да→/ ы: жаңағы кездейсоқтық ^йемес↓/// ↑ы: жаңа мен сөз басында айтып кеткендей→/ азаматтардың бостандығы→/ азаматтардың хұқұғұ→/ бұл кез гелген мемлекет үшүн→/ ым: былай айтқанда→/ темірғазық болұуы тійіс↓/// ↑міне→/ ^уосыны ^йескерген→/ ы: презійдент→/ ^йел презійденті→/ қасым-жомарт кемелұлы→/ ^уөзүнүң жолдауында ͡ да→// ым: азаматтардың хұқұғы тапталмауы қажеттігін және қылмыстық працестердің ^уөздерінде→// а: азаматтардың хұқұқтары қорғалұу қажеттігін→/ бірнеше мәрте айтқан болатын↓/// ↑міне→/ ^уосыған байланысты ішк'істер мійнійстрі→/ барлық ^уөзүнің ведамствалық басқармаларына / тапсырма беріп→/ қазіргі гүні сервійстік мадел'ге ^уөтүу мәселесін→/ сервійстік мадел' дегеніміз не↓///	↑дұрұс / сұрағыңыз ^уөт'орұндұ→ // және қәзіргі ^ұуақытта / ^уөтө / ^уөзөктү ͡ мәселе↓/// ↑^уоғам ͡ біз / бет ͡ пұрұуұмұздұң ͡ да→// жаңағы ͡ гездейсоқтұғ ͡ емес↓/// ↑жаңа мен сөз ͡ б̊асынд'айтып ͡ кеткендей →// азаматтардың бостандығы →// азаматтардың͡ ғұқұғұ↓/// ↑бұл / кезгелген мем^ілекет үшүн→ // былай айтқанда / темірғазық ͡ полұуұ ͡ тійіс↓/// ↑міне / ^уос^ұн'ескерген / презійдент / ^йел презійденті / қасым-жомарт кемелұлұ / ^уөзүнүң жолдауұнда͡ да →// азаматтардың ͡ ғұқұғұ͡ тапталмауұ ͡ ғажеттігін / және ͡ ғылмыстық процестердің ^уөздөрүнде →// азаматтардың ͡ ғұқұқтары ͡ ғорғалұуұ ͡ ғажеттігін→ // бірнеше мәрте айтқам ͡ болатын↓/// ↑міне / ^уосұғам ͡ байланысты / ішк'істер мійнійстрі →// барлығ ͡ өз^үнүң ведомствалық ͡ пасқармаларына / тап̊сырма ͡ б̊еріп →// қәзіргі ͡ гүнү сервійстіг ͡ модел'ге ^уөтүу мәселесін →// сервійстіг ͡ модел' дегеніміз не↑///	Дұрыс, сұрағыңыз өте орынды және қазіргі уақытта өте өзекті мәселе. Оған біз бет бұруымыздың да, жаңағы кездейсоқтық емес. Жаңа мен сөз басында айтып кеткендей, азаматтардың бостандығы, азаматтардың құқығы. Бұл кез келген мемлекет үшін, ы-ым былай айтқанда, темірқазық болуы тиіс. Міне осыны ескерген Президент, ел президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы, өзінің Жолдауында да, азаматтардың құқығы тапталмауы қажеттігін және қылмыстық процестердің өздерінде азаматтардың құқықтары қорғалуы қажеттігін бірнеше мәрте айтқан болатын. Міне, осыған байланысты Ішкі істер министрі барлық өзінің ведомстволық басқармаларына тапсырма беріп, қазіргі күні сервистік модельге өту мәселесін, сервистік модель дегеніміз не?
Ораз Нұрділдә	▶	сервійс деген ^уөздеріңіз білесіздер→/ былай айтқанда→/ қызмет қылұу↓ /// ↑йағный→/ бұл жерде біз азаматтарға қызмет қылұу→/ деген мағынада→/ ^уосы сервійстік мадел'ді ^йенгізіп жатырмыс↓/// ↑ал ^йенді→/ қәзір сіздер қарайтын болсаңыздар→/ ішк'істер ^уоргандарының ^йең басты мақсаты→/ және міндеті не деген сұраққа келетін болсақ→/ ^уол қылмыспен күресүу және қоғамдық қауүпсіздікті қамтамасыз ^йетүу↓/// ↑а: ал мынау сервійстік мадел' дегеніміз→/ бұл азаматтарға көмектесүу болып табылат↓/// ↑йағный→/ қыйналған→/ ы: қандай ͡ да бір төтөнше жағдайға тап болған→/ барар жер→/ басар таұуы қалмаған азаматтардың жанынан табылұу→/ ішк'істер ^уоргандарының→/ бірінші міндеті деген мійнійстр тапсырма ғойды↓/// ↑ ә:р кез ͡ гелген аппараттық кеңестер болсын→/ ы: жаңағы→/ афійцерлік жыйындар болсын→// бізде ы: ^уосұ мәселе→/ ^уөңүр-өңүрде башшыларға тікелей таратылып ^уотырат↓/// ↑ сол үшүн ^йең бірінші не істедік→/ біз↓ /// ↑әлеуметтік желілерде ә:рбір башшылардың аккаунттарын аштық ↓ ///	↑сервійстеген ^уөздөрүңіз ͡ б̊ілесіздер →// былай айтқанда / қызмет ͡ қылұу↓/// ↑йәғ^іній / бұл жерде ͡ б̊із азаматтарға ͡ ғызмет͡ қылұу →// деген мағ^ынада // ^уосұ сервійстіг ͡ модел'ді ^йеңгізіп жатырмыз↓/// ↑ал ^йенді / қәзір сіздер ͡ ғарайтым ͡ болсаңыздар →// ішк'істер ^уоргандарының / ^йең басты мақ̊саты →// және міндеті ͡ не ͡ деген сұраққа ͡ гелетім ͡ болсақ↓/// ↑^уол ͡ ғылмыспең ͡ гүрөсүу және ͡ ғоғамдық қәуүп̊сүздікті ͡ ғамтамасыз͡ етүу↓/// ↑ал мынау сервійстіг ͡ модел' дегеніміз→ // бұл азаматтарға ͡ гөмөктөсүу ͡ б̊олұп ͡ таб̊^ылады↓/// ↑йәғ^іній / қыйналған / қандайда ͡ б̊ір төтөншө жағдайға тапполған→ // барар жер / басар тауұ ͡ ғалмаған азаматтардың / жанынан таб̊ылұу→ // ішк'істер ^уоргандарының / бірінші міндеті деген мійнійстр / тап̊сырма͡ ғойдұ↓/// ↑әр / кезгелген аппараттық кеңестер ͡ б̊олсұн →// жаңағы / ^уофійцерліг ͡ жыйындар ͡ б̊олсұн→ // бізде ^уосұ мәселе →// ^уөңүр-^уөңүрдөгү ͡ б̊ашшыларға тікелей таратылыб̊ ͡ от^ұрады↓/// ↑сол үшүн ^йең бірінші не'стедік →// біз↑/// ↑әлеуметтіг ͡ жел^ілерде әрб̊ір ͡ б̊ашшылардың аккаунттарын аштық↓///	Сервис деген өздеріңіз білесіздер, былай айтқанда, қызмет қылу. Яғни бұл жерде біз азаматтарға қызмет қылу деген мағынада осы сервистік модельді енгізіп жатырмыз. Ал енді қазір сіздер қарайтын болсаңыздар, ішкі істер органдарының ең басты мақсаты және міндеті не деген сұраққа келетін болсақ. Ол - қылмыспен күресу және қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Ал мынау сервистік модель дегеніміз бұл азаматтарға көмектесу болып табылады. Яғни қиналған, қандай да бір төтенше жағдайға тап болған, барар жер, басар тауы қалмаған азаматтардың жанынан табылу ішкі істер органдарының бірінші міндеті деген министр тапсырма қойды. Әр кез келген аппараттық кеңестер болсын, жаңағы офицерлік жиындар болсын, бізде осы мәселе өңір-өңірдегі басшыларға тікелей таратылып отырады. Сол үшін ең бірінші не істедік біз? Әлеуметтік желілерде әрбір басшылардың аккаунттарын аштық.
Ораз Нұрділдә	▶	↑ қәзір қарасаңыз→/ бүкіл жаңағы→// ы: департамент башшыларының аккаунттері және кәмійтет төрағаларының аккаунттары facebook-те тіркелген→/ және ͡ де→/ кез ͡ гелген сұраққа→/ халықтың→/ тікелей жауап беруге ^уолар→// сондай тапсыр ма берілген↓/// ↑^йекіншіден→/ мынау→/ қәзір→/ бұқаралық ақпарат құралдарында→/ ^уөрттен кім құтқарды→/ судан кім аман алып қалды→/ ы: болмаса→/ секірейін деп тұрған жерінен кім→/ демеп қалды↓/// ↑міне→/ ^уосының бәрінде палійцыйа қызметкері жүргенін білесіздер↓/// ↑^уол бірнеше→/ бір ^йемес→/ бірнеше мысалдар қәзір бұқаралық ақпарат құралдарында бар↓/// ↑^уол адамды да құтқарып жатыр↓/// ↑былай айтқанда→/ ^уөзүнің→// жаңағы→/ аумағында болып жатқан хұқұқбұзұушылық пен қылмыстан бөлек→/ ^уосындай ы: →// адам→/ жаңағы→/ қажет болған жерінде→// демеп жіберүу→/ жаңағы→/ қағыйдасы→/ міне ^уосы мійнійстрліктің тарапынан→/ мійнійстрдің тарапынан қойылғаннаңгейін→/ қазір ^уоны барлық жерде→/ ^уосы мәселе іске асып жатыр↓///	↑ қәзір ͡ ғарасаңыз / бүкүл жаңағы / департамент ͡ пашшыларының аккаунттары және / комұйтет төрағаларының аккаунттары facebook-те тіркелген →// және͡ де ͡ гезгелген сұраққа →// халықтың тікелей жауапперүуге ^уолар →// сондай тап̊сырма ͡ б̊ерілген↓/// ↑^йекіншіден / мынау / қәзір / бұқаралығ ͡ ақпарат құралдарында →// ^уөрттөң ͡ гім құтқарды →// сұудаң ͡ гім аман алып ͡ қалды→ // болмаса / сек^ірейін деп тұрған жер^інең ͡ гім демеп ͡ қалды↓/// ↑міне / ^уос^ұнұң бәрінде полійційа ͡ ғызметкері жүргөнүм ͡ білесіздер↓/// ↑ ^уол бірнеше / бір ^йемес // бірнеше мысалдар / қәзір б̊ұқаралығ ͡ ақпарат ͡ құралдарында б̊ар↓/// ↑^уол адамды͡ да / құтқарыб̊ ͡ жатыр↓/// ↑былай айтқанда / ^уөзүнүң жаңағы / аумағында ͡ б̊олұб̊ ͡ жатқан / құқұқбұзұушұлұқ пең ͡ ғылмыстам ͡ бөлөк →// ^уосұндай адам / жаңағы / қажет͡ полған͡ жерінде→ // демеб̊͡ жіб̊ерүу→ // жаңағы͡ ғағыйдасы →// міне ^уосұ мійнійстрліктің͡ тарапынан →// мійнійстрдің тарапынаң ͡ ғойұлғаннаң ͡ гейін→ // қәзір ^уонұ ͡ б̊арлығ ͡ жерде→ // ^уосұ͡ мәселе іск'асыб̊ ͡ жатыр↓///	Қазір қарасаңыз бүкіл жаңағы департамент басшыларының аккануттары және комитет төрағаларының аккаунттары Facebook-те тіркелген және де кез-келген сұраққа халықтың тікелей жауап беруге олар сондай тапсырма берілген. Екіншіден, мынау қазір бұқаралық ақпарат құралдарында өрттен кім құтқарды, судан кім аман алып қалды, болмаса секірейін деп тұрған жерінен кім демеп қалды. Міне осының бәрінде полиция қызметкері жүргенін білесіздер. Ол бірнеше, бір емес бірнеше мысалдар қазір бұқаралық ақпарат құралдарында бар. Ол адамды да құтқарып жатыр. Былай айтқанда, өзінің жаңағы аумағында болып жатқан құқықбұзушылық пен қылмыстан бөлек осындай адам жаңағы қажет болған жерінде демеп жіберу, жаңағы қағидасы міне, осы министрліктің тарапынан, министрдің тарапынан қойылғаннан кейін қазір оны барлық жерде осы мәселе іске асып жатыр.
Ораз Нұрділдә	▶	↑ ^йенді сервійстік мадел'дің→/ жаңағы→/ нақтылай кетейік→/ бұл мәселені біз→/ бірнеше→/ ы: жаңағы→// ^уөзүнің қағыйдалары бар ішінде↓/// ↑Біріншіден→/ бұл→/ йағный→/ ішк'істер ^у органдары жалғыз ^йемесқой↓/// ↑^уол денсаулық сақтау мійнійстрлігі бар→/ басқа да↓/// ↑сондықтан→/ жергілікті барлық мемлекеттік ^уоргандардың басын қосқан алдымен→/ кеңсе ашылды↓/// ↑бұл мәселен қарағантта→/ және нұр-сұлтан қаласында қазіргі гүні жүзеге асып жатыр↓/// ↑нұр-сұлтанда жақында мінекей→/ іске қосылды↓/// ↑қарағанттағы→/ ы: нәтійже бойынша→/ қазірдің ^уөзүнде мәселен→/ азаматтардың бірінші біз талап-тілегін білүу үшүн анкета жасадық↓/// ↑қандай жағдайда→/ ы: және ͡ де қандай сәтте→/ ішк'істер ^у ^уоргандары→/ ы: қалай қызмет ^й етуү ͡ герек↑/ ^уолардың көмегі сіздерге қаншалықты қажетті ↑/ деген↓/// ↑міне→/ ^уосы анкеталардың барысында→/ біз деген→/ ы: жаңағы→/ ^уолардың талаб-тілегіне сай болатындай әрекет→/ гез-келген мәселен→/ арыз тіркелді ͡ ма→/ ^уоны демарада→/ сол →/ешқандай ͡ да жаңағы→/ созбалаңға салмай→/ архійвке жібермей→/ болмаса пракұурорлармен біріге ^уотырып тешшешім қабылдап→/ ^уоны сотқа жіберіп ^уотырдық↓///	↑ ^{й<→/small>}енді сервійстіг ͡ модел'дің →/ жаңағы →/ нақтылай ͡ гетейік →// бұл мәселені біз →/ бірнеше →/ жаңағы →// ^уөзүнүң ͡ ғағыйдалары ͡ б̊ар ішінде↓/// ↑біріншіден →/ бұл →/ йәғ^іній →/ ішк'істер ^уоргандары / жалғыз ^йемесқой →// ^уол денсаулұқ̊ ͡ сақтау͡ мійнійстрлігі ͡ б̊ар / басқа͡ да ↓/// ↑сондұқтан →/ жергілікті барлығ ͡ мем^ілекеттіг ͡ органдардың басың ͡ ғосқан→ / алдымен →// кеңсе͡ ашылды↓/// ↑бұл мәселен →/ қарағанды͡ да→ // нұр-сұлтаң ͡ ғаласында / қәзіргі ͡ гүнү→/ жүзөг'асып жатыр↓/// ↑нұр-сұлтанда жақында →/ мінекей→ // іске ͡ ғосұлдұ↓/// ↑қарағандыдағы →/ нәтійже ͡ б̊ойұнша →// қәзірдің͡ өзүндө мәселен →// азаматтардың бірінші ͡ б̊із / талап-тілегім ͡ білүу'шүн / анкета жасадық↓/// ↑қандай жағдайда→/ және͡ де қандай сәтте →// ішк'істер ^уоргандары→/ қалай ͡ ғызмет ^йетүуү ͡ герек↓/// ↑^уолардың ͡ гөмөгү сіздерге ͡ ғаншалықты ͡ ғажетті деген↓/// ↑міне→ / ^уос'анкеталардың барысында →// біз деген →/ жаңағы→/ ^уолардың талап-тілегіне сай болатындай әрекет →// кезгелген мәселен→ / арыз тіркелді͡ ме→/ ^уонұ демарада→/ сол→/ ^йешқ̊андайда жаңағы→ / созб̊алаңға салмай →// архійвке жіб̊ермей →// болмаса прокұурорлармем ͡ біріге ^уотұрұп→/ тешшешім ͡ ғаб̊ылдап→ // ^уонұ сотқа жіб̊еріб̊ ͡ отұрдұқ↓///	Енді сервистік модельдің жаңағы, нақтылай кетейік. Бұл мәселені біз бірнеше жаңағы, өзінің қағидалары бар ішінде. Біріншіден, бұл яғни ішкі істер органдары жалғыз емес қой. Ол Денсаулық сақтау министрлігі бар, басқа да. Сондықтан жергілікті барлық мемлекеттік органдардың басын қосқан алдымен кеңсе ашылды. Бұл мәселен, Қарағандыда және Нұр-Сұлтан қаласында қазіргі күні жүзеге асып жатыр. Нұр-Сұлтанда жақында мінеки, іске қосылды. Қарағандыдағы нәтиже бойынша қазірдің өзінде мәселен, азаматтардың бірінші, біз талап-тілектерін білу үшін анкета жасадық. Қандай жағдайда және де қандай сәтте ішкі істер органдары қалай қызмет етуі керек? Олардың көмегі сіздерге қаншалықты қажетті? - деген. Міне, осы анкеталардың барысында біз деген жаңағы, олардың талап-тілегіне сай болатындай әрекет, кез-келген, мәселен, арыз тіркелді ма, оны дем арада, сол ешқандай да жаңағы созбалаңға салмай, архивке жібермей, болмаса прокурорлармен біріге отырып тез шешім қабылдап, оны сотқа жіберіп отырдық.
Ораз Нұрділдә	▶	↑үйткені кез гелген мәселеде мысалы→/ қарапайым түрде айтатын болсақ→/ біреудің мәшинесі жоғалған гүндө ͡ де→/ ^уоны→// тіркейсің↓/// ↑^уодан бөлек→/ жаңағы→/ пракұурормен келісесің↓/// ↑ ^уоған байланысты қылмыстық іс қозғалат→/ ^уодан кейін барып күдүктілерді→/ жаңағы→/ іздеу басталат дегендей↓/// ↑ал мына жерде→/ сервійстік маделде→/ ^уол тіркелет→/ камералар қаралат→/ дереуарада күдүкті анықталат↓/// ↑пракұурормен сол заматта ^уонлайн келісілет ͡ те→/ ^уоны→/ жаңағы→/ қылмысты ашқан бойда сотқа жіберіліп отырат↓/// ↑көрдүңіз ͡ бе↑/// ↑міне ^уосындай→/ адамдардың ^ұуақытын алмау мәселесі→/ ^уоларға барынша ыңғайлы болу мәселесі→/ сервійстік деген ^уосы ұғұмнан пайда болған // және де быйылдан бастап→/ ^уосұ жылдың соңына дейін→/ бұл пыйлоттық жобаны барлық ^уөңүрлерге енгізүу мәселесі тұр↓///	↑ өйткөнү →/ кезгелген мәселеде мысалы →// қарапайым түрд'айтатын болсақ →// біреудүң мәшійнесі жоғалғаң ͡ гүндө ͡ дө →// ^уонұ тіркейсің↓/// ↑^уодам ͡ бөлөк →/ жаңағы→ / прок^ұурормең ͡ гелісесің↓/// ↑^уоғам ͡ байланысты қылмыстығ ͡ іс қозғалады →// ^уодаңгейім ͡ барып→ / күдүктүлөрді→ / жаңағы→ / іздеу ͡ б̊асталады дегендей↓/// ↑ал мына ͡ жерде→ / сервійстіг ͡ моделде ^уол тіркеледі→ // камералар ͡ ғаралады →// дереуарада күдүкт'анықталады↓/// ↑прок^ұурормен сол заматта ^уонлайн келісіледі ͡ де →// ^уонұ →/ жаңағы →/ қылмыст'ашқ̊ам ͡ бойда →/ сотқа жіб̊еріліб̊ ͡ от^ұрады // көрдүңүзб̊е↓/// ↑міне ^уосұндай→ / адамдардың ^ұуақытын ͡ алмау мәселесі→ // ^уоларға ͡ б̊арынш'ыңғайлы ͡ б̊олұу мәселесі →// сервійстік деген ^уос'ұғұмнан пайда ͡ б̊олған //↑ және͡ де ͡ б̊ыйылдам ͡ бастап →// ^уосұ жылдың соң^ұна дейін →// бұл пұйлоттұғ ͡ жоб̊аны / б̊арлығ ͡ өңүрлөрге ͡ еңгізүу мәселесі тұр↓///	Өйткені, кез келген мәселеде, мысалы, қарапайым түрде айтатын болсақ, біреудің машинасы жоғалған күнде де оны тіркейсің. Одан бөлек жаңағы прокурормен келісесің. Оған байланысты қылмыстық іс қозғалады, одан кейін барып күдіктілерді, жаңағы, іздеу басталады дегендей. Ал мына жерде сервистік модельде ол тіркеледі, камералар қаралады, дереу арада күдікті анықталады. Прокурормен сол заматта онлайн келісіледі де, оны жаңағы қылмысты ашқан бойда сотқа жіберіп отырады, көрдіңіз ба. Міне осындай адамдардың уақытын алмау мәселесі, оларға барша ыңғайлы болу мәселесі сервистік деген осы ұғымнан пайда болған және де биылдан бастап осы жылдың соңына дейін бұл пилоттық жобаны барлық өңірлерге енгізу мәселесі тұр.
Ораз Нұрділдә	▶	↑қолға алынат→/ барлық жерде↓/// ↑сосұн соңында→/ бұнұң қорытындысы бойынша→/ үлкен тұжырымдама жасалат↓/// ↑йағный→/ сервійстік мадел'ге көшүу тұжұрұмдамасы / ^уол жерде ^уөзүнің нақты→// параметрлері болат→/ сол бойынша барлық ішк'істер ^уоргандары→/ ^уосы сервійстік мадел'→// қағыйдатымен жұмұс істейтін болат↓///	↑ қолғ'ал^ынады барлығ ͡ жерде↓/// ↑сосұн соңұнда / бұнұң ͡ ғорұтұндысы ͡ б̊ойұнша→ // үлкөн тұж^ұрұмдама жасалады↓/// ↑йәғ^іній / сервійстіг ͡ модел'ге ͡ гөшүу тұжұрұмдамасы →// ^уол жерде →/ ^уөзүнүң нақты параметрлері ͡ б̊олады →// сол бойұнша / барлығ ͡ ішк'істер ͡ органдары →// осұ сервійстіг͡ модел' ͡ ғағыйдатымен / жұмұс істейтім ͡ болады↓///	Қолға алынады барлық жерде. Сосын соңында бұның қорытындысы бойынша үлкен тұжырымдама жасалады. Яғни сервистік модельге көшу тұжырымдамасы ол жерде өзінің нақты параметрлері болады, сол бойынша барлық ішкі істер органдары осы сервистік модель қағидатымен жұмыс істейтін болады.
Ораз Нұрділдә	▶	↑енді мынау→/ ^йесірткі→// қылмысы↓/// ↑бұл расымен де заманның нәубеті деп айтсақ та болат↓/// ↑себебі→/ қазіргі гүні→/ бұрұнғұ→// ым: замандағыдай→/ жаңағы→/ ^йесірткіні→/ көлікпен→/ болмаса→/ қалтаға→/ болмаса→/ қапқа салып ^уөтетін жағдай ^йемес↓/// ↑қәзір ^уөздеріңіз білесіздер ақпараттық техналогыйа дамыған заман↓/// ↑ақпараттық техналогыйа дамыған сайын→/ мынау ^йесірткі ͡ де түрлү→/ айлакерлер→/ әлеуметтік желі арқылы→/ ақпараттық ійнтернеттік сайттар арқылы→/ саудалауға көштү / және ^уоның ішінде мына сійнтетійкалық ^йескірткі→/ ы: бұнұң зобалаңы ^уөтө көп болып тұр↓/// ↑қазіргі гүні бұнұң / бірден бір залалы мынау→/ ^уөсүп келе жатқан ұрпаққа жаман боп тұр↓///	↑^йенді мынау→ / ^йесірткі қылмысы↓/// ↑бұл ^ырас^ымен ͡ де заманның нәуб̊өтү деб̊ ͡ айтčақ ͡ та ͡ б̊олады↓/// ↑себ̊еб̊і →/ қәзіргі ͡ гүнү→ / бұрұңғұ замандағыдай→ / жаңағы→ / ^йесірткіні ͡ гөлүкпөн / болмаса ͡ ғалтаға→ / болмаса ͡ ғапқа салыб̊͡ өтөтүн жағдай ^йемес↓/// ↑қәзір ^уөздөрүңіз ͡ б̊ілесіздер→ // ақпараттық техналогұйа дамыған заман↓/// ↑ақпараттық технологұйа дамыған сайын →// мына есірткіде түрлү͡ айлакерлер →// әлеумөттүг ͡ жел'арқылы →// ақпараттығ ͡ ійнтернеттік̊ ͡ сайттар арқылы →// саудалауға ͡ гөштү / және ^уонұң ішінде мына сійнтетійкалығ ͡ ескірткі →// бұнұң зоб̊алаңы ^уөтө ͡ гөпполұп тұр↓/// ↑қәзіргі ͡ гүнү ͡ б̊ұнұң →// бірдем ͡ бір залалы мынау →// ^уөсүп кележатқан ұрпаққа жамам ͡ боп тұр↓///	Енді мынау есірткі қылмысы. Бұл расымен де заманның нәубеті деп айтсақ та болады. Себебі, қазіргі күні бұрынғы ы-ы-ы замандағыдай жаңағы есірткіні көлікпен, болмаса қалтаға, болмаса қапқа салып өтетін жағдай емес. Қазір өздеріңіз білесіздер ақпараттық технология дамыған заман. Ақпараттық технология дамыған сайын мынау есірткі де түрлі айлакерлер әлеуметтік желілер арқылы, ақпараттық интернеттік сайттар арқылы саудалауға көшті және оның ішінде мына синтетикалық ескірткі, бұның зобалаңы өте көп болып тұр. Қазіргі күні бұның бірден бір залалы мынау өсіп келе жатқан ұрпаққа жаман болып тұр.
Ораз Нұрділдә	▶	↑қәзір байқасаңыздар→/ түрлү мынау әлеуметтік желілер болсын→/ бейнелер болсынм→/ війдеолар тараған↓/// ↑сол жерлерде заклатка деп айтат↓/// ↑мынау ійнтернет сайттарға→/ гараждардың беттеріне→/ телеграм каналдардың адрестерін жазып кетіп→// ым: ^у↓/// ↑оның соңында ^уол балалар соны терүу арқылы сол жерде жаңағы→/ сійнтетійкалық ^йесірткілер бар ^йекенін→/ және ^уол→/ түрлү мынау→/ шетелден келіп→/ пошта арқылы ^уоның / біз тіпті→// беті→/ қабығы→/ барлығы қоршалып тұрғаннан кейін→/ түрлү енді пошталар келеді ғой↓/// ↑^уоның барлығын бізге анықтау ^уөте қыйын↓/// ↑бірақ дегенмен→/ ішк'істер органдары саласында→/ мійнійстрдің тапсырмасымен→/ қазіргі гүнү ^уосы→/ ^йең бірінші ^йескірткімен күрес→/ қызметкерлерінің қатарына іt-технологтарды ^йенгізу мәселесі тапсырма берілет→/ қәзір біздің ішк'істер мійнійстрлігінің тарапында ^уосы іt мамандар қызмет ^йетет↓///	↑ қәзір ͡ б̊айқасаңыздар→ / түрлү мына→ / әлеумөттүк жел^ілер ͡ б̊олсұн →// бейнелер ͡ б̊олсұн→ // війдеолар тараған↓/// ↑сол жерлерде заклатка деб̊ ͡ айтады↓/// ↑мынау ійнтернет сайттарға →// гараждардың беттеріне →// телеграм ͡ ганалдардың адрестерін жазып кетіп↓/// ↑^уонұң соңұнда ^уол балалар сонұ терүу арқылы→ / сол жерде жаңағы →// сійнтетійкалығ ͡ есірткілер ͡ б̊ар ^йекенін →// және ^уол түрлү мынау шетелдеңгеліп →// пошт'арқылы ^уонұң→ / біз тіпті →// беті→ / қаб̊ығы→ / барлығы ͡ ғоршалып тұрғаннаң ͡ гейін→ / түрлі ^йенді пошталар ͡ геледі ͡ ғой↓/// ↑^уонұң барлығым ͡ бізге→ / анықтау ^уөтө ͡ ғыйын↓/// ↑бірағ ͡ дегеммен →// ішк'істер ^уоргандары саласында →// мійнійстрдің тап̊сырмасымен →// қәзіргі ͡ гүнү ^уосұ →// ^йең бірінші ^йескірткімең ͡ гүрөс →// қызметкерлерінің ͡ ғатарына іт-технологтарды еңгізүу мәселесі тап̊сырма ͡ б̊ер^іледі →// қәзір біздің ішк'істер мійнійстрлігінің тарапында // ^уосұ / іт мамандар ͡ ғызмет ^йетеді↓///	Қазір байқасаңыздар, түрлі мынау әлеуметтік желілер болсын, бейнелер болсын видеолар тараған. Сол жерлерде закладка деп айтады. Мынау интернет сайттарға, гараждардың беттеріне телеграм каналдардың адрестерін жазып кетіп. Оның соңында ол балалар соны теру арқылы сол жерде жаңағы синтетикалық есірткілер бар екенін және ол түрлі мынау шетелден келіп почта арқылы, оның біз тіпті, беті, қабығы - барлығы қоршалып тұрғаннан кейін түрлі енді почталар келеді ғой. Оның барлығын бізге анықтау өте қиын. Бірақ дегенмен ішкі істер органдары саласында министрдің тапсырмасымен қазіргі күні осы ең бірінші ескірткімен күрес қызметкерлерінің қатарына ІТ-технологтарды енгізу мәселесі тапсырма беріліп, қазір біздің Ішкі істер министрлігінің тарапында осы ІТ мамандар қызмет етеді.
Ораз Нұрділдә	▶	↑^уолар ^йең бірінші ^уосы сайттарды бақылап / ^уоның үстіне бізде кійберқадағалау жүйесі бар↓/// ↑бұл ұлттық қауіпсіздік ^уоргандары және басқа да құқық қорғау органдарымен бірге жұмыс істейді↓/// ↑сол жерде ^йенді→/ парнаграфыйалық сайттардан бөлек→/ ^йесірткі сайттар да қадағаланып ^уотырат↓ /// ↑сол арқылы сол жерден іt-технолог мамандар→// жаңағы / есірткімен айналысатын сайттарды бұғаттайт→/ біріншіден↓/// ↑сосұн ^йекіншіден→/ мынау түрлү аулаларда→/ гараждарда адрес қалдырып кеткен→/ соларды біз анау белсенді топтармен бірге→/ қызметкерлеріміз жүрүп→/ ^уоларды ^уөшірет↓/// ↑сосын / барынша мынау→// барлық→/ жастарды салауаттылыққа үндөу үшүн→/ түрлү мынау→/ спорттық шаралар ұйымдастырамыз↓/// ↑^йенді ^йең бастысы→/ бұл жерде мен→/ ата-аналарға салғым келіп тұр→/ салмақты↓/// ↑негізі→/ мынау қоғам болғаннаңгейін→// ^уосындай нәубет→/ ^уосындай залал болғаннан гейін бұнұмен күрөсу→/ тек ішк'істер ^уоргандары→/ ^уолар текқана қылмыспен айналысатын болса→ / баланың тәрбійесімен ата-ана айналысады ғой↓///	↑^уолар ^йең бірінші →//^уосұ сайттарды ͡ б̊ақ^ылап →// ^уонұң ͡ үстүнө ͡ б̊ізде→ / кійб̊ерқадағалау жүйөсү ͡ б̊ар↓/// ↑бұл ұлттұқ қауүп̊сүздүг͡ органдары → // және басқа͡ да→ / құқұқ қорғау органдарымем ͡ бірге жұмұс істейді↓/// ↑солжерд'енді→ / парнографыйалық̊ ͡ сайттардам ͡ бөлөк →// ^йесірткі сайттар ͡ да→ / қадағаланыб̊ ͡ от^ұрады↓/// ↑сол арқылы →/ сол жерден іт-технолог мамандар →// жаңағы→/ ^йесірткімен айналысатын сайттарды ͡ б̊ұғаттайды →// біріншіден↓/// ↑сосұн ^йекіншіден мынау→/ түрлі аулаларда→ / гараждарда→ / адрес қалдырып ͡ кеткен →// соларды ͡ б̊із / анау белсенді топтармем ͡ бірге →// қызметкерлеріміж ͡ жүрүп →/ ^уоларды ^уөш^үрөдү↓/// ↑сосұн→ / барынша мынау →// барлығ ͡ жастарды салауаттылыққа үндөу үшүн →// түрлү мынау→ / спорттұқ̊ ͡ шаралар ұйұмдастырамыз↓/// ↑^йенді ^йең бастысы→ / бұл жерде мен→ / ат'аналарға салғым ͡ геліп тұр салмақты↓/// ↑нег^ізі→ / мынау қоғам ͡ болғаннаң͡ гейін →// ^уосұндай нәуб̊өт →/ ^уосұндай залал болғаннаң͡ гейін→ / бұнұмең ͡ гүрөсүу →// тек / ішк'істер ^уоргандары →// ^уолар текқана / қылмыспен айналысатым ͡ болса →// баланың тәрб̊ійесімен ат'ана айналысадығой↓///	Олар ең бірінші, осы сайттарды бақылап, оның үстіне бізде киберқадағалау жүйесі бар. Бұл ұлттық қауіпсіздік органдары және басқа да құқық қорғау органдарымен бірге жұмыс істейді. Сол жерде ол енді порнографиялық сайттардан бөлек, есірткі сайттар да қадағаланып отырады. Сол арқылы сол жерден ІТ-технолог мамандар жаңағы есірткімен айналысатын сайттарды бұғаттайды, біріншіден. Сосын, екіншіден, мынау түрлі аулаларда, гараждарда адрес қалдырып кеткен, соларды біз анау белсенді топтармен бірге қызметкерлеріміз жүріп оларды өшіреді. Сосын барынша мынау барлық жастарды салауаттылыққа үндеу үшін түрлі мынау спорттық шаралар ұйымдастырамыз. Енді ең бастысы бұл жерде мен ата-аналарға салғым келіп тұр салмақты. Негізі мынау қоғам болғаннан кейін, осындай нәубет, осындай залал болғаннан кейін, бұнымен күресу тек қана ішкі істер органдары, олар тек қана қылмыспен айналысатын болса, баланың тәрбиесімен ата-ана айналысады ғой.
Ораз Нұрділдә	▶	↑сондұқтан ата-аналар барынша ^уөздері→/ балаларының бос ^ууақытында қайда жүргенін қадағаласа→// ы: спорттық→/ жаңағы→/ үйүрмөлерге берсе→/ болмаса ы: → / телефондарындағы дүнійелерді ^уөздерінің→/ жаңағы кантроліна алса деген→/ ^уосындай ұсұнұс-тілегіміз бар↓/// ↑ сондұқтан→// мына ^йесірткімен күрес саласы арықарай ͡ да жалғасатын болат↓/// ↑қазірдің ^уөзүнде→/ енді статійстійкаға мән беретін болсақ→/ бір жылдың ішінде →/ мың жарымға жуық мысалы→/ қылмыс тіркеліп→/ ^уоның→/ жеттіжүз елуі →/ тең жартысы көбүсі сійнтетійкалық ^йесірткілер ^йенді бізде↓/// ↑^уолардың ішінде ^уөзү→/ алматыдағы ^уөздеріңізге белгілі→// жаңағы→/ белгілі әншілер де бар ^уол жерде→/ жас→/ міне→/ ^уосындай ы:→// жұмұстар жалғасат міндетті түрде↓/// ↑сондұқтан ^йесірткімен күрөс бұл текқана→/ ішк'істер ^уоргандары емес→/ қоғам бірге→/ бірлесіп күресетін бір салалардың бірі↓///	↑сондұқтан ат'аналар барынша ^уөздөрү →// балаларының бос ^ұуақытында / қайда жүргөнүң ͡ ғадағаласа →// спорттұқ→ / жаңағы →/ үйүрмөлөргө ͡ б̊ерсе / болмаса / телефондарындағы дүн^үйөлөрдү ^уөздөрүнің / жаңағы ͡ гантроліне͡ алса деген→ / ^уосұндай ұсұнұс-тілегіміз ͡ б̊ар↓///↑сондұқтан→ / мына→ /есірткімең ͡ гүрөс саласы→ / арығарай ͡ да жалғасатым ͡ болады↓/// ↑қәзірдің ^уөзүндө →// ^йенді статыйстыйкаға мәм ͡ беретім ͡ болсақ→ / бір жылдың ішінде / мың жарымға жұуұқ мысалы / қылмыс тіркеліп →// ^уонұң жетіжүз ^йелүуү →/ тең жартысы→ / көб̊үсү сійнтетійкалығ ͡ есірткілер ͡ ендү б̊ізде↓/// ↑^уолардың ішінде ^уөзү →/ алматыдағы ^уөздөрүңізге ͡ б̊елгілі →// жаңағы→ / белгіл'әншілерде ͡ б̊ар ^уол жерде→ / жас →/ міне →/ ^уосұндай →// жұмұстар жалғасады міндетті түрдө↓/// ↑сондұқтан есірткімең ͡ гүрөс →/ бұл текқана→ / ішк'істер ^уоргандар'емес→ / қоғам бірге→/ бірлесіп күрөсөтім ͡ бір салалардың бірі↓///	Сондықтан ата-аналар барынша өздері балаларының бос уақытында қайда жүргенін қадағаласа, спорттық жаңағы үйірмелерге берсе, болмаса телефондарындағы дүниелерді өздерінің жаңағы контролына алса деген осындай ұсыныс-тілегіміз бар. Сондықтан мына есірткімен күрес саласы ары қарай да жалғасатын болады. Қазірдің өзінде енді статистикаға мән беретін болсақ, бір жылдың ішінде мың жарымға жуық мысалы қылмыс тіркеліп, оның 750-і тең жартысы көбісі синтетикалық есірткілер енді бізде. Олардың ішінде өзі Алматыдағы өздеріңізге белгілі жаңағы, белгілі әншілер де бар ол жерде жас, міне осындай жұмыстар жалғасады міндетті түрде. Сондықтан есірткімен күрес - бұл тек қана ішкі істер органдары емес қоғам бірге бірлесіп күресетін бір салалардың бірі.
Ораз Нұрділдә	▶	↑а: бұл жерде қате болат шығар→// ы: мынау бұл ^үуәжбен келіспепті деген ↓/// ↑себебі ^уоны→/ мен жақсы білем→/ бұл мәселе бойынша→// а: депұутаттар бастама көтеріп→/ арнайы бап ^йенгізу мәселесін қарастырды↓/// ↑бізде заңдық працесте→/ мәселен→/ кес ͡ келген қорлау→/ зорлау→/ жаңағы→// сыртынан ғайбаттау→/ қысым көрсетүу→/ ^уосы мәселелер бойынша→/ бөлөк-бөлөк баптар ͡ бар↓/// ↑сондықтан ͡ да мүмкүн→/ ішк'істер органдарының→/ бір ұсұнұс ретінде→/ бұл бапты бөлек шығармай→/ мүмкүн→/ ^уосы баппен шектелеміз→/ дегеңғана→/ бірақ бұнұң ^уөзі→/ кәзіргі деңгейде әлі талқылау процесінде→/ йағный біз қоғаммен→/ депұутаттармен →/ мемлекеттік мүдделі ^уоргандар бар ^уоның ішінде→/ барлығымыз талқылап жатырмыз↓/// ↑ал ^йенді жалпы→/ балалардың хұқына келетін болсақ→/ балалардың хұқұғұ→/ расымен ͡ де бұл→// мемлекетіміз үшүн→/ маңызды мәселеледің бірі↓/// ↑себебі кез ͡ гелген бала→/ ^уоған қысым көрсетілүу→/ зорлыққа тап полұу→/ бұл былай айтқанда→/ төтөнше жағдай боп қарастырылұу керек ͡ те→/ ал ^уол мәселеге барынша келес шолы сондай→/ қылмыстың→/ болмаса құқұқ бұзұушының болмауына біз барынша күшімізді салұуымыз керек↓///	↑бұл жерде қате болатын шығар →// мынау →/ бұл ^үуәжб̊ең ͡ геліспепті деген↓/// ↑себ̊еб̊і ^уонұ →/ мен жақ̊сы ͡ б̊ілемін→ / бұл мәселе ͡ б̊ойұнша деп^ұутаттар ͡ б̊астама ͡ гөтөрүп →// арнайы ͡ б̊аб̊ ͡ еңгізүу мәселесің ͡ ғарастырды↓/// ↑бізде заңдық процесте →// мәселен / кезгелгең ͡ ғорлау / зорлау / жаңағы / сыртынан ғайб̊аттау →// қысым ͡ гөрсөтүу →// ^уосұ мәселелер͡ б̊ойұнша →// бөлөк-пөлөк / баптар ͡ б̊ар↓/// ↑сондұқтан ͡ да мүмкүн / ішк'істер ^уоргандарының →// бір ұсұнұс ^іретінде →// бұл бапты бөлөк̊ ͡ шығармай →// мүмкүн / ^уосұ ͡ б̊аппен шектелеміз →// дегеңғана / бірақ ͡ пұнұң ^уөзү →// кәзіргі деңгейде / әлі талқылау процесінде →// йәғ^іній біз / қоғаммен / деп^ұутаттармен→ / мем^ілекеттіг ͡ мүддөл'органдар ͡ б̊ар ^уонұң ішінде →// барлығымыз талқылаб̊ жатырмыз↓/// ↑ал ^йенді жалпы→ / балалардың ғұқ^ұна ͡ гелетім ͡ болсақ →// балалардың ͡ ғұқұғұ →// ^ырас^ыменде ͡ б̊ұл →// мем^ілекетіміз үшүн →// маңызды мәселелердің бірі↓/// ↑себ̊еб̊і / кезгелгем ͡ бала →// ^уоғаңғысым ͡ гөрсөтүлүу →// зорлұққа тапполұу →// бұл былай айтқанда →// төтөншө жағдай ͡ б̊оп қарастырылұу ͡ герек ͡ те →// ал ^уол мәселеге→ / барынша→ / келешшолұ сондай ͡ ғылмыстың →// болмаса / құқұқ ͡ пұз^ұушұнұң болмауұна / біз ͡ б̊арынша / күш^үмүзді салұуұмұз ͡ герек↓///	Бұл жерде қате болатын шығар, мынау бұл уәжбен келіспепті деген. Себебі оны мен жақсы білем, бұл мәселе бойынша депутаттар бастама көтеріп, арнайы бап енгізу мәселесін қарастырды. Бізде заңдық процесте мәселен, кез келген қорлау, зорлау жаңағы сыртынан ғайбаттау, қысым көрсету осы мәселелер бойынша бөлек-бөлек баптар бар. Сондықтан да мүмкін ішкі істер органдарының бір ұсынысы ретінде бұл бапты бөлек шығармай, мүмкін осы баппен шектелеміз деген ғана, бірақ бұның өзі қазіргі деңгейде әлі талқылау процесінде, яғни біз қоғаммен, депутаттармен, мемлекеттік мүдделі органдар бар, оның ішінде барлығымыз талқылап жатырмыз. Ал енді жалпы балалардың құқына келетін болсақ, балалардың құқығы расымен де бұл мемлекетіміз үшін маңызды мәселелердің бірі. Себебі кез келген бала оған қысым көрсетілуі, зорлыққа тап болуы бұл былай айтқанда, төтенше жағдай боп қарастырылуы керек те, ал ол мәселеге барынша келесі жолы сондай қылмыстың, болмаса құқық бұзушылықтың болмауына біз барынша күшімізді салуымыз керек.
Ораз Нұрділдә	▶	↑^йенді кәзір статистиканың ^уөзіне көз жүгүртетін болсақ→// мысалы→/ балалардың→// ы: балаларға қатысты жасалатын→/ қылмыстар→/ жыл сайын төмендеп келе жатыр↓/// ↑балалардың қатысұуымен жасалатын қылмыстардың ^уөзү→/ мысалы→/ ы: сегіжжыл бұрұн→/ сегіжжылда ^йелуалты пайызға кемісе→/ соңғы бір жылда→/ мысалы→/ отыс ͡ пайызға кеміп ^уотыр↓/// ↑бірақ мәселе бұл жерде→/ ^йенді ^уосы балалардың қаншалықты ^уосы қылмыстарға тартылұуы→/ соларға қатысты жасалатын қылмыстар→// ы: тіркелген қылмыстардың жартысынан көбү→/ бұл жыныстық сыйпаттағы қылмыстар↓/// ↑йағный ^уол жерде→/ зорлауы бар→/ баланы жыныстық қатынасқа ійтермелеу бар→/ алдап соғу бар→/ ^й енді ^уосындай бір бес-алты статійа бар→/ ^уосұ арқылы→/ ы: кәзір кішкене ^уөсүмдер байқалады соңғы ^ұуақытта↓/// ↑^уол ^йенді бірнеше ы: →// жаңағы бірнеше фактырмен→/ себеппен түсіндірілет↓/// ↑біріншіден ^уол→/ біз ^йенді пандемійа жағдайында ^уөткен жылдары→/ және быйылғы жылдары үйде ^уотырдық→/ қамалып ^уотырдық↓///	↑ ^йенді ͡ ғазір ^ыстатійстійканың ^уөз^үнө көжжүгүртөтім͡ болсақ →// мысалы→/ балалардың →// балаларға ͡ ғатысты жасалатын қылмыстар / жылсайын төмөндөп келе͡ жатыр↓/// ↑балалардың͡ ғатысұуұмөн жасалатын / қылмыстардың͡ өзү →// мысалы→ / сегіжжыл бұрұн →// сегіжжылда ^йелүуалты пайызға ͡ гемісе →// соңғұ →/ бір жылда →// мысалы / ^уотұз пайызға →/ кеміб̊ ͡ отұр↓/// ↑бірақ→ / мәселе бұлжерде →// ^йенді ^уосұ ͡ б̊алалардың ͡ ғаншалықты ^уосұ ͡ ғылмыстарға тартылұуұ →// соларға ͡ ғатысты жасалатың ͡ ғылмыстар →// тіркелгең ͡ ғылмыстардың жартысынаң ͡ гөб̊ү →// бұл жыныстық̊ ͡ сыйпаттағы қылмыстар ↓/// ↑йәғ^іній ^уол жерде →// зорлауұ͡ б̊ар / баланы жыныстық ͡ қат^ынасқа ійтермелеу ͡ б̊ар →// алдап̊ ͡ соғұу ͡ б̊ар →// ^йенді ^уосұндай ͡ б̊ір бес-алты ^ыстатійа ͡ б̊ар →// ^уос'арқылы→ / қәзір→ / кішкене ^уөсүмдөр байқалады соңғұ ^ұуақытта↓/// ↑^уол ^йенді ͡ б̊ірнеше →// жаңағы ͡ б̊ірнеше фактормен →// себ̊еппен түсүндүріледі↓/// ↑біріншіден ^уол →// біз ^йенді пандемійа жағдайынд'өткөн жылдары →// және→ / быйылғы жылдары→ / үйдө ͡ отұрдұқ →// қамалыб̊ ͡ отұрдұқ↓///	Енді қазір статистиканың өзіне көз жүгіртетін болсақ, мысалы балалардың балаларға қатысты жасалатын қылмыстар жыл сайын төмендеп келе жатыр. Балалардың қатысуымен жасалатын қылмыстардың өзі мысалы 8 жыл бұрын 8 жылда 56 пайызға кемісе, соңғы 1 жылда мысалы 30 пайызға кеміп отыр. Бірақ мәселе бұл жерде енді осы балалардың қаншалықты осы қылмыстарға тартылуы, соларға қатысты жасалатын қылмыстар, тіркелген қылмыстардың жартысынан көбі бұл жыныстық сипаттағы қылмыстар. Яғни ол жерде зорлауы бар, баланы жыныстық қатынасқа итермелеу бар, алдап соғу бар, енді осындай бір 5-6 статья бар, осы арқылы қазір кішкене өсімдер байқалады соңғы уақытта. Ол енді бірнеше, жаңағы фактормен, себеппен түсіндіріледі. Біріншіден, ол біз енді пандемия жағдайында өткен жылдары және биылғы жылдары үйде отырдық, қамалып отырдық.
Ораз Нұрділдә	▶	↑көптеген қылмыстар үйде жасалды→/ және ^йекіншіден→/ ^уөткен жылдың қылмыстарының статыйстыйкасы быйылғы жылға прасесұуалдық немен ^йенеді↓/// ↑соған байланысты кішкене ^уөсім байқалат↓/// ↑дегенмен→/ мем ͡ бұл жерде айтайын деп ^уотырғаным→/ балаларға жасалатын қылмыстардың кез келгені→/ қатаң жазаланұуы керек↓/// ↑біз бірінші не істедік→/ бірінші біз→ / заңды күшейттік↓/// ↑қазір гүні→/ ^уосы балаларға қатысты жасалатын қылмыс бойынша→/ тіпті→/ ^уоны айтпай қалған адамның ^уөзі→/ көріп тұрып→/ алты жылға бас бостандығынан айырылады↓/// ↑бұл бұрын болмаған→/ мысалы бап→/ және де→// ^уосы→// ы: балаларға жасалған ^уосы→/ жыныстық қылмыстар бар→/ ^уолардан кейін біз әкімшілік қадағалауға аламызғой→/ міне/ әкімшілік қадағалау бұрын бешшыл болса→/ кәс ͡ сегіжжылға дейін созылды↓///	↑ көптөгөң ͡ ғылмыстар үйдө жасалды →// және →/ ^йекіншіден→ / ^уөткөн жылдың ͡ ғылмыстарының ^ыстатійстійкасы / быйылғы жылға процессүуалдық немен ^йенеді↓/// ↑соғам ͡ байланысты→ / кішкене ͡ өсүм байқалады↓/// ↑дегеммен / мен / бұл жерде / айтайын деб̊ ͡ отұрғаным →// балаларға жасалатың ͡ ғылмыстардың ͡ гезгелгені →// қатаң жазаланұуұ ͡ герек ↓/// ↑біз ͡ б̊ірінші не'стедік →// бірінші ͡ б̊із→ / заңды ͡ гүшөйттүк↓/// ↑қәзір ͡ гүнү→ / ^уосұ ͡ б̊алаларға ͡ ғатысты / жасалатың ͡ ғылмыс ͡ пойұнша →// тіпті →/ ^уонұ айтпай қалған адамның ^уөзү ͡ гөрүп тұрұп →// алты жылға ͡ б̊аспостандығынан ай^ырылады↓ /// ↑бұл бұрұм ͡ болмаған →// мысалы ͡ б̊ап→ / және͡ де ^уосұ →// балаларға жасалған ^уосұ →// жыныстық қылмыстар ͡ б̊ар →// ^уолардаң ͡ гейім ͡ біз әкімшілік қадағалауғ'аламыз ͡ ғой →// міне→ / әкімшілік қадағалау→ / бұрұн бешшыл болса →// қәзір сегіжжылға ͡ дейін созұлдұ↓///	Көптеген қылмыстар үйде жасалды және екіншіден, өткен жылдың қылмыстарының статистикасы биылғы жылға процессуалдық немен енеді. Соған байланысты кішкене өсім байқалады. Дегенмен, мен бұл жерде айтайын деп отырғаным, балаларға жасалатын қылмыстардың кез келгені қатаң жазалануы керек. Біз бірінші не істедік, бірінші, біз заңды күшейттік. Қазіргі күні осы балаларға қатысты жасалатын қылмыс бойынша, тіпті оны айтпай қалған адамның өзі көріп тұрып, 6 жылға бас бостандығынан айырылады. Бұл бұрын болмаған, мысалы бап және де осы балаларға жасалған осы жыныстық қылмыстар бар, олардан кейін біз әкімшілік қадағалауға аламыз ғой, міне әкімшілік қадағалау бұрын 5 жыл болса, қазір 8 жылға дейін созылды.
Ораз Нұрділдә	▶	↑йағный→/ ^уол балаға қатысты жасалған қылмысқа қатысы бар→/ адам ^уол мемлекеттің бақылауында тұрақты болат деген сөз↓/// ↑^йертеңгі гүні ^уол қайтадан қылмыс жасамауы керек→/ сондықтан біз→/ әрбір учаскелік ійнспекторға ^уосы матерыйалдарды түсіреміз де→/ сол арқылы ^уол ^йертең қадағалауда ұстайт↓/// ↑міне→// ы: ^йенді→// кійбербұуллійнг→/ бұуллійнг мәселесіне ауысайық→/ жалпы мен ^уөзім қолдаймын→/ бұуллійнг→/ кійбербұуллійнг деген қазір ^йенді→/ заңды тұрғыда қалай бекітеміз деген мәселе талқыланып жатқаны болмаса→/ бұл мәселені→/ англійа→/ францыйа ^йелдері бұрыннан да→/ ы: заңдарына ^йенгізген жоқ→/ бірақ қолданыста бар↓/// ↑мысалы англійада→/ ы: мұғалімдер ^уөздері→/ жаңағы→/ ^уосы→/ кійбербұуллійнг→/ бұуллійнгке ұшыраған→// ы: жағдайларға→/ болдырмау үшін соларды→/ соларды бұғаттау үшін арнайы ^уоқұудан ^уоқыйды→// мұғалімдер↓///	↑ йәғ^іній →// ^уол балаға ͡ ғатысты жасалғаң ͡ ғылмысқа ͡ ғатысы ͡ б̊ар →// адам ^уол мем^ілекеттің бақ^ылауұнда тұрақты ͡ б̊олады деген сөз↓/// ↑^йертеңгігүнү ^уол ͡ ғайтадаң ͡ ғылмышшасамауұ ͡ герек →// сондұқтам ͡ біз →// әрб̊ір ^ұучаскеліг ͡ ійнспекторға →/ осұ матерійалдарды түс^үрөміз ͡ де →// сол арқылы ^уол ^йертең ͡ ғадағалауд'ұстайды↓/// ↑міне→ / ^йенді→ / кійб̊ерб̊үуллійңг→ / бұуллиңг мәселесіне ауұсайық ↓/// ↑жалпы мен ^уөзүм ͡ ғолдаймын →// бұулиңг→ / кійб̊ерб̊үуллійңг дегең ͡ ғазір енді→ / заңый тұрғұда→ / қалай бекітеміз деген мәселе талқыланыб̊ ͡ жатқаны ͡ б̊олмаса →/ бұл мәселені→ / англійа →/ франсійа ^йелдері бұрұннан͡ да→ / заңдарына еңгізген жоқ / бірақ қолданыста ͡ б̊ар↓/// ↑мысалы англійада→ / мұғәлімдер ^уөздөрү→/ жаңағы ^уосұ→/ кійб̊ерб̊үуллійңг→/ бүуллійңгке ұш^ұраған →// жағдайларға →/ болдұрмау үшүн соларды →/ соларды ͡ б̊ұғаттау үшүн арнайы ^уоқ^ұудан ^уоқыйды →// мұғәлімдер↓///	Яғни, ол балаға қатысты жасалған қылмысқа қатысы бар адам - ол мемлекеттің бақылауында тұрақты болады деген сөз. Ертеңгі күні ол қайтадан қылмыс жасамауы керек, сондықтан біз әрбір учаскелік инспекторға осы материалдарды түсіреміз де, сол арқылы ол ертең қадағалауда ұстайды. Міне, енді кибербуллинг, буллинг мәселесіне ауысайық. Жалпы мен өзім қолдаймын, буллинг, кибербуллинг деген қазір енді заңды тұрғыда қалай бекітеміз деген мәселе талқыланып жатқаны болмаса, бұл мәселені Англия, Франция елдері бұрыннан да заңдарына енгізген жоқ, бірақ қолданыста бар. Мысалы Англияда мұғалімдер өздері жаңағы осы кибербуллинг, буллингке ұшыраған жағдайларға, болдырмау үшін соларды, соларды бұғаттау үшін арнайы оқудан оқиды мұғалімдер.
Ораз Нұрділдә	▶	↑ал францыйада мәселен→/ мұғалімдер→/ ы: жаңағы→/ балалардың түрлі әлеуметтік желідегі блогтарына→/ соларға ^йеніп→/ соларды қадағалап→/ йағный→/ кійбербүуллійнгтің болмауұн қадағалап ^уотырат↓/// ↑міне ^уосы сыйақты→/ бізде ^йенді кійбербүуллійнг→/ бұуллійнг саласы бойынша тек қана ыйзрайлде қабылдаған ^йекен заң→/ арнайы бап боп↓/// ↑^йенді ^уоны қазір→/ біз→/ заң барысында міндетті түрдө талқылайтын боламыз бұны↓/// ↑міндетті түрдө↓/// ↑ы: жаңағы→// қоғамға да→// ы: мемлекеттік ^уоргандарға да тійімді жағы↓/// ↑үйткені айттымғой мен жаңағы→/ ^уол балалардың хұқығы→/ бұл / хұқықтардың төрөсі→/ былайша айтқанда↓/// ↑сондықтан→/ мемлекеттің маңызды шарұуасы болғаннан кейін→/ бұл мәселеде біз→/ барынша ы: ертеңгі гүні балалардың қылмысын болдырмау үшүн→// ы: заңый тұрғыда барлық күшүмүзді салатын боламыз↓///	↑ал францыйада мәселен→/ мұғәлімдер→ / жаңағы→ / балалардың түрлү әлеумөттүк желідегі блогтарына / соларға ^йеніп →/ соларды ͡ ғадағалап→/ йәғ^іній→/ кійб̊ерб̊үуллійңгтің болмауұң ͡ ғадағалаб̊ ͡ от^ұрады↓/// ↑міне ^уосұ сыйақты→ / бізді ^йенді кійб̊ерб̊үуллійңг →/ бұуллійңг саласы ͡ б̊ойұнша текқана ійзраил'де ͡ ғаб̊ылдаған ^йекен заң →// арнайы ͡ б̊апполұп↓/// ↑енді ^уонұ ͡ ғәзір→ / біз→ / заң барысында міндетті түрдө талқылайтым ͡ боламыз ͡ б̊ұнұ ↓/// ↑міндетті түрдө →// жаңағы →/ қоғамғада →// мем^ілекеттіг ͡ органдарғада тійімді жағы↓/// ↑өйткөнү айттымғой мен жаңағы →// ^уол балалардың ͡ ғұқұғұ→ / бұл ͡ ғұқұқтардың төрөсү →// былайш'айтқанда↓/// ↑сондұқтан→ / мем^ілекеттің маңызды шарұуасы ͡ б̊олғаннаң ͡ гейін →// бұл мәселеде→ / біз →// барынша ^йертеңгі гүнү ͡ б̊алалардың ͡ ғылмысым ͡ болдұрмау үшүн →// заңый тұрғұда →/ барлық күшүмүздү салатым ͡ боламыз↓///	Ал Францияда, мәселен, мұғалімдер жаңағы балалардың түрлі әлеуметтік желідегі блогтарына, соларға еніп, соларды қадағалап, яғни кибербуллингтің болмауын қадағалап отырады. Міне, осы сияқты бізде енді кибербуллинг, буллинг саласы бойынша тек қана Израильде қабылдаған екен заң арнайы бап боп. Енді оны қазір біз заң барысында міндетті түрде талқылайтын боламыз бұны. Міндетті түрде жаңағы қоғамға да, мемлекеттік органдарға да тиімді жағы. Өйткені, айттым ғой, мен жаңағы, ол балалардың құқығы - бұл құқықтардың төресі, былай айтқанда. Сондықтан мемлекеттің маңызды шаруасы болғаннан кейін, бұл мәселеде біз барынша ертеңгі күні балалардың қылмысын болдырмау үшін заңи тұрғыда барлық күшімізді салатын боламыз.
Ораз Нұрділдә	▶	↑иә→/ бұл дұрұс→/ ^уорұндұ сұрақ↓/// ↑а: үйткені→/ сіздер білесіздер→// кес келген қылмыс жасаған адам→/ бұл салада тағы да→/ ^йекінші мәрте барған сәттерді де біз→/ бұқаралық ақпарат құралдарынан ^йестіп→/ біліп ^уотырдық↓///	↑ ійә→ / бұл дұрұс→/ ^уорұндұ сұрақ ↓/// ↑өйткөнү / сіздер ͡ б̊ілесіздер →// кезгелгең ͡ ғылмышшасаған адам →// бұл салада тағы ͡ да →// ^йекінші мәрте ͡ б̊арған сәттерді ͡ де ͡ б̊із →// бұқаралығ ͡ ақпарат құралдарынан ^йестіппіліб̊ ͡ отұрдұқ↓///	Иә, бұл дұрыс орынды сұрақ. Өйткені сіздер білесіздер, кез-келген қылмыс жасаған адам бұл салада тағы да, екінші мәрте барған сәттерді де біз бұқаралық ақпарат құралдарынан естіп біліп отырдық.
Ораз Нұрділдә	▶	↑сондықтан→/ бұл жерде→/ біз жәйғана мемлекеттік мүдделі ^уоргандар ғана ^йемес→/ бұл жерде біз адам хұқұқтары жөнүндегі ұйұмдардың→/ мүшөлерін→/ сосын→/ белсенділерді→/ қоғамдық ^уөкілдерді→// барлығын тартып→/ біз ^уосы заңды→// ы: талқылаған болатынбыз→/ және де→/ бұл заң қабылданған гезде→/ біз→// ^йең алдымен ^уосы балалардың ^йертеңгүнү қылмысы→// ^йекінші рет болмау'үшүн→/ барынша→/ ^уосындай баптар ^йенгізген болатымбыз↓/// ↑ал ^йенді сіздің нақты сұрағыңызға келетім ͡ болсақ→/ бұл біріншіден→/ ы: бұл ауұр қылмыс→/ сондұқтам ͡ бұл рахымшылыққа жатпайды↓/// ↑ал ^йекіншіден→/ ^уол→/ ^йегер→/ ^уөзүнің→/ ым: жазасын ^уөтөу мерзімі айақталған гүнде де→/ ^уол әкімшілік қадағалауда болады↓/// ↑жаңа мен айтып кеттім ^уоны сізге→/ дұрұс түсүндіріп→/ йағный бізде ұучаскелік ійнспектырлар бар↓///	↑сондұқтан→ / бұл жерде→ / біжжәйғана мем^ілекеттіг ͡ мүддөлү ^уоргандарғана ^йемес →// бұл жерде ͡ б̊із адам ͡ ғұқұқтары жөнүндөгі ұйұмдардың мүшөлөрүн →// сосұн / белсенділерді / қоғамдығ ͡ өкүлдөрді →// барлығын тартып →// біз ^уосұ заңды →// талқылағам ͡ болатымбыз →// және ͡ де→ / бұл заң ͡ ғаб̊ылдаңғаң ͡ гезде→ / біз→ / ^йең алдымен ^уосұ ͡ б̊алалардың ^йертеңгүнү ͡ ғылмысы →// ^йекінші ^ірет ͡ полмау үшүн / барынша →// ^уосұндай баптар ^йеңгізгем ͡ болатымбыз↓/// ↑ал ^йенді сіздің нақты сұрағыңызға ͡ гелетім ͡ болсақ →// бұл біріншіден / бұл ауұр ͡ ғылмыс →// сондұқтам ͡ бұл ^ырақымшылыққа жатпайды↓/// ↑ал ^йекіншіден / ^уол→ / ^йегер ^уөзүнүң жазасын ^уөтөу мерзімі айақталғаң гүндө ͡ дө →// ^уол әкімшілік қадағалауда ͡ б̊олады↓/// ↑жаңа мен айтып кеттім ^уонұ сізге →// дұрұс түсүндүрүп→ / йәғ^іній бізде ^ұ	Сондықтан бұл жерде біз жай ғана мемлекеттік мүдделі органдар ғана емес, бұл жерде біз адам құқықтары жөніндегі ұйымдардың мүшелерін, сосын белсенділерді, қоғамдық өкілдерді барлығын тартып, біз осы заңды талқылаған болатынбыз және де бұл заң қабылданған кезде біз ең алдымен, осы балалардың ертеңгі күні қылмысы екінші рет болмауы үшін барынша осындай баптар енгізген болатынбыз. Ал енді сіздің нақты сұрағыңызға келетін болсақ, бұл біріншіден, бұл - ауыр қылмыс, сондықтан бұл рақымшылыққа жатпайды. Ал екіншіден, ол егер өзінің жазасын өтеу мерзімі аяқталған күнде де ол әкімшілік қадағалауда болады. Жаңа мен айтып кеттім оны сізге дұрыс түсіндіріп, яғни бізде учаскелік инспекторлар бар.
Ораз Нұрділдә	▶	↑кәзір біз учаскелік ійнспектырлардың→// статұусын заңнамалық тұрғыда бекітіп жатырмыз↓/// ↑ ^уөзіңізге мәлім→/ ^ұучаскелік ійнспектырлардың құзұреттерін кеңейтіп жатырмыз→/ ^уоның үстіне →/ біз заңды тұрғұда ^ұучаскелік ійнспектырлардың көмекшілері деген ^ы лауазымды ^йенгіздік↓/// ↑міне ^уосының арқасында→/ ^йенді ^уолардың материалдық тұрғыда / жаңағы→// ы: қамтамасыз ^йетілүуі→/ ^уол бөлөк әңгіме↓/// ↑^уоның ^уөзі де кәзір nur оtan-ның сайлауалды бешшылға арналған бағдарламасының ^уөзүнде→// ы: мынау→/ учаскелік ійнспектырларға / ым: ^ұучаскелік пұункттер→/ үйлөрүмен қосылған→/ сондай салу мәселесі тұр кәзір↓/// ↑жыл сайын жетпіссегіз сондай пұункт салынатын болат ^йеліміз бойынша→/ быйылдың ^уөзінде жыйырм'алтысы салынды→/ мінекей↓/// ↑ы: йағный біз ^уосы ^ұучаскелік ійнспектырларға лауазымдарын→/ құзұреттерін кеңейте отырып→/ мінекей→ / ^уосындай→// жаңағы→/ жауапкершіліктерді жүктөп ^уотырмыс↓/// ↑^йертеңгі гүнү олар мысалы / әкімшілік қадағалауды→// және де→/ ^уолардың ^йекінші мәрте→/ қандай ͡ да бір қылмысқа бармауұн→/ қамтамасыз ^йететін болат↓///	↑қәзір ͡ б̊із ^ұучаскеліг ͡ ійнспекторлардың ^ыстат^ұусұн заңнамалық тұрғұда ͡ б̊екітіб̊ ͡ жатырмыз↓/// ↑^уөз^үңүзге мәлім→ / ^ұучаскеліг͡ ійнспекторлардың ͡ ғұзұреттерің ͡ геңейтіб̊ ͡ жатырмыз →// ^уонұң үстүнө →/ біз заңды тұрғұда ^ұучаскеліг ͡ ійнспекторлардың ͡ гөмөк̊шүлері деген ^ылауазымды ^йеңгіздік↓/// ↑міне ^уос^ұнұң арқасында →// ^йенді ^уолардың матерійалдық тұрғұда →// жаңағы →/ қамтамасыз͡ етілүуү →/ ^уол бөлөг ͡ әңгіме↓/// ↑^уонұң ^уөзүдө / қәзір nur otan-ның сайлауалды бешшылға арналған бағдарламасының ^уөзүндө →// мынау→ / ^ұ^ұучаскеліг ͡ ійнспекторларға / ^ұучаскелік пүункттер →/ үйлөрүмөң ͡ ғосұлған →/ сондай салұу мәселесі тұр ͡ ғәзір↓/// ↑жылсайын жетпіссегіз сондай пұункт ͡ čал^ынатым ͡ болады ^йел^іміз ͡ б̊ойұнша →// быйылдың ^уөзүндө жыйырм'алтысы салынды / мінекей↓/// ↑йәғ^іній біз ^уосұ ^ұучаскеліг ͡ ійнспекторларға ^ылауазымдарын →/ құзұреттерің ͡ геңейте ^уот^ұрұп →// мінекей ^уосұндай →// жаңағы→ / жауапкершіліктерді жүктөб̊ ͡ отұрмұз↓/// ↑^йертеңгі ͡ гүнү ^уолар мысалы →// әкімшілік қадағалаудұ →// жәнеде ^уолардың ^йекінші мәрте →// қандайда ͡ б̊ір ͡ ғылмысқа ͡ б̊армауұн →// қамтамасыз ^йететім ͡ болады↓///	Қазір біз учаскелік инспекторлардың статусын заңнамалық тұрғыда бекітіп жатырмыз. Өзіңізге мәлім, учаскелік инспекторлардың құзіреттерін кеңейтіп жатырмыз, оның үстіне біз заңды тұрғыда учаскелік инспекторлардың көмекшілері деген лауазымды енгіздік. Міне осының арқасында, енді олардың материалдық тұрғыда жаңағы, қамтамасыз етілуі, ол бөлек әңгіме. Оның өзі де қазір "Нұр Отанның" сайлауалды 5 жылға арналған бағдарламасының өзінде мынау учаскелік инспекторларға учаскелік пункттер үйлермен қосылған сондай салу мәселесі тұр қазір. Жыл сайын 78 сондай пункт салынатын болады, еліміз бойынша биылдың өзінде 26-сы салынды, мінеки. Яғни біз осы учаскелік инспекторларға лауазымдарын, құзыреттерін кеңейте отырып, мінеки, осындай, жаңағы, жауапкершіліктерді жүктеп отырмыз. Ертеңгі күні олар мысалы әкімшілік қадағалауды және де олардың екінші мәрте қандай да бір қылмысқа бармауын қамтамасыз ететін болады.
Ораз Нұрділдә	▶	↑ійә / ійә→/ ^ұучаскелік ійнспектырлардың құзіретіндегі мәселеғой↓/// ↑^йенді детал'но айтатын болсақ→// мәселен→/ ^уолар әрбір / жаңағы / күдүктүлердің→// мерзімінен / жазасын ^уөтейтін жерден босап шыққандарды / біріншіден→/ ^йесепке алат→/ ^уолардың жаңағы→// ы: ^уөздөрінің белгілі бір ^ұуақытта келіп→/ айтып жөндөрін→/ тіркеліп кетүуү міндеттелген↓/// ↑^уоның үстіне→/ үй-жәйларына барып ^уол жердің көршүлердің барлығына / жаңағы→/ қандай да бір талап-арыздары бар ͡ ма→/ солардың бәрі тексерілетін болат↓/// ↑сол арқылы→/ ійағный әкімшілік қадағалауда тұратын болат↓/// ↑сосын ^уоларға→/ мысалы→/ жаңағы→/ балаларға / балалардың жанына барұу→/ заңды ^уөкілінсіз→/ ата-анасыз жүрген балалардың жанына барұуға тыйым салынады→/ міне ^уосындай пұункттар бар→/ кәдімгідей↓///	↑ ійә →/ ійә →/ ^ұучаскеліг ͡ ійнспекторлардың ͡ ғұз^іретіндегі мәселеғой↓/// ↑енді детал'но айтатын болсақ →// мәселен→ / ^уолар әрб̊ір жаңағы →// күдүктүлөрдүң мерзімінен жазасын ^уөтөйтүн жердем ͡ босап̊ шыққандарды →// біріншіден / ^йесепке алады / ^уолардың жаңағы →// ^уөздөрүнүң белгілі ͡ б̊ір ^ұуақытта ͡ геліп →// айтыб̊ жөндөрүн / тіркеліп кетүуү міндеттелген↓/// ↑^уонұң үстүнө үй-жәйларына ͡ б̊арып →// ^уол жердің ͡ гөршүлөрдүң барлығына →// жаңағы / қандайда ͡ б̊ір талаб̊ ͡ арыздары ͡ б̊арма →// солардың бәрі тек̊серілетім ͡ болады↓/// ↑сол арқылы / йәғ^іній әкімшілік қадағалауда тұратым ͡ болады↓/// ↑сосұн ^уоларға / мысалы / жаңағы/ балаларға / балалардың жан^ына ͡ б̊арұу →// заңды ^уөк^үлүнсіз / ат'анасыз жүргөм ͡ балалардың жан^ына ͡ б̊ар^ұуға тыйым сал^ынады →// міне ^уосұндай пұуңкттар ͡ б̊ар →// кәдімгідей↓///	Иә, иә, учаскелік инспекторлардың құзіретіндегі мәселе ғой. Енді детально айтатын болсақ, мәселен олар әрбір жаңағы күдіктілердің мерзімінен жазасын өтейтін жерден босап шыққандарды біріншіден, есепке алады, олардың жаңағы өздерінің белгілі бір уақытта келіп, айтып жөндерін тіркеліп кетуі міндеттелген. Оның үстіне үй-жайларына барып, ол жердің көршілердің барлығына жаңағы қандай да бір талап-арыздары бар ма солардың бәрі тексерілетін болады. Сол арқылы яғни әкімшілік қадағалауда тұратын болады. Сосын оларға мысалы, жаңағы, балаларға, балалардың жанына бару, заңды өкілінсіз, ата-анасыз жүрген балалардың жанына баруға тыйым салынады, міне осындай пункттар бар кәдімгідей.
Ораз Нұрділдә	▶	↑бұл ^уөзөкті мәселелердің бірі↓/// ↑ішк'істер ^уоргандарында→/ ы: жалпы / мына→/ халықтың ^уөзү→/ хұқұқ қорғау ^уоргандарына→/ болмаса сот ^уоргандарына→/ және ͡ де→/ ы: ^уоның ішінде ішк'істер ^уоргандарына→/ сенімсіздікпен қарайтын да→/ ^уосы бір пар'алұу мәселесінің→// ы: былай айтқанда→/ ^уосы күреспен айшықталатын шығар деп ^уойлаймын↓/// ↑себебі / біз қаншалықты→/ бұл мәселемен күресеміз→// сол мәселені бұғаттаймыз→// ^йертеңгі ͡ гүні тұншұқтырамыз→/ соған байланысты халықтың да беті бері ғарап // сенімі де күшейеді деп ^йесептеймін→// мен ^уөзім↓/// ↑ал ^йенді мынау→/ ішк'істер мійнійстрі→/ бұл мәселені ^уөте қатты қадағалап ^уотыр→/ және ͡ де кез келген афыйцерлік жыйындар мен аппараттық ^уотрыстарда→/ қандай да бір пара алұу мәселесі шыққан бойдан→/ ^уол бүкүл ^уөңүрлүк органдарға жіберіліп→/ үлгү ретінде→/ ^уол ^уоқылат↓///	↑ бұл ^уөзөктү мәселелердің бірі↓/// ↑ішк'істер ^уоргандарында →/ жалпы →/ мына / халықтың ^уөзү ͡ ғұқұқ қорғау ^уоргандарына →// болмаса сот ^уоргандарына→ / және ͡ де →/ ^уонұң ішінде ішк'істер ^уоргандарына →// сенімсіздікпең ͡ ғарайтында →// ^уосұ ͡ б̊ір пар'алұу мәселесінің былай айтқанда →// ^уосұ ͡ гүрөспөн айшықталатын шығар деб̊ ͡ ойлаймын↓/// ↑себ̊еб̊і→ / бізғаншалықты→ / бұл мәселемең ͡ гүрөсөміз →/ сол мәселені ͡ б̊ұғаттаймыз →// ^йертеңгі ͡ гүнү тұншұқтұрамыз →// соғам байланысты халықтың ͡ да ͡ б̊еті ͡ б̊ері ͡ ғарап →// сен^імі ͡ де ͡ гүшөйөді деб̊ ͡ есептеймін →// мен ^уөзүм↓/// ↑ал ^йенді мынау→ / ішк'істер мійнійстрі →// бұл мәселені ^уөтө ͡ ғатты қадағалаб̊ ͡ отұр →// және ͡ де ͡ гезгелген офійсерліг ͡ жыйындар мен аппараттық ^уотұрұстарда →// қандайда ͡ б̊ір пар'алұу мәселесі шыққам ͡ бойдан →// ^уол бүкүл ^уөңүрлүг ͡ органдарға жіб̊еріліп →// үлгү ^іретінде →/ ^уол оқ^ұлады↓///	Бұл өзекті мәселелердің бірі. Ішкі істер органдарында, жалпы мына халықтың өзі құқық қорғау органдарына, болмаса сот органдарына және де оның ішінде ішкі істер органдарына сенімсіздікпен қарайтын да осы бір пара алу мәселесінің, былай айтқанда, осы күреспен айшықталатын шығар деп ойлаймын. Себебі, біз қаншалықты бұл мәселемен күресеміз, сол мәселені бұғаттаймыз, ертеңгі күні тұншықтырамыз соған байланысты халықтың да беті бері қарап, сенімі де күшейеді деп есептеймін мен өзім. Ал енді мынау Ішкі істер министрі бұл мәселені өте қатты қадағалап отыр және де кез келген офицерлік жиындар мен аппараттық отырыстарда қандай да бір пара алу мәселесі шыққан бойдан ол бүкіл өңірлік органдарға жіберіліп үлгі ретінде, ол оқылады.
Ораз Нұрділдә	▶	↑біріншіден→/ сосын ^уосындай пара→/ алғаны жөнүнде→/ және оны былай айтқанда→/ ^йертеңгі гүнү ^уол қорқынышты затқой ^уөзү / пара алғанда да адам деген→/ бір нәрсені түсүну керек→/ ^уол ^йертеңгі гүнү→/ ы: сен пара алған адам ͡ да→/ пара берген адам да ^уол→/ кінәлі азаматтар↓/// ↑^уол сен балаңның алдында да / ^уотбасыңның алдында ͡ да→/ мысалы→/ былай айтқанда→/ бетің жоқ деген сөз↓/// ↑сондұқтан→/ ^уосы мәселеде→/ ы: барынша біз→/ біріншіден тәрбійелік мәні бар→// ы: семійнар-тренійнктер ^уөткіземіз→/ ^уөзүмүздің ішімізде // йағный мұндай мәселеге барұуға болмайт деп↓/// ↑сосұн ^йенді ^йекінші мәселе→// ы: жаңағы / біздің ^уосы→// ішк'істер ^уоргандарындағы→/ фактілерге →/ жетпіспес пайызын→/ ^у ^уөзіміздің ^уөзіндік қауіпсіздік басқармасы / әшкерелеп ^уотыр↓/// ↑йағный→ / ішк'істер ^уоргандардағы парамен текқана ішк'істер ^уоргандары емесқой→/ ^уөзіңіз білесіз→/ басқа ͡ да мүддөлі мемлекеттік ^уоргандар айналысадығой↓/// ↑бірақ біз→/ сол тіркелген қылмыстардың жетпіспес пайызынан астамын біз ^уөзіміз ашып ^уотырмыз→/ йағный біз мүдделіміз →/ тазарұуға мүдделіміз↓///	біріншіден →/ сосұн ^уосұндай пара алғаны жөнүндө →// жән'онұ былай айтқанда →// ^йертеңгі ͡ гүнү ^уол қорқұнұшты затқой ^уөзү →// пар'алғанда ͡ да адам дегем ͡ ↑бірнәрсені түсүнүу ͡ герек →// ^уол ^йертеңгігүнү / сен пар'алған адам ͡ да / пара ͡ б̊ерген адам ͡ да ^уол ͡ гінәлі азаматтар↓/// ↑^уол сем ͡ балаңның алдында ͡ да →// ^уотпасыңның алдында ͡ да →// мысалы / былай айтқанда / бетің жоғ ͡ деген сөз↓/// ↑сондұқтан / ^уосұ мәселеде / барынша ͡ б̊із / біріншіден тәрб̊ійеліг ͡ мәні ͡ б̊ар семійнар-тренійнктер ^уөткүзөміз →// ^уөзүмүздүң іш^імізде↓/// ↑йәғ^іній мұндай мәселеге ͡ б̊ар^ұуға ͡ б̊олмайды деп↓/// ↑сосұн ^йенд'екінші мәселе →// жаңағы / біздің ^уосұ ішк'істер ^уоргандарындағы / фактілерге / жетпіспес пай^ызын / ^уөз^үмүздің ^уөзүндүк қауүп̊сүздүк басқармасы / әшкерелеб̊ ͡ отұр↓/// ↑йәғ^іній →/ ішк'істер ^уоргандардағы парамен текқана ішк'істер ^уоргандары ^йемесқой →// ^уөз^үңүз ͡ б̊ілесіз / басқа ͡ да мүддөлү мем^ілекеттіг ͡ органдар айналысады ͡ ғой↓/// ↑бірақ ͡ піз / сол тіркелгең ͡ ғылмыстардың жетпіспес пай^ызынан астамым ͡ біз ^уөз^үмүз ашыб̊ ͡ отұрмұз / йәғ^іній біз мүддөлүміз →// тазарұуға мүддөлүміз↓///	Біріншіден, сосын осындай пара алғаны жөнінде және оны былай айтқанда, ертеңгі күні ол қорқынышты зат қой өзі, пара алғанда да адам деген бір нәрсені түсіну керек, ол ертеңгі күні сен пара алған адам да, пара берген адам да, ол - кінәлі азаматтар. Ол сен балаңның алдында да, отбасыңның алдында да, мысалы былай айтқанда, бетің жоқ деген сөз. Сондықтан осы мәселеде барынша біз біріншіден, тәрбиелік мәні бар семинар-тренингтер өткіземіз өзіміздің ішімізде, яғни мұндай мәселеге баруға болмайды деп. Сосын енді екінші мәселе, жаңағы біздің осы ішкі істер органдарындағы фактілерге 75 пайызын өзіміздің Өзіндік қауіпсіздік басқармасы әшкерелеп отыр. Яғни ішкі істер органдарындағы парамен, тек қана ішкі істер органдары емес қой, өзіңіз білесіз, басқа да мүдделі мемлекеттік органдар айналысады ғой. Бірақ біз сол тіркелген қылмыстардың 75 пайызынан астамын біз өзіміз ашып отырмыз, яғни біз мүдделіміз, тазаруға мүдделіміз.
Ораз Нұрділдә	▶	↑бір / құмалақ бір қарын майды шірітеді деп→ / біз арамызда ертеңгі гүнү парақорлардың пагон тағып жүргенін қаламаймыз↓/// ↑сондықтан да ішк'істер мійнійстрі бұл бағытта→/ ^уөзі қатаң тапсырма беріп→/ әрбір қызметкерге→/ жаңағы→/ параға жоламайтындай↓/// ↑ал енді статыйстыйкаға мән беретін болсақ / жыл сайын қазір кеміп кележатыр→/ статыйстыйкамыз быйылдың ^уөзінде→/ мысалы→/ жүжжыйырматоғұз→ // тіпті башшысы қызметінен кетті→/ сіздер білесіздер кәзір→/ жаңа заң енген→/ заң бойынша мысалы→/ ^уөзінің қол астындағы қызметкер парамен ұсталатын болса→/ басшысы міндетті түрдө қызметтен кетеді↓/// ↑міне / жүжжыйырматоғұз башшының ішінде→/ жыйырмадан астамы қызметінен босатылды→// және бұл науқан әріғарай қадағалауда болады→/ және парақорлықпен күрес мәселесі жылдан жылға күшейіп→/ жалғаса берет↓///	↑ бір ͡ ғұмалақ / бір ͡ ғарын майды шірітеді деп →// біз арамызды ^йертеңгі ͡ гүнү парақорлардың погон тағыб̊ ͡ жүргөнүң ͡ ғаламаймыз↓/// ↑сондұқтан ͡ да ішк'істер мійнійстрі ͡ б̊ұл бағытта →// ^уөзү қатаң тап̊сырма ͡ б̊еріп →// әрб̊ір ͡ ғызметкерге / жаңағы / параға жоламайтындай↓/// ↑ал ^йенді ^ыстатійстійкаға мәм ͡ беретім ͡ болсақ →// жыл сайын / қазір / кеміп кележатыр →// ^ыстатійстійкамыз ͡ б̊ыйылдың ^уөзүндө →// мысалы жүжжыйырма тоғұз →// тіпті ͡ б̊ашшысы қызметінең ͡ гетті →// сіздер ͡ б̊ілесіздер / қәзір жаңа заң ^йеңген →// заң бойұнша / мысалы ^уөз^үнүң / қол ͡ астындағы ͡ ғызметкер парамен ұсталатым ͡ болса →// башшысы міндетті түрдө қызметтең ͡ гетеді↓/// ↑міне / жүжжыйырма тоғұз башшының ішінде →// жыйырмадан астамы қызметінем ͡ босатылды →// және / бұл науқан әріғарай / қадағалауда ͡ б̊олады →// және парақорлұқпең ͡ гүрөс мәселесі жылдан жылға ͡ гүшөйүп / жалғаса ͡ б̊ереді↓///	«Бір құмалақ бір қарын майды шірітеді», - деп біз арамызда ертеңгі күні парақорлардың погон тағып жүргенін қаламаймыз. Сондықтан да Ішкі істер министрі бұл бағытта өзі қатаң тапсырма беріп әрбір қызметкерге, жаңағы параға жоламайтындай. Ал енді статистикаға мән беретін болсақ жыл сайын қазір кеміп келе жатыр, статистикамыз биылдың өзінде, мысалы 129, тіпті басшысы қызметінен кетті. Сіздер білесіздер, қазір жаңа заң енген, заң бойынша мысалы өзінің қол астындағы қызметкер парамен ұсталатын болса, басшысы міндетті түрде қызметтен кетеді. Міне 129 басшының ішінде 20-дан астамы қызметінен босатылды және бұл науқан әрі қарай қадағалауда болады және парақорлықпен күрес мәселесі жылдан-жылға күшейіп жалғаса береді.
Сабыржан Шүкірұлы	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз, қазір неге жұтаң татып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрейікші. Ендеше “Біз қалай сөйлейміз?” хабарына құлағыңыз түрік жүрсін.
Сабыржан Шүкірұлы	▶			– Журналист жазушы Сабыржан Шүкірұлының мына бір үзік ойлары да тыңдаушыларымыздың кәдесіне жарар деп есептейміз. – Шегелеп қайтадан айтатын сөз негізінен сөйлеу мәдениетімізге жалпы тілімізді жандандыруға, қатты үлкен болып, кіші болып назар аударуымыз керек. Үйткені біздің мемлекеттік тіліміздің мәртебесінің орнығуы, мәртебесінің артуы, сол өзінің негізгі заңды орынын алуы үшін алдымен өзіміз дұрыс сөйлеп, дұрыс жаза білуіміз керек.
Сабыржан Шүкірұлы	▶			Басқа жұрт бізге күлмеуі керек. Сол тілдің тазалығы үшін күрес деген барлық салада ол бір науқандық қана, бір мезгілдік, бір семинар, ғылыми мәслихаттың ғана мәселесі болып қалмай, азғантай бір топтың ғана мәселесі болып қалмай, сол бүкіл халықтық іске айналуы керек қой. Соған жетуіміз керек. Соған ұмтылуымыз керек. Біздің тілімізде, қазақ тілінде айтуға болмайтын ұғым-таным, түсінік жоқ. Өйткені өз тілімізде айтатын жағдайымыз бар.
Сабыржан Шүкірұлы	▶			– Біздің тіліміз ғасырлар бойы қалыптасқан. Бүкіл таным ұғымды әлемдік не жетістік бар соның барлығын өз заманында, өз уақытында, өз кезеңінде айта білген, түсіндіре білген, тани білген. Сол тіл қазір де сол қалпында. Ешқандай жойылып кеткені жоқ. – Жүгінгі жас – ертеңгі болашақ.
Сабыржан Шүкірұлы	▶			– Бүгін олардың тілі ана тілінде шықса, сөйтіп тілімізді одан әрі дамытса, қазақ тілінің көсегесі көгермес пе екен? Жазушы мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Дулат Исабековтің тіл шұбарлаған жастар жөніндегі пікірі мынау: – Бүгінгі тілі шұбар деп жүрген жастарымызда енді оларда алпысқа, жетпіске барғанда олар да кейінгі жастардың тілі шұбарланып кетті дейтін шығар. Баяғыда Толстойдың заманда айтқан ғой "ойпырмай осылар бір-екі апта жүріп үйленем" дей салады.
Сабыржан Шүкірұлы	▶			– "Біздер сияқты бір-екі жыл жүрсе қайтер екен қыздармен қыдырып" деп. Қазір біз сол, керісінше, үйленем дегеніне қуанамыз ғой. Сол сияқты ал біздің жастарымыздың енді көшедегі сөйлеу мәнері бар, олардың да әр түрлі бірнеше тілдің бағыты болуы керек қой. Үйдегі, асүйдегі, немесе өзің оңаша отырып ойланатын тілдің жүйесі, онан кейін өзің жаза қалсаң, жазба дәстүріне түскен тілдің жүйесі. Ал енді ауызекі тілде, көшедегі сөйлеу сөзде олардың бәріне де мән беріп та қарамаймын.
Сабыржан Шүкірұлы	▶			– Бірақ ішім ашиды. Ішім қанжылап тұрады. Шолақ сөйлемдер, жалаң сөйлемдер, сол шолақ сөйлемдер, шолақ ойдың нәтижесінде туып жатады. Егер де ойы тереңірек, салдарлы, салиқалы ойдан, жалаң сөйлемдер, шолақ сөйлемдер, шұбар сөйлемдер тумайды деп ойлаймын. Бәлкім оның бәрі бір жастардың кезеңі шығар. Өзі отызға шейін эстраданы жақсы көрсе, әрі қарай адам өзі табиғи түйсік болу керек. Өзіңнің ұлттық музыкаңды, не үлкен симфониялық шығармаларға бет бұра бастайсың ғой.
Сабыржан Шүкірұлы	▶			– Өз баламның тәжірибесінен де көремін соларды. Ал қазіргідей жағдайда бұларды мен түзелетін шығар деп ойлаймын. Олардың бәрі әдебиетші болып кетуі мүмкін емес. Бірақ қандай әдебиетші болмасын да, механизатор бол, қойшы бол, шабан бол, немесе космостың карабліне ұшатын ұшқыш бол, теміржолшы бол, бірақ тілді меңгермеген адам, меніңше, жарымжан адам деймін. Олар семьясында тілдік ортада дамымаған, қалыптаспаған. Және тілдік ортада жоқ, аула.
Сабыржан Шүкірұлы	▶			– Баяғы балабақшадағы бірнеше сөзден ғана құрылатын сөздік запас, қор сонымен тәрбиеленген жігіттер. Бәлкім олар жүре келе өздері түсіп кетер деп ойлаймын. Осындай әңгіме қозғағандарыңа мен қатты қосыламын. Және бұл баяғыда қозғалуы керек еді. Осы жалғасын тапқанын құптаймын. – Ия, тыңдаушы қауым! Бүгінгі әңгімеден не қорытуға болады? Мың айтқаннан бір көрген демекші, қанекей.
Сабыржан Шүкірұлы	▶			– Күнде-күнде сөйлеп жүрген тілімізді, сөз қолданысымызды бақылайықшы. Осымен «Біз қалай сөйлейміз?» хабарының кезекті санын аяқтаймыз. Онда жазушы-драматург Серік Асылбекұлымен өткізген сұқбатымызды және қаламгерлер Дулат Исабеков пен Сабырдан Шүкірұлының тіл туралы бір ауыз толғаныстарын тыңдадыңыздар. Хабарды әзірлеген – журналист, жүргізуші Оңғар Құралов, әуе толқынында есендікпен кездескенше аман болыңыздар!
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑білмей істеген / ы: ^уосалдықты кешірүуге болады ↓/// ^уөздерің көріп̊ жүрсіңдер ғой →// мынау кішкентай баллар →// сұрақты көп қойады →// көп нәрсені білмей істеп̊ қойады↓/// ↑содан ылғый / бір э: жағдайларға ұшырап жататыны ^уол / білместік →// ал біле тұра // бір қателіктер жасасаң →// ^уоны ^йенді / кешірүуге болмайды↓///	↑білмей істеген / ^уосалдықты ͡ гешірүугө ͡ б̊олады↓/// ↑^уөздөрүң͡ гөрүп̊ / жүрсүңдөр ͡ ғой →// мынау ͡ гішкентай балалар → // сұрақты ͡ гөп қойады // көп нәрсені б̊ілмей істеп̊ қойады↓/// ↑содан ылғый / бір жағдайларғ'ұшұрап жататыны /^уол білместік↓// ↑ал білетұра // бір ͡ ғәтеліктер жасасаң ↑// ^уон'енді / кешірүугө ͡ б̊олмайды↓///	Білмей істеген ы осалдықты кешіруге болады. Өздерің көріп жүрсіңдер ғой, мынау кішкентай балалар сұрақты көп қояды, көп нәрсені білмей істеп қояды. Содан ылғи бір э-э-э жағдайларға ұшырап жататыны ол білместік, ал біле тұра бір қателіктер жасасаң, оны енді кешіруге болмайды.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑жоқ / ^уөйткені / байағыда // әке-шешеміз айтып ^уотыратын →// ^уон күндігін ^уойланбаған әйелден без →// бір жылдығын ^уойламаған / ^йеркектен без деп↓ /// ↑^уосында бүгінгі сәттегі бір / ы: құбылыстарға ^йеліктеудің керегі жоқ↓ ///	↑жоқ / ^уөйткөнү / байағыда / әкешешеміз айтыб͡ отұратын →//^уоңгүндүгүн ^уойламбаған әйелдем ͡ без →// біржылдығын ^уойламаған // ^йеркектен без / деб̊↓/// ↑^уосұнда / б̊үгүңгү сәттегі б̊ір / құб̊^ұлұстарға / ^йеліктеудүң ͡ герегі ͡ жоқ↓ ///	Жоқ, өйткені баяғыда әке-шешеміз айтып отыратын он күндігін ойланбаған әйелден без, бір жылдығын ойламаған еркектен без деп. Осында бүгінгі сәттегі бір ы-ы-ы құбылыстарға еліктеудің керегі жоқ.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑көзі тірісінде // әке-шешеммен ақылдасушы ^йедім↓ /// ↑қазір ^уөзім ^уоқыған / тоқыған →/ ұстаздарым бар↓ /// ↑^уолардың көзі тірі →// солармен ақылдасам↓ /// ↑әйтпесе / тәжірійб̊еме сүйенем →// ^уөмірлік тәжірійб̊еме ↓ ///	↑көзі тірісінде // әке-шешеммен ақылдасұуш'едім↓ /// ↑қәзір ^уөзүм ^уоқұған →// тоқұған // → ұстаздарым бар↓/// ↑^уолардың͡ гөзү ͡ тірі →// солармен ақылдасамын↓/// ↑әйтпесе / тәж^ірійб̊еме сүйөнөмүн →// ^уөмүрлүк тәж^ірійб̊еме↓///	Көзі тірісінде әке-шешеммен ақылдасушы едім. Қазір өзім оқыған, тоқыған ұстаздарым бар. Олардың көзі тірі, солармен ақылдасам. Әйтпесе, тәжірибеме сүйенем, өмірлік тәжірибеме.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑^уөзіңіздің ^йең жақ̊сы қасиетіңіз↑/// ↑сенгіштігім →// бірақ көб̊үнесе-көп̊ бұнымнан тайақ жеп жатам↓/// ↑бірақ сенгіштік болған / дұрыс қой деп ^уойлайм↓ /// ↑сену керек →// адамға сену керек↓/// ↑әйтпесе / ^йешкімге сенбесең / ^уол / жақ̊сылыққа апармайды↓///	↑^уөзүңүздүң ^йең жақ̊сы қәсійетіңіз↑ /// ↑сеңгіштігім →// бірақ көб̊үнөсө ͡ гөп̊ / бұнұмнан тайағ ͡ жеб̊ ͡ жатамын↓ /// бірақ̊ сеңгіштік болған / дұрұс͡ қой деб̊ ͡ ойлаймын↓ /// ↑сенүу͡ герек →// адамға сенүу͡ герек↓ /// ↑әйтпесе / ^йешкімге сембесең /^уол / жақ̊сылыққ'апармайды↓ ///	– Өзіңіздің ең жақсы қасиетіңіз? – Сенгіштігім, бірақ көбінесе-көп бұнымнан таяқ жеп жатам. Бірақ сенгіштік болған дұрыс қой деп ойлайм. Сену керек, адамға сену керек. Әйтпесе ешкімге сенбесең, ол жақсылыққа апармайды.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑^үуәдеңізге беріксіз бе↑ /// ↑берік болуға тырысам →// шамам келгенше↓ ///	↑^үуәдеңізге б̊ерік̊сіз ͡ б̊е↑ /// ↑берік болұуға тырысамын →// шамам͡ гелгенше↓ ///	– Уәдеңізге беріксіз бе? – Берік болуға тырысам, шамам келгенше.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑атақ бақпа →// сорма↑/// ↑біреуге бақ →// біреуге сор↓ /// ↑^уол адамның / парасатына байланысты↓ ///	↑атақ / бақ ͡ па →// сор ͡ ма↑/// ↑біреугө ͡ б̊ақ →// біреугө ͡ сор↓/// ↑^уол адамның / парасатына б̊айланысты↓ ///	Атақ бақ па, сор ма? Біреуге бақ, біреуге сор. Ол адамның парасатына байланысты.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑бақытты болу / таңдау ма↑ /// ↑бақыт / ^уол ^уөзі келіп қонады →// сен ^уоны байқамайсың↓/// ↑бақыт деген ұзақ ^ееңбектің →// бір ұмтылыстың →// жақ̊сылыққа / соның жемісі ғой деп ^уойлаймын↓///	↑бақытты ͡ б̊олұу / таңдау ͡ ма↑ /// ↑бақыт /^уол ^уөзүгеліп ͡ қонады →// сен ^уонұ б̊айқамайсың↓/// ↑бақыт деген / ұзағ ͡ еңбектің →// бір ұмтұлұстұң →// жақ̊сылыққа / сонұң жемісі ͡ ғой ͡ деб̊ ͡ ойлаймын↓///	Бақытты болу таңдау ма? Бақыт – ол өзі келіп қонады, сен оны байқамайсың. Бақыт деген ұзақ еңбектің, бір ұмтылыстың жақсылыққа, соның жемісі ғой деп ойлаймын.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑^уөз заманыңыздан бұрын / не кейін туғандай күй кешпейсіз бе↑ /// ↑әзірге ^уондай ы: ойлар →// келген емес / басыма↓ ///	↑^уөз заманыңыздам ͡ бұрұн / не / кейін тұуғандай // күй͡ гешпейсіз ͡ б̊е↑ /// ↑әзірг'ондай / ^уойлар / келген ͡ емес / басыма↓ ///	Өз заманыңыздан бұрын, не кейін туғандай күй кешпейсіз бе? Әзірге ондай ы-ы-ы ойлар келген емес басыма.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑сізде не жоқ↑/// ↑жазылмаған кітаптарым жоқ →// түсірілмеген филім'дерім жоқ↓///	↑сізде не жоқ↑/// ↑жазылмаған / кітәб̊тарым жоқ →// түсүрүлмеген фійлім'дерім жоқ↓ ///	Сізде не жоқ? Жазылмаған кітаптарым жоқ, түсірілмеген фильмдерім жоқ.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑дүниеге келген мезгіл →// болмысқа әсер ^йете ме↑ /// ↑мынау / қарашы / көп̊ кітәпты ^уоқыдық қой ^йенді →// соны қарап ^уотырсақ↑ // әсері болады ^йекен↓ /// ↑әсері мол ^йекен →// болашаққа да / ^уоның әсері мол ^йекен↓ ///	↑дүн^үйөге͡ гелген мезгіл →// болмұсқа әсер ͡ ете ͡ ме↑ /// ↑мынау / қарашы // көп̊ кітәпті ^уоқұдұқ қой ^йенді→// сонұ ͡ ғараб̊ ͡ отұрсақ↑ / әсері б̊олад'екен↓ /// ↑әсері мол ^йекен →// болашаққа ͡ да / ^уонұң әсері мол ^йекен↓ ///	Дүниеге келген мезгіл болмысқа әсер ете ме? Мынау, қарашы, көп кітапты оқыдық қой енді, соны қарап отырсақ, әсері болады екен. Әсері мол екен, болашаққа да оның әсері мол екен.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑сырыңызды кімге айтасыз↑ /// ↑сырымды ^уөзіме ғана айтам →// қазір / ^йешкімге айтпайм↓ /// ↑бір сырың болады айтатын↓ /// ↑айтатын сыр болады →// айтпайтын сыр болады↓ /// ↑бір құпыйа болу керек адамда↓ /// ↑мәселенки / мен немерелерімді жақ̊сы көремін↓ /// ↑соларменен / бұрынғы басымнан кешкен ^уоқиғаларды айтам →// ал ішкі сырымды айтсам ↑// ^уолар сындырып алуы мүмкін ↓ /// ↑әйтпесе / басқа бағытта тәрб̊ійелеуі мүмкін →// ^уол балларымды↓ ///	↑сырыңызды ͡ гімге айтасыз ↑ /// ↑сырымды ^уөзүмө͡ ған'айтамын↓ // қәзір / ^йешкімге айтпаймын↓ /// ↑ бір сырың болады / айтатын ↓ /// ↑айтатын сыр б̊олады →// айтпайтын сыр б̊олады↓ /// ↑бір құпұйа б̊олұу͡ герег ͡ адамда↓ /// ↑мәселеңкій / мен немерелерімді жақ̊сы ͡ гөрөмін↓ /// ↑соларменен / бұрұңғұ / б̊асымнаң͡ гешкен ͡ оқыйғаларды / айтамын →// ал ішкі сырымд'айтčам ↑// ^уолар сындырыб̊ ͡ алұуұ ͡ мүмкүн↓ /// ↑әйтпесе / б̊асқа б̊ағытта тәрб̊ійелеүуү мүмкүн →// ^уол балаларымды↓ ///	Сырыңызды кімге айтасыз? Сырымды өзіме ғана айтам қазір ешкімге айтпайм. Бір сырың болады айтатын. Айтатын сыр болады, айтпайтын сыр болады. Бір құпия болу керек адамда. Мәселенки, мен немерелерімді жақсы көремін. Соларменен бұрынғы басымнан кешкен оқиғаларды айтам, ал ішкі сырымды айтсам, олар сындырып алуы мүмкін. Әйтпесе басқа бағытта тәрбиелеуі мүмкін, ол балаларымды.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑қыйанат көргең͡ гезіңіз болды ма↑ /// ↑қыйанатты / ы: бір адамның басына жетерлік // қыйанат көрдүм ^уөмүрден↓ /// ↑^уол ^йенді / мен ^уойлайм→// көб̊үсү менің тәжірійб̊есіздігімнен // → білместігімнен →// дүнійетанымымның͡ гедей болғанынаң͡ гөрген қыйанаттар͡ ғой↓ /// ↑әйтпесе / і: согезде басыма бір трагедиа боп ͡ келді ↓ /// ↑қәзір͡ ғарап ^уотсам→// сол қыйанаттарға / жақшаның ішіндегі / күле қарайм↓ /// ↑қәзір қыйанат көрмеүуге тырысам ғой↓ ///	↑қыйанат көргөң ͡ гезіңіз / б̊олдұ ͡ ма↑ /// ↑қыйанатты / бір адамның басына жетерлік / қыйанат көрдүм ^уөмүрден↓/// ↑^уол ^йенді / мен ^уойлаймын → // көб̊үсү менің тәжірійб̊есіздігімнен→ // білместігімнен →/ дүн^үйөтанымымның / кедей болғанынаң ͡ гөргөң ͡ ғыйанаттар ғой↓ /// ↑әйтпесе / солгезде б̊асыма ͡ б̊ір / трагедій б̊олып келді↓ /// ↑қәзір ͡ ғараб̊ ͡ отұрсам → // сол ͡ ғыйанаттарға / жақ̊шаның ішіндегі / күлө ͡ ғараймын↓ /// ↑қәзір / қыйанат көрмөугө тырысамын ͡ ғой↓ ///	Қиянат көрген кезіңіз болды ма? Қиянатты, ы-ы бір адамның басына жетерлік қиянат көрдім өмірден. Ол енді, мен ойлайм, көбісі менің тәжірибесіздігімнен, білместігімнен, дүниетанымымның кедей болғанынан көрген қиянаттар ғой. Әйтпесе і-і-і сол кезде басыма бір трагедия болып келді. Қазір қарап отырсам, сол қиянаттарға, жақшаның ішіндегі, күле қарайм. Қазір қиянат көрмеуге тырысам ғой.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑сіз / әлсізсіз бе↑ /// ↑әлсізбін ↓ ///	↑сіз / әлсіссіз ͡ б̊е↑/// ↑әлсізб̊ін↓///	Сіз әлсізсіз бе? Әлсізбін.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑сізді сабырлық рел'сінен / не шығарат↑ /// ↑тәрб̊иесіздік →// самодисциплина дейді ғой↓ /// ↑^уөзін ^уөзінің қылықтарын бақылай алмайтын →// кейде бір қызметкерлер болады↓ /// ↑солардың / қылықтарынағарап // → кейде релс'тен шығып кетем↓ ///	↑сізді саб̊ырлық ^ірелісінен / не шығарады↑/// ↑тәрб̊ійесіздік →// самодисційплина дейді ͡ ғой↓ ///↑^уөзүн ͡ өзүнүң͡ ғылықтарын / бақылай алмайтын // кейде б̊ір /қызметкерлер б̊олады →// солардың ͡ ғылықтарына ͡ ғарап // кейде ^ірелістен шығып͡ кетемін↓ ///	Сізді сабырлық рельсінен не шығарады? Тәрбиесіздік, самодисциплина дейді ғой. Өзін-өзінің қылықтарын бақылай алмайтын, кейде бір қызметкерлер болады. Солардың қылықтарына қарап, кейде рельстен шығып кетем.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑жан досыңыздың алыстап кеткенін байқасаңыз →// қайтесіз↑/// ↑жан досым →// жан дос →// ^йекі жан досым болған↓ /// ↑^уолар дүниеден ^уозып кетті↓ /// ↑қазіргі / достарым ^йенді / ^йенді ^йенді дос болып келеатқандар↓ /// ↑ ^уолар әзірге мені ренжітіп көрген ^йемес →// қылықтарымен↓ ///	↑жан досұңұздың алыстап͡ геткенім ͡ байқасаңыз ͡ ғайтесіз↑ /// ↑жан досұм →// жан͡ дос →// ^йекі жан досұм болған↑ /// ↑^уолар дүн^үйөден ^уозұп͡ кетті↑ /// ↑қәзіргі / достарым ^йенді / ^йенді /^йенді дос болып кележатқандар↑ /// ↑^уолар әзірге мені ^іренжітіп͡ көргөн ͡ емес →// қылықтарымен↓ ///	Жан досыңыздың алыстап кеткенін байқасаңыз қайтесіз? Жан досым, жан дос, екі жан досым болған. Олар дүниеден озып кетті. Қазіргі достарым енді, енді-енді дос болып келе жатқандар. Олар әзірге мені ренжітіп көрген емес қылықтарымен.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑бірінші болып кешірім сұрай аласыз ба↑ /// ↑^уосылай тәрб̊иелеген әке-шешем мені →// бірінші барып кешірім сұрай алам↓ /// ↑^уодан ^йешжерім сынып қалмайды↓ /// ↑ қайта мен // ^ұрухани байыймын →// бірінші б̊арып / кешірім сұрағаннан↓///	↑бірінші ͡ б̊олұп / кешірім сұрай ͡ аласыз ͡ б̊а↑/// ↑^уосұлай тәрб̊ійелеген әке ͡ шешем мені↑ /// ↑бірінші б̊арып / кешірім сұрай аламын ↑ /// ↑^уодан ^йешшерім сынып қалмайды↑ /// ↑қайта мен // ^ұрұуханій байыймын →// бірінші б̊арып / кешірім сұрағаннан↓///	Бірінші болып кешірім сұрай аласыз ба? Осылай тәрбиелеген әке-шешем мені. Бірінші барып кешірім сұрай алам. Одан еш жерім сынып қалмайды. Қайта мен рухани баймын, бірінші барып кешірім сұрағаннан.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑қазір / ^йекі күндік сапарға билет берілсе →// қай ^йелді таңдар ^йедіңіз↑ /// ↑жерүусалимге барар ^йем↓ /// ↑әйтпесе / киотаға↓ /// ↑тіпті болмаса // сан-франсискоға ↓/// ↑ вот мына үш / үш / қала мені ғашық қылып қойды →// ынтық қылып қойды↓ ///	↑қәзір / ^йекігүндүк̊ сапарға б̊ійлет ͡ перілсе →// қай ^йелді таңдар ^йедіңіз↑/// ↑жерүусаліймге б̊арар ^йедім↑ /// ↑әйтпесе / кійотаға↑ /// ↑тіпті б̊олмаса // санфрансыйскоға ↑ /// ↑вот мына үш / үш қала мені / ғашық қылып қойды →// ынтық қылып қойды↓///	Қазір, екі күндік сапарға билет берілсе, қай елді таңдар едіңіз? Жерусалимге барар ем. Әйтпесе, Киотаға. Тіпті, болмаса, Сан-Франсискоға. Вот мына үш, үш қала мені ғашық қылып қойды, ынтық қылып қойды.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑^уосы үшеуінің қайсына / құдай қарасады да↑ /// ↑жерүусалимге // ^уөйткені / ^уол жерде / дін атаулының бәрі шыққан жері↓ /// ↑^уолардың / мен бірінші рет барғанда →/ бір байқағаным →// жерусалимге кіргенде // ауа / ауаның ^уөзі бір қойұуланып →// біртүрлі / ^уөзі бір биаполе жүре бастады ма →// денеме электр ток жүргендей ме →// бір әсер ^йетті↓ /// ↑сол ^уөзі / ^уөзі бір керемет қасиетті жер↓///	↑^уосұ үшөүуүнүң ͡ ғайсына / құдай͡ ғараса ͡ да↑ /// ↑жерүусаліймге // ^уөйткөнү / ^уол жерде / дін атаулұнұң бәрі шыққан жері ↑ /// ↑^уолардың / мем ͡ бірінш'рет ͡ парғанда →// бір б̊айқағаным →// жерүусалыймге ͡ гіргенде // ауа / ауаның ^уөзүб̊ір ͡ ғойұуланып →// біртүрлү /^уөзү б̊ір б̊ұйополе жүрө ͡ б̊астады ͡ ма →// денеме / элект^ір тог ͡ жүргөндөй ͡ ме →// бір әсер ^йетті↑ /// ↑сол ^уөзү / ^уөзү ͡ б̊ір / керемет қәсійетті жер↓///	Осы үшеуінің қайсына құдай қарасады да? Жерусалимге, өйткені ол жерде дін атаулының бәрі шыққан жері. Олардың мен бірінші рет барғанда бір байқағаным, Жерусалимге кіргенде ауа, ауаның өзі бір қоюланып, біртүрлі өзі бір биополе жүре бастады ма, денеме электр ток жүргендей ме, бір әсер етті. Сол өзі, өзі бір керемет қасиетті жер.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑жерүусалимдегі қабырғаға // қандай мазмұндағы хат қалдырар ^йедіңіз↑// ↑мен байағыда барып жаздым↓ /// ↑^уол тек иұуда дініндегі адамдарға ^йемес↓/// ↑мен ^уойладым →// ^уөзім үшін мен де →// адамзат / деген үлкен / халықтың ішінде жүрмін ғой↓/// ↑солардың мүшесімін →// мен де барып көрейінші деп ↓/// ↑мұстафа шоқайды түсіріп жүрген кезде мен сол / жоқтау қабырғасы ғой →// барып мен де хат жаздым↓/// ↑не тұуралы хат жаздым →// ^уоны айтпаймын бірақ ^йешкімге↓///	↑жерүусаліймдегі ͡ ғаб̊ырғаға // қандай мазмұндағы хат қалдырар ^йедіңіз↑/// ↑мем ͡ байағыда / б̊арыб̊ ͡ жаздым↑ /// ↑^уол тек / ійұуда дініндегі адамдарғ'емес↑ /// ↑мен ^уойладым →// ^уөзүм үшүн мен ͡ де →// адамзат / деген үлкөн / халықтың ішінде жүрмің ͡ ғой↑ /// ↑солардың мүшөсүмүн →// мен ͡ де б̊арып көрөйүншү деп↑ /// ↑мұстафа шоқайды түсүрүб̊ ͡ жүргөң͡ гезде / мен сол / жоқтау ͡ ғаб̊ырғасы ͡ ғой →// барыб̊ мен ͡ де хат ͡ шаздым↑ /// ↑не тұуралы хат ͡ шаздым↓// ^уон'айтпаймын бірағ ͡ ешкімге↓///	Жерусалимдегі қабырғаға қандай мазмұндағы хат қалдырар едіңіз? Мен баяғыда барып жаздым. Ол тек иуда ы-ы дініндегі адамдарға емес. Мен ойладым, өзім үшін мен де адамзат деген үлкеееен халықтың ішінде жүрмін ғой. Солардың мүшесімін, мен де барып көрейінші деп. Мұстафа Шоқайды түсіріп жүрген кезде, мен сол жоқтау қабырғасы ғой , барып мен де хат жаздым. Не туралы хат жаздым, оны айтпаймын бірақ ешкімге.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑сіздің ^йең үлкен жетістігіңіз↑ /// ↑ үлкен жетістік әлі алда →// сол / ^уосұ күнге дейін →// ^уосы жасқа дейін→// мен сол үлкен жетістікке жетем ба →// деген нійетпен кітаб жазам →// кійно түсірем↓ ///	↑сіздің ^йең үлкөн жетістігіңіз↑ /// ↑үлкөн жетістік / әл'алда →// сол /^уосұ ͡ гүңгө дейін →//^уосұ жасқа дейін → // мен сол үлкөн жетістікке жетем ͡ бе →// деген нійетпен / кітәб̊ ͡ жазамын →// кійно түсүрөмін↓ ///	Сіздің ең үлкен жетістігіңіз? Үлкен жетістік әлі алда, сол осы күнге дейін, осы жасқа дейін мен сол үлкен жетістікке жетем ба деген ниетпен кітап жазам, кино түсірем.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑сіз үшін ең қымбат сыйлық↑ /// ↑кітап↓ ///	↑сіз үшүн ^йең͡ ғымбат ͡ čыйлық↑/// ↑кітәб̊↓ ///	Сіз үшін ең қымбат сыйлық ? Кітап
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑сіз ^уоқұуға ұсынар кітап̊тар↑ /// ↑оны айтсам →// мен / бір кеш азырақ кетеді↓ /// ↑бірақ алдыменен аб̊ай →// аб̊айдың қарасөздерін қайта қайта ^уоқұу керек↓ /// ↑құран →// бійблійа↓ /// ↑біздің жазушылардан әуезов →// мүсірепов →// әсіресе аб̊айдың қарасөздері↓ /// ↑жылына бір қарап қойам да →// ылғыйда бір жаңалық ашып ^уотырам↓ /// ↑ылғый бір / ^уөзім іздеп жүрген сұрақтарға жауап алып ^уотырам↓ /// ↑міне / сонысымен әлі таңқалдырады →// аб̊айдың қарасөздері↓ ///	↑сіз ^уоқұуға ұсұнар кітәптар↑/// ↑^уон'айтčам мен →// бір͡ геш азырақ кетеді↓ /// ↑бірақ / алдыменен аб̊ай →// аб̊айдың͡ ғарасөздөрүн / қайта͡ ғайта ^уоқұу ͡ герек↓ /// ↑құран / бійблійа↓/// ↑біздің жаз^ұушұлардан әуөзов↑/ мүс^үрөпов↓/// әс^іресе↑/ аб̊айдың ͡ ғарасөздөрү↓ /// жыл^ына / б̊ір ͡ ғарап ͡ қойамын↑/ ылғый ͡ да ͡ б̊ір жаңалығ ͡ ашып ^уот^ұрамын↓/// ылғый бір ^уөзүм іздеб̊ ͡ жүргөн сұрақтарға жауаб̊ ͡ алып // ^уот^ұрамын↓ /// міне↑/ сонұсұмен әлі таңғалдырады // аб̊айдың қарасөздөрү↓ ///	Сіз оқуға ұсынар кітаптар? Оны айтсам мен, бір кеш азырақ кетеді. Бірақ алдыменен Абай, Абайдың қарасөздерін қайта-қайта оқу керек. Құран, Библия. Біздің жазушылардан Әуезов, Мүсірепов. Әсіресе, Абайдың қарасөздері. Жылына бір қарап қоям, ылғи да бір жаңалық ашып отырам. Ылғи бір өзім іздеп жүрген сұрақтарға жауап алып отырам. Міне, сонысымен әлі таңқалдырады Абайдың қарасөздері.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑аб̊ай ақыл →// қайрат →// жүректі бірдей ұста деген↓ /// ↑сізде ^уосылардың бірі / басып кететін сәттер бола ма↑/// ↑ жүрек көбінесе →// басып кететін кездері болад →// соған кейде ^уөкінем↓///	↑аб̊̊ай ақыл ͡ ғайрат →// жүрөктү б̊ірдей ұста деген →/ сізде ^уосұлардың бірі / басыб̊ ͡ гететін сәттер б̊ола ͡ ма↑/// ↑ жүрөк көб̊үнөсө →// басыб̊ ͡ гететің͡ гездері б̊олады →// соғаң͡ гейде ^уөкүнөмін↓///	Абай ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста деген. Сізде осылардың бірі басып кететін сәттер бола ма? Жүрек көбінесе басып кететін кездері болад. Соған кейде өкінем.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑сіз үшін ^йең / ұлы режійссер↑ /// ↑жан гюго↓ /// ↑оның ең / ұлы тұуындысы↑/// ↑аталанта↓ ///	↑сізүшүн ^йең / ұлұ ірежійссер↑/// ↑жан гұуго↓/// ↑^уонұң ^йең / ұлұ тұуұндұсұ↑/аталанта ↓///	Сіз үшін ең ұлы режиссер? Жан Гюго. Оның ең ұлы туындысы? «Аталанта».
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑ таб̊ыйғаттың ^йең әдемі құбылысы↑/// ↑көктем →// кемп̊ірқосақ →// бәйшешек →// қандай стіймул тұр↑/// ↑жүрегі бар →// ^йегер гүлдерде жүрек болатын болса →// ^йең жүрегі үлкен →// әрі мықты жүрек →// ^уосы бәйшешекте↓// қардың астынан шығұу↓ ///	↑таб̊̊ійғаттың ^йең әдемі ͡ ғұб̊ұлұсұ↑/// ↑көктөм →// кемп̊ірғосақ →/б̊әйшешек →/ қандай ^істіймұул тұр↑/// ↑жүрөгү б̊ар↓ /// ^йегер гүлдөрдө жүрөк болатым ͡ болса →// ^йең жүрөг'үлкөн →// әрі мықты жүрөк /→// ^уосұ б̊әйшешекте↓/// ↑қардың астынан шығұу↓ ///	Табиғаттың ең әдемі құбылысы? Көктем, кемпірқосақ, бәйшешек, қандай стимул тұр? Жүрегі бар. Егер гүлдерде жүрек болатын болса,ең жүрегі үлкен әрі мықты жүрек осы бәйшешекте. Қардың астынан шығу.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑сізді көндірүу ^уоңай ма↑ /// ↑кейде ^уоңай →// соған ^уөкінем мен →// ^уөйткені / көңіліне қарайм↓ /// ↑мен →// ренжітіп алам ба →// деп / ^уойлайм↓ ///	↑сізді ͡ гөндүрү ^уоңай ͡ ма↑/// ↑кейде ^уоңай →// соғаң ͡ өкүнөмүн мен →//^уөйткөнү / көңүлүнө ͡ ғараймын↓/// ↑мен →// ^іренжітіб̊ ͡ аламын ͡ ба / деп ^уойлаймын↓ ///	Сізді көндіру оңай ма? Кейде оңай, соған өкінем мен, өйткені көңіліне қарайм. Мен ренжітіп аламын ба деп ойлайм.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑күнделікті күйбеңнен бір сәт алшақтау үшін →// әркім әртүрлі амал жасайды↓ /// ↑мысалы / біреу аккардыйонда ^уойнайды →// ал сіз ше↑ /// ↑кітап ^уоқыймын↓/// ↑жаңағы айтқан конфуцый →/ аб̊ай→// жаңағы ^уөзім / аттарын айтпай-ақ қойайын →// ^уөзіміздің / шетелдің бір б̊ірнеше жазушылары бар↓ /// ↑соларды қайта қайта ^уоқыймын↓ ///	↑күндөлүктү күйб̊өңнөм бір сәт алшақтауүшүн →// әргім әртүрлү амал жасайды↓ /// ↑мысалы / біреу аккардыйонда ^уойнайды → // ал сішше↑/// ↑кітәб̊ ͡ оқұймұн →// жаңағ'айтқан конфұусұй →// аб̊ай →/ жаңағы ^уөзүм / аттарын айтпайақ͡ қойайын →// ^уөзүмүздүң / шетелдің ͡ бір / бірнеше жазұушұлары б̊ар↓/// ↑соларды қайта͡ ғайта ^уоқұймұн↓ ///	Күнделікті күйбеңнен бір сәт алшақтау үшін әркім әртүрлі амал жасайды. Мысалы, біреу аккардионда ойнайды, ал сіз ше? Кітап оқимын. Жаңағы айтқан Конфуций, Абай, жаңағы өзім аттарын айтпай-ақ қояйын, өзіміздің шетелдің бір бірнеше жазушылары бар. Соларды қайта-қайта оқимын.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑әйел адамға тән ^йең жақ̊сы қасійет↑ /// ↑ыйбалық →// нәзіктік↓ /// ↑^уосы екеуі →// ыйбалық / нәзіктік↓ /// ↑сосын құпыйа сақтай білүу↓ /// ↑көзіне қарағанда бір құпыйа іздеймін↓ /// ↑соны / ылғый сұрақ // қыздың көзіне қарап ^уотырып →// сұрағыңа жауап таба алмасаң ынтығасың ғой↓ /// ↑міне / ынтықтырып // → ^уөмір бойы ынтықтырып ^уөтетін болса →// сол ^уобъект / қызық ^уобъект болады↓ /// ↑қыздардың көзіне қарағанда ылғый сол құпыйа іздеймін↓ ///	↑әйел адамға тән ^йең жақ̊сы қәсійет↑/// ↑ійб̊алық →/ нәзіктік↓/// ↑^уос'екеүуү →// ійб̊алық / нәзіктік↓/// ↑сосұң ͡ ғұпұйа сақтай білүу↓/// ↑көзүнө͡ ғарағанда / б̊ір ͡ ғұпұйа іздеймін↓/// ↑сонұ / ылғый сұрақ // қыздың͡ гөзүнө͡ ғараб̊ ͡ отұрұп →// сұрағыңа жауап таб̊ ͡ алмасаң /ынтығасың ͡ ғой↓ /// ↑міне / ынтықтырып // →^уөмүрб̊ойұ ынтықтырып ^уөтөтүм ͡ болса →// сол ^уобъект / қызығ ͡ объект ͡ полады↓ /// ↑қыздардың͡ гөзүнө͡ ғарағанда / ылғый сол / құпұйа іздеймін↓///	Әйел адамға тән ең жақсы қасиет? Ибалық, нәзіктік. Осы екеуі ибалық, нәзіктік. Сосын құпия сақтай білу. Көзіне қарағанда бір құпия іздеймін. Соны ылғи сұрақ қыздың көзіне қарап отырып, сұрағыңа жауап таба алмасаң ынтығасың ғой. Міне ынтықтырып, өмір бойы ынтықтырып өтетін болса, сол объект, қызық объект болады. Қыздардың көзіне қарағанда ылғи сол құпия іздеймін.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑^йер адамға тән ^йең жақ̊сы қасиет↑ /// ↑Ұстамдылық↓ ///	↑^йер адамға тән ^йең жақ̊сы қәсійет↑ /// ↑ұстамдылық↓ ///	Ер адамға тән ең жақсы қасиет? Ұстамдылық.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑қай сынақтан ^уөтүу қыйын↑/// ↑байлық па →// әлде кедейлік пе↑/// ↑ ^йекеуіменде↓ /// ↑бірақ соңғы кезде қарап жүрмін →// қазақ кедейлікке көнбіс ^йекенде →// а: байлыққа / шыдамайды ^йекен↓ /// ↑байлықтың сынынан көбінесе ^уөтпей жататын ^уөзімнің ^уотандастарымнан көп түңілем↓ ///	↑қай сынақтан ^уөтүу ͡ ғыйын↑ /// байлық ͡ па →// әлде ͡ гедейлік ͡ пе↑/// ↑^йекеүуүмөндө↑/// ↑бірақ / соңғұ ͡ гезде͡͡ ғараб̊ ͡ жүрмін →// қазақ кедейлікке / көмбүс ͡ екен ͡ де →// байлыққа / шыдамайд'кен↓/// ↑байлықтың сынынаң ͡ гөб̊үнөс'өтпөй жататын ^уөзүмнүң ^уотандастарымнаң͡ гөп түңүлөмүн↓ ///	Қай сынақтан өту қиын? Байлық па, әлде кедейлік пе? Екеуімен де. Бірақ соңғы кезде қарап жүрмін, қазақ кедейлікке көнбіс екен де, а байлыққа шыдамайды екен. Байлықтың сынынан көбінесе өтпей жататын өзімнің отандастарымнан көп түңілем.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑^уоқыған кітаптарыңыздың қайсысы бойынша фійл'м түсірер ^йедіңіз↑ /// ↑мәселенкій / әуезовтің әңгімелер цыйклынан → / қыр балалары →/ қыр суреттері деген цыйклдары бар ғой↓/// ↑соны / кез келгенін алып // қазіргі күнге ^ылайықтап →// кійно түсірүуге болады↓ ///	↑^уоқұғаң ͡ гітәб̊тарыңыздың͡ ғайсысы б̊ойұнша фійл'м түсүрөр ^йедіңіз↑/// ↑мәселеңкій / әүуөзовтің әңгімелер цыйклынан →// қыр б̊алалары →/ қыр сүурөттөрү деген цыйклдары б̊ар ͡ ғой →// сонұ / кезгелгенін алып // қәзіргі ͡ гүңге ^ылайықтап →// кійно түсүрүугө ͡ б̊олады↓///	Оқыған кітаптарыңыздың қайсысы бойынша фильм түсірер едіңіз? Мәселенки, Әуезовтің әңгімелер циклынан «Қыр балалары», «Қыр суреттері» деген циклдары бар ғой. Соны кез келгенін алып, қазіргі күнге лайықтап, кино түсіруге болады.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑құдайдың алдына барсаңыз →// не айтар ^йедіңіз↑ /// ↑сұрақ көп →// көп нәрсе сұрар ^йедім↓ /// ↑^уөйткені / мен / ^уосы көп нәрсені білмегендіктен →// ^уөзіме ^уөзім көп сұрақ қойдымда↓ /// ↑сол үшін / соларға жауап іздеп барып / кітап жаздым↓ /// ↑әңгімелер →/ проза →/ кійно түсіріп жатырмын↓/// ↑а: үлкен кісінің алдына барған кезде // сол сұрақтарды қойар ^йедім →// неге↑ деп↓ ///	↑құдайдың алдына б̊арсаңыз →// не айтар ^йедіңіз↑ /// ↑сұрақ ͡ көп → // көп нәрсе сұрар ^йедім↓ /// ↑^уөйткөнү / мен / ^уосұ ͡ гөп нәрсені б̊ілмегендіктен // →^уөзүме ^уөзүм ͡ гөп̊ сұрақ͡ ғойдұм ͡ да↑ /// ↑солүшүн / соларға жауаб̊ ͡ іздеп ͡ парып / кітәб̊ ͡ жаздым↑ /// ↑ әңгімелер →/ проза →/ кійно түсүрүб̊ ͡ жатырмын↓ /// ↑үлкөң͡ гісінің алдына б̊арғаң͡ гезде сол сұрақтарды ͡ ғойар ^йедім →// неге ↑ деп↓ ///	Құдайдың алдына барсаңыз, не айтар едіңіз? Сұрақ көп, көп нәрсе сұрар едім. Өйткені мен осы көп нәрсені білмегендіктен өзіме-өзім көп сұрақ қойдым да. Сол үшін соларға жауап іздеп барып, кітап жаздым. Әңгімелер, проза, кино түсіріп жатырмын. Үлкен кісінің алдына барған кезде сол сұрақтарды қояр едім «неге?» деп.
Сатыбалды Нарымбетов	▶	↑бір сөзб̊өн / сіз кімсіз↑/// ↑мен / ійтпін↓/// ↑ійтте ͡ ғандай мінез б̊ар↑ /// ↑ійттердегі мінездердің бәрі / менде б̊ар↓ /// ↑ійтті жақсы көрем →// бірақ үйде ійт ұстамайм↓/// ↑ мынау / ^уөзіміздің үлкен бір / жақсы төбет ійттер б̊олады↓/// ↑^уөзімде тілеүулес деген ійтім болды↓/// ↑ кейін / бір / қысастықпен / біреулер наңға / кішкентай ͡ гүнүнде ійне шаншып ͡ періп →// содан / ^уөліп қаған↓/// ↑сол кісінің үйүнүң терезесін барып →// кешке таман тас атқылап →// бытш̆ытын шығардым↓/// ↑^уол туралы ассалаумағәләйкүм атлантійда деген хійкайатымда үлкен / негізі жазғам ↓/// ↑ ійт деген / ^йең / адамға жақын →// қасійетті →/ сезімтал →/ достыққа б̊ерік →/ қамқор жануар↓/// ↑жеті қазынаның біреуі ғой ↓/// ↑адамзатқа / алла тағаланың сыйлаған / жетіғазынасының біреуі ғой →// ійт деген↓ ///	↑бір сөзб̊өн / сіз ͡ гімсіз↑/// ↑мен / ійтпін↓/// ↑ійтте ͡ ғандай мінез ͡ б̊ар↑ /// ↑ійттердегі мінездердің бәрі / менде б̊ар↑/// ↑ійтті жақ̊сы ͡ гөрөмін →// бірағ ͡ үйдө ійт ұстамаймын↓/// ↑ мынау /^уөзүмүздүң үлкөм ͡ бір жақ̊сы төб̊өт ійттер б̊олады↓/// ↑^уөзүмдө тілеүулөс ͡ теген ійтім болды↓/// ↑кейім ͡ бір / қысастықпен / біреүулөр наңға ͡ гішкентай ͡ гүнүнде ійне шаншып ͡ періп →// содан / ^уөлүп қалған↓/// ↑солгісінің үйүнүң терезесім ͡ барыб̊ →// кешке таман тас атқылап →// бытш̆ытын шығардым↓/// ↑^уол тұуралы ассалаумағәләйкүм атлантыйда деген хійкайатымда үлкөн / негізі жазғам↓/// ↑ійт деген /^йең / адамға жақын →// қәсійетті →/ сезімтал →/ достұққа б̊ерік →/ қамқор жанұуар↓/// ↑жетіғазынаның біреүуү ͡ ғой ↓/// ↑адамзатқа / алла ͡ тағаланың сыйлаған / жетіғазынасының біреүуү ͡ ғой →// ійт деген↓ ///	Бір сөзбен, сіз кімсіз? Мен итпін. Итте қандай мінез бар? Иттердегі мінездердің бәрі менде бар. Итті жақсы көрем, бірақ үйде ит ұстамайм. Мынау өзіміздің үлкен бір жақсы төбет иттер болады. Өзімде Тілеулес деген итім болды. Кейін бір қысастықпен біреулер нанға кішкентай күнінде ине шаншып беріп, содан өліп қаған. Сол кісінің үйінің терезесін барып, кешке таман тас атқылап быт-шытын шығардым. Ол туралы «Ассалаумағалейкум, Атлантида» деген хиқаятымда үлкен негізі жазғам. Ит деген ең адамға жақын, қасиетті, сезімтал, достыққа берік, қамқор жануар. Жеті қазынаның біреуі ғой. Адамзатқа Алла Тағаланың сыйлаған жеті қазынасының біреуі ғой ит деген.
Сейдін Бизақов	▶			5. – Бабалардан мұра болып келе жатқан ана тілімзді таза күйінде сақтап, келер ұрпаққа жеткізу біздің ұлы борышымыз. Әуе толқынында – журналист Оңғарбек Құралдың "Тіл мәдениеті" хабары. – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын! Бүгінгі хабарымызда тіл мәдениетінің кейбір өзекті мәселелері жайында сөз етуді жөн көрдік. Филология ғылымының докторы, профессор Сейдін Бизақов ағамыз студиямызға келіп, тіл тағдыры мен сөз мәдениеті жайында көптеген мысалдар келтіре отырып, өзінің көкейде жүрген ойларымен бөліскен болатын. «Сөз түзелді, тыңдаушы, сен де түзел!» деп Абай ақын айтқандай, қазіргі топшылаулар тыңдаушы қауымның көкірегіне ой салар, қай сөзді дұрыс, қай сөзді бұрыс қолданып жүрміз деген сауалдарына жауап алар деген мақсатта ұсынуды жөн көрдік. Алда латын графикасына көшер болсақ, әліпбиімізді артық әріптерден тазартып алу қажет деп есептейтіндерге біздің қонағымыз мынадай пікір білдіреді: – Латынға көшеміз деп жатыр ғой, латын әрпіне көшеміз деп жатырмыз, ә, осымен байланысты біраз қаламгерлер әріп санын азайтуымыз керек дейді.
Сейдін Бизақов	▶			– Кейбір авторлар 6 әріпті азайтайық дейді, кейбіреуі 9 әріпті, кейбіреуі тіпті 12 әріпті азайтайық дейді. Оның өзі – барып тұрған қисынсыз нәрсе. Егер мұншама әріп санын азайтсақ, онда бұрынғы жеткен жетістігіміздің бәрі зая кетеді. Кириллица негізінде 42 әріппен жазу дәстүрі қалыптасты ғой. Осыған байланысты сауаттылықты да керек етеді. Сондықтан тілімізді құрмет тұту жағы да өз мәселесін шеше алмайды. Өйткені бір ғана «Х» әрпін қолдану арқасында біраз сөздер тұлғалық дербестікке ие болды. Мысалы, қал дейміз, беттегі қал, осында қал, ә, осындағы қал деген сияқты. Енді хал, хал-ахуал оны ажыратып қолданамыз. Қат дейді, бірнәрсе тапшы. Немесе қат – етістік. Ал енді хат, ол – зат есім, письмо деген мағынадағы. Қалық дейміз, халық, хан дейміз, қан дейміз. Сондықтан «х» әрпін жазбай, оны қолданыстан алып тастайық деу тілімізге өзінің кері әсерін, зиянын тигізеді.
Сейдін Бизақов	▶			– Қазіргі орфографиялық сөздікте бұрын "хұқық" деп айтылатын сөз "құқық", "рахмет" деген сөз "рақмет" деп жазылған. Бұған байланысты Сейдін ағамыз былай дейді: – Бірде бір әріптесіміз айтады да «бір цитатаны оқиын десем, онда құқық деген сөз бар екен» дейді. Осыны басында орфографиялық сөздіктің 4-нұсқасында х-мен хұқық деп жазған еді. Кейін соны неге екенін қ-мен құқық деп жазыпты. "Құқық" деп, енді "құқық" деп айту қиындау. Дауысты қырнап, айтылуын қиындатып, әуезділіктен жұрдай етіп "құқық" деп айту – тиімді емес. Бұрынғы қалпымен, басқа туыс тілдердегі нұсқасын өзгертпей, мысалы, ноғай, қарақалпақ тілдерінде "хұқық" деп айтады ғой, "хұқық" деп жазуға қайта көшу керек қой. Сол сияқты мына "рақмет" деген сөз де, баспасөзде "рахмет" деген сөздің табиғи айтылу әуезділігін сақтап х-мен жазып жүрміз ғой. Міне, осыны қанша айтқанымызбен, орфографиялық сөздіктің соңғы нұсқасында да ескерілмей қ-мен жазыпты "рақмет" деп.
Сейдін Бизақов	▶			– Енді сіз «Орфографиялық сөздікке» көбірек сын айтып жатқан сияқтысыз. Өзі орфографиялық сөздікті кім жасайды? Немесе қандай да бір мекеме жауапты ма соған? – Әрине, пікір алсаңыз, ескерілмей кеткен тұстары көп қой. «Орфографиялық сөздіктің» бесінші нұсқасына сын айтушылар көп. Олар нені айтады? Мынау егемендікке ие болып, тілімізді көркейтеміз, дамытамыз, байытамыз деп деп тұрған тұста, жұртшылық пікірі аяқталмай тұрған тұста, талас-дау мәселе тудыратын тұстары өз шешімін таппай тұрған тұста, асығыстау шыққан сияқты деген пікір айтылады. Тіпті ешқандай жаңалығы жоқ «Орфографиялық сөздік» деп те мақала жазғандар да болды. Біз орфографиялық сөздік туралы білмек болып ғаламторды шарлағанымызда «Уикипедия» қазақша ашық энциклопедиясында былай деп жазылыпты: «Орфографиялық сөздік — сөздерді дұрыс жазу сөздігі.
Сейдін Бизақов	▶			– Орфографиялық сөздік (емле сөздік) — тілдегі сөздердің жазылу нормасын көрсететін сөздік. Қазақ тілінің тұңғыш орфографиялық сөздігі қазақ жазуының орыс графикасына көшуіне байланысты қабылданған емле ережелеріне сәйкес 1941 жылы түзілді. Мәулен Балақаев 1948 ж. оқушыларға арналған қысқаша "Емле сөздігін" құрастырды. Рәбиға Сыздықтың жетекшілігімен 1995 ж. мектеп мұғалімдері мен баспа қызметкерлеріне арналған "Қазақ орфографиясы жайында анықтағыш" жарыққа шықты. Мектеп оқушыларына арналған орфографиялық сөздік 1960 ж., біршама толық түрі 1972 ж., ал қазақ тілінің үлкен "Орфографиялық сөздігі" 1963 ж. жарық көрді. Осы сөздіктің толықтырылып, өңделген 2-басылымы 1978 ж. шықты. Қазақ лексикографиясында сөздердің кейбір топтарының жазылуын көрсететін емле сөздіктер де бар. Мысалы, "Біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің орфографиялық сөздігі". Тіл білімі институтының әзірлеуімен "Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі" 1988 жылы жарық көрді...».
Сейдін Бизақов	▶			– Тіл мәдениеті дегеніміз – сөйлегенде, жазғанда тіл құралдарын, сөз, сөз тіркесі, сөйлем түрлерін дұрыс қолданып, сауаттылықтың, айқын ойлылық пен ізеттеліктің өнегесін көрсету. Мәулен Балақаев. – Тағы бір айтатын мәселе – ережеге қатысты сөздерді толықтай айқындап, топтау арқылы емле ережелерін қолдануда бір принципке негізделген бірыңғай жүйелілік пен сәйкестікті сақтау жағына мұқият болсақ. Мысалы, "аузы", "даусы", "халқы", "орны" деген сияқты соңғы буындағы қысаң дауыстарды қысқартып айту ережесінің сақталмауы – осының бір айғағы. Қазақ тілінің емле ережесіне сай сөз саптауға кесірін тигізетін жүйесіздікті болдырмау тілімізді көркейтудің бір амал-тәсіліне жатпақ. Келесі айтатынымыз, орфографиядағы өзгеріс емлені қиындатып, тіл үйренушіні шатастырмауы жағын еске тұтсақ. Онда да ескеретін жайлар бар. Бір атақты ғалымымыз, мысалы, "институт" деп жазбай-ақ "інститүт" деп жазайық, "университет" деп жазбайық, "үниберситет" деп жазайық дейді.
Сейдін Бизақов	▶			– Осыдан келіп сұрақ туады. Жалпы орыс тілінен енген, орыс тілі арқылы енген сөздерді қазақы қалпына келтіреміз деп сауаты жоқ аталар мен әжелердің бұрмалап айтқан сөзін қолданысқа енгізу, бұл тілімізге нұқсан келтіреді, сөздің әуезділігіне нұқсан келтіреді. Екіншіден, оның бірнеше нұсқасы айтылады, мысалы. Үш-төрт сауаты жоқ әженің "інститүт" деп айтуы 3-4 түрлі болуы мүмкін. "Үніверстет" деп айтылуының да неше түрлі болуы мүмкін. Мұны есте сақтау мүмкін бе?Қайсысын әдеби нормаға жатқызамыз деген де бұл қиындық тудырады, сауаттылықты кері кетіреді әрі тілімізді құрмет тұтуға кесірін тигізеді. – Қазақ тіліндегі туынды сөздерге байланысты да біршама ойланатын жәйттер бар екен. Мәселен, "айт", "айтқын", "айтшы" немесе "жылауық", "жылағыш", "жылаңқы" немесе "тоңу", "жаурау", "мұздау". Міне, осы сөздердің қайсысы әдеби нормаға жатады, қай сөзді қолданған абзал?- деген сауалымызға Сейдін Бизақов ағамыздың өз тұжырымы бар:
Сейдін Бизақов	▶			– Баспасөзде, теледидар, радио хабарларында тағы бір дау-дамай тудырып, бұрмалап қолданушылық бұл - туынды сөздерге қатысты. Мәселен, орыс тілінде "скажи" деген сөз бар. Ал енді осыны үш түрлі аудардық. "Айт" – ол енді бұйрық. "Айтқын" – ол енді ақыл-кеңес. "Айтшы" деген – өтініш. Мұның бәрі "скажи" деп аударылады. Бұл тиімді емес пе, қазақ тілінің байлығын көрсететін мысал. Ал енді осыған байланысты біз "айтқын" деген сөзді қолданбайық дейді. Енді "айтқын" деген сөз "айт, айтшы" деген сөздерден ерекшеленеді. Осыны ескермей, жаңсақ пікір айтылады. Сол сияқты "жылауық" па, "жылағыш" па, "жылаңқы" ма? Осыдан да біреуін ғана таңдайық дейді. Бұл да – тиімсіз. Себебі үшеуінің білдірер мағынасында сәл-пәл реңктік айырмашылық бар екені анық. "Жылауық" десе, "көп жылайтын" бала ғой енді. "Жылағыш" десек, оның мағынасы – жылауға икемділік, мысалы, қайтыс болған адамды "жоқтау", "жылауға шеберлік" деген мағынаны білдіуге икемділік.
Сейдін Бизақов	▶			– Ал "жылаңқы" деген сөз – "көп шағым айта бергіш", "көп наразылық білдіргіш" деген мағынаны үстемелеп білдіреді. "Тоңу", "жаурау", "мұздау" – осы үшеуінің қайсысын аламыз дегенде, осының үшеуін де қолданысқа енгізуіміз тиімді. "Тоңу" десек, "май тоңды", "жер тоңды". Ал енді "жаурау" болса, жан-жануарға қатысты қолдануға икемделген, "мұздау" болса адамға қатысты жиірек қолданылады. "Ту", "жалау", "байрақ" деген сөздердің де үшеуін де қатар қолдансақ тиімді. Лексикалық қатеге тағы бір мысал келтірейінші. "Папа", "мама" деген сөздер Ұлы Отан соғыстан кейінгі ұрпақтың өз ата-анасын "папа", "мама" деп бөгде тілде атауы белең алып кетті. Бірде мынадай жағдай болды. Орыс тілінен енген сөздердің бәрін қазақшалаймыз, тіпті халықаралық терминдерге дейін қазақшалаймыз деп ала-шапқын болып жүрген бір қаламгеріміздің үйінде болғанымызда, балалары "папа", "мама" деп тіл қатып жүр екен.
Сейдін Бизақов	▶			– Содан сұрадым, «ой, бәленшеке-ау, бұл қалай, халықаралық сөздерді қазақшаламай-ақ сол күйінде қолдансақ, ол ешқандай жаңсақтық болмас еді. Ал енді әке-шешесін өз ана тілінде атамау, бұл намысқа тиетін нәрсе емес пе?» деп, сұраған кезім болды. 1985 жылы қазақ басылымына мынандай бір мақала апарып едім. Кез келген басқа халықтар сияқты біздің халықтың да әке-шешесін атайтын сөзі бар емес пе? Соны неге бұрмалап қолданып жүрміз деген мақсатпен. Міне, осы мақаламды қазақ басылымдары ұзақ уақыт басуға бата алмай, кері қайтарумен болды. Ең ақырында «Қазақ әдебиеті» газетінің редакторы ғана: «Сіздің қойып отырған мәселеңіз дұрыс, әке-шешесін көке-апа деп атауы, бұл – ескішілдік емес, ана тіліне ден қойғандық. Мен сізді қолдаймын!» деп көңілімді аулады. «Бірақ өзіңіз қызмет істейтін Тіл білімі институтындағы екі бас қызметкерге «Қолдаймыз!» деп қол қойдырып келіңіз» деді.
Сейдін Бизақов	▶			– Бұл жолы да іс оңайға соқпады. Ақыр аяғында екі бас ғылыми қызметкер келісіп, қол қойып берді. Бұдан кейін де Ішкі істер министрлігінің Қауіпсіздік бөлімін басқаратын орыс азаматына жолығуға тура келді. Өзі бір кішіпейіл, мәдениетті кісі екен. Бұл – ешқандай да ұлтшылдық, бұл ешқандай да керітартпалық емес, алаңсыз баса беріңіз деп кеңес берді. Міне, осыдан кейін барып, екі жыл уақыт өткізіп, мақаламның кейбір тұстарын қысқарумен, басылып шықты. Міне, бұған сенесіз бе, сенбейсіз бе?! – Біз бұдан бұрынғы хабарларымызда да туыстық атауларды, мәселен, «папа», «мама» дегенді қазақша қалай айту дұрыс деген сұраққа біршама авторлардың пікірлерін берген болатынбыз. Бүгінгі хабар қонағы да «папа», «мама»-ны «көке», «апа» деп айтуды сонау 1985 жылы-ақ ұсынғанын айтып отыр.
Сейдін Бизақов	▶			– Қалай болғанда да өз туған әке-шешеңді өзге ұлттың тілінде айту мақтаныш болмаса керек. Батпандап кірген үрдіс мысқалдап шығар. Ұлтын сүйген, ұлт құндылықтарын бағалаған әрбір азамат бүгіннен бастап өз отбасында қазақшасына өзге тілдердің бірде-бір сөзін қоспай сөйлеуді әдетке айналдырса, мемлекеттік тіліміздің де мұраты айқын, мәртебесі биік болмақ. Осымен "Тіл мәдениеті" хабарын аяқтаймыз. Онда филология ғылымының докторы, профессор Сейдін Бизақов тіл мәдениетінің кейбір өзекті тұстары туралы өз ойымен бөлісті. Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Құрал, сазбен көркемдеген – Қайсар Ердеш. Әуе толқынында амандықпен кездескенше сау сәлемет болыңыздар!
Сейдін Бизақов	▶			6. – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын! Көрнекті тілші ғалым Мәулен Балақаев «Тіл мәдениеті дегеніміз – тілдік тәсілдердің ширау, жетілу дәрежесі. Сонымен қатар ол – тіл жұмсаудағы ізеттілік, сауаттылық қана емес, тілдік тәсілдерді фонетикалық, орфографиялық, орфоэпиялық, морфологиялық, синтаксистік, стилдік құбылыстарды ұқыпты, дұрыс қолдану дағдысы» деп түсінік берген екен. – Ал мектеп оқушыларына арналған «Сөз мәдениеті» деген оқулық жазған ғалым Нұргелді Уәлиев «Тіл мәдениеті дегеніміз – сөйлеудегі, жазудағы сыпайылық, ізеттілік қана емес, сонымен қатар айқын ойлылық, сөзді дәл айыру шеберлігі, сөйлеу өнеріне шыныққандық» деп анықтама беріпті. Ендеше тіл мәдениеті дегеніміз – тек қана тілші ғалымдарға немесе журналистер мен жазушыларға ғана қажетті дүние емес, өзін «Мен – қазақпын!» дейтін азаматтардың әдепті де көркем, сауатты да салиқалы сөйлеуге ұмтылатын жалпақ жұртшылыққа керекті өзіндік мәдениет екен.
Сейдін Бизақов	▶			– Филология ғылымдарының докторы, профессор Сейдін Бизақов ағамыз тіл мәдениетін дамыту үшін орфографияға, орфографиялық сөздікке көңіл бөлуіміз қажет дейді. – «Тіл мәдениетіне қатысты әр алуан пікірлер айтылып жүр ғой. Кейде бір-біріне кереғар пікірлер де айтылып қалады. Ал енді баса көңіл бөлетініміз, әрине, орфография. Себебі орфография әрбір тілдің бет-ажары, тілдің байлығы, көркемдігі, оралымдылығы орфографиядан анық байқалады. Және орфография – барлық сөздіктерге негіз болатын оқу құралы. Бүгінгі айтарымыз: Қазақстан шын мәнінде көпұлтты, көптілді мемлекет болғандықтан, ана тіліміздің беделін көтеретін қуатты күштің бастысы – өзге ұлт өкілдерімен қоса, әсіресе, өз ұрпағымыздың ана тілінің көл-көсір байлығы мен көркемдігін айқын сезініп, оған ықылас қоюы керек екендігі белгілі. Атақты ақынымыз Олжас Сүлейменов өзінің бір сөзінде айтқан еді: «Қуатты орыс тілімен қиын да, құрметті бәсекеде төтеп беру – қазақ тілінің көгеріп, көктей беруі үшін ауадай қажет», – деп.
Сейдін Бизақов	▶			– Олжастың атып өткеніндей: Қос тілдік ортадағы тілдердің өзара салыстырмалы бәсекесі, бұл - табиғи заңдылық. Одан ешқайда қашып құтыла алмаймыз. Олай болса, ата-бабадан мұра болып қалған, жас ұрпақты тәрбиелеуде пәрменді құралы болған әлем тілдерінің ішіндегі ең бір шұрайлы тілімізді жас буынның құлағына құйып,сезіндіріп құрмет тұтқыза алмауымыз неліктен? Міне, бұл тілдің ел өміріне батылырақ енуі үшін қандай қозғаушы күш керек деген сұрақтың астарына үңіліп көрейікші. Аталған проблеманың орфографияға қатысты тұсы, неге екені әңгімеленбей жүр? Бір ескере кететін жәйт – қай тілді алмайық, қай мемлекеттік тілді алмайық орфографияны басшылыққа алады. Атап айтқанда, орыс тілінде орфографиядан ауытқыған бірде-бір қате жіберілмейді. Эфирден, радиодан, кейбір мемлекеттерде орфографиялық, орфоэпиялық қате түрлері болсын, баспасөзде немесе теледидар мен радиода қате жіберсе, оған айыппұл төлетеді екен. Ал енді бұл мәселе біздің елде өз шешімін тапқан жоқ.
Сейдін Бизақов	▶			– Бүгінде егеменді, іргелі, өркениетті ел дәрежесіне қол созған кезімізде әр алуан лексикалық жұмыстар, түрлі жаңа сөздіктер, анықтамалықтар тіл мәдениетіндегі табыстарды, оның жүйелі, қалыптасқан нормаларын жұртшылыққа дер кезінде, күнбе-күн жеткізудің, білім берудің көрінісі ретінде маңызын арттыра түсуде. Олай болса қазақ тілін кең ауқымда дамытамыз десек, барлық күшті, мүмкіндікті әлі де сан-алуан, түрлі-түрлі сапалы сөздіктер жасауға жұмылдыруымыз қажет. Бұл – бүгінгі заман талабы. Бүкіл баспасөз, мектеп, радио, теледидар хабарларының, оқылатын лекцияларының бәрі де ана тілінің жүйеленген сөздіктеріне сүйене отырып жасалуға тиіс!». Бұл күнде мемлекеттік тілді дамыту, мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру, тіліміздің хал-ахуалын жақсарту бағытында қоғамда сан-алуан пікірталастар айтылып қалып жүр. Мемлекеттік тілді дамыту тұрғысында хабар қонағы Сейдін ағамыз мынадай мысал келтіреді:
Сейдін Бизақов	▶			– «Малайзия деген мемлекет бар. Халқының саны жағынан, көп ұлттылығы, көп дінділігі жағынан Қазақстанға ұқсас. Малайзия егемендікке ие болып, азаттыққа қол жеткен кезде малай тілінің қолдану өрісі өте тар еді. Малайзияда малай халқының саны 46 ғана пайыз болатын. Қазір де сол мөлшерде. Бірер туыс халықтарды есептегенде 54 пайызға жетіпті. Ал 37 пайызы қытайлықтар, 10 пайызы үнділік тамилдер болатын. Мемлекеттік тіл, ұлтаралық тіл - ағылшын тілі болатын. Малайзия бертін келе «Мемлекеттік тіл - малай тілі болады!» деп жариялады. Соған нақтылы жоспар құрды. Олар алдымен 10 жылдық жоспар құрылған еді. Онда бірінші кезектегі ең маңызды мәселе – орфографияны жетілдіру мәселесі деп қойылды. Атап айтқанда, көп тілді, көп ұлтты мемлекетте малай тілі сөздік құрамы жағынан тапшы болса және басқа жағынан да кемшін тұстар көп болса, онда малай тілін үйренуге жұрттың ықыласы болмайды.
Сейдін Бизақов	▶			– Тіпті Қытай мен тамилдерді айтпағанның өзінде, малайлардың өзі де өз тілдерін меңгеруге ықылас қоя қоймауы мүмкін деп, орфографияны жетілдіруге, тіл мәдениетін жақсартуға нақты шаралар қолданып, жоспар құрды. Міне, соның нәтижесінде небәрі 10 жылдың ішінде малай тілі - мемлекеттік тіл дәрежесінде өз міндетін атқара бастады. Ал бізде, өкінішке қарай, қазақ тілі шын мәніндегі мемлекеттік тіл дәрежесіне көшуге енді-енді кіріскен сияқты көрінеді». – Қазақ тілінің байлығы – қазақ халқының, қазақтың байлығы. Осы байлықты бағалай біліуміз керек. Сонда ғана біздің Қазақстан кез-келген жұртпен иық теңестіре алатын іргелі ел бола алады. Сәрсен Аманжолов. – Тіл мәдениеті негізінен сөз мәдениеті, сөзді орынды қолдану деген ұғымды білдіреді деп те айтуға болады. Өйткені тіл мәдениетінің негізгі зерттейтін нысаны – сөз, сөздің дұрыс айтылуы, дұрыс жазылуы, дұрыс қолданылуы, сол арқылы ойдың айқын, әсерлі жетуі, екіұшты пікірдің, бұлыңғыр ойдың болмауы.
Сейдін Бизақов	▶			– Туған тілдің дыбыс жүйесінің саздылығын, сөздің тұлғалық тартымдылығын төмендетпей, айтылу әуезділігіне нұқсан келтірмей, оны әсем ырғақты етіп жетілдіре түсу мүмкіндігін еске тұтарымыз белгілі. Өткен жолы айттық қой сентябрь айында «Қыргүйек» дегенді естімейтін болдық неге екенін. Әйтеуір сөзді сірестіріп жазу қалпынан айнытпай "қыркүйек", "шекара" деп дыбыс үндестігінің, ассимилияцияның үндестік заңын сақтамай айту орын алып барады дедік қой. Тіпті "көкөніс", "әрқашан", "әркім" дегенді қазақ сөз саптамаған ғой. Қазақ "көгөніс","әрғашан", "әргім" деп айтса несі кетеді. Екіншіден, сөздің әуезділігіне нұқсан келтіретін тағы бір жағдай – артық әріпті үстемелеп жазу. Мысалы, қазақ тілінің емле ережесінде былай делінген: «Көпбуынды сөздің соңғы буыны дауысты дыбыспен келсе, редукциялық жолмен қосымша жалғанған кезде дауысты дыбыс түсіп қалады. Мысалы, "халық" дейміз, соңғы буында «ы» бар, ә, ал енді қосымша жалғанған кезде – халқы. Ауыз дейміз, қосымша жалғанған кезде соңғы «ы» дыбысы түсіп қалады – аузы. Ондай мысал көп.
Сейдін Бизақов	▶			– Ал енді, өкінішке орай, осы емле ережесін жүйелі түрде қолдану жағы әлі бізде іске асқан жоқ. Салыстырып айтсақ, мына қарақалпақ тілі – қазақ тіліне өте жақын ғой. Онда да мындай ереже бар. Ал бірақ қарақалпақтар осы ережені жүйелі түрде іске асырған. Осының кесірінен даурық па, дауырық па, аброй ма, абырой ма, мақұрым ба, мақрұм ба, тауысып па, таусып па, мейірімді ме, мейрімді ме, қорытынды ма, қортынды ма, осы жағын кейде тіл мамандарының өздері шатастырып, орфографиялық сөздіктен қарауға мәжбүр болып жүр. Әрі "ы, і, о" қосымша дыбыстарын үстемелеп жазу тілдің әуезділігіне нұқсан келтіреді. Мысалы, қортынды деп тілдің табиғи айтылуын бұзбай жазсақ неміз кетеді. Оның орнына «қорытынды», «мейірімді», «қайырымды» деп жазамыз. Бұл тиімсіз, емле ережесіне қайшы келеді.
Сейдін Бизақов	▶			– Өзі біздің тілімізде "ы","і", "ұ" әрпінің орынсыз қолданылуы жайында пікір айтылып қалады. Бұл емле ережесін жүйелі түрде іске асыруда енді ғалымдардың беделі де үлкен рөл атқарады. Оған бір мысал келтіре кетейін. Академик Ісмет Кеңесбаевтың айтуымен бұрынғы ый, ей түрінде қосарлы әріппен жазылған сөздер бір ғана жалаң и-мен жазылатын болды. Бұған дер кезінде қарсы шығушылар өте көп болды. Егер академик Ісмет Кеңесбаев сияқты зор беделге ие болған адам қолданбаса, бұндай өзгеріс жүзеге аспас еді. Ал енді соның нәтижесі не болды? Бұрын шынында да жыйнал, тақыя, сыйрақ, тійме, кійме, ақыйқат деп айтушы едік. Ал енді қазір жинал, тақия, сирақ, тиме, киме, ақиқат, қағида, биылғы, табиғи,тиімді, саяси деп тек жазып қана қоймай, айтатын да болдық. Соның арқасында сөздің әуезділігі жақсарды, құлаққа естілуі өте жағымдырақ болды. Міне, бұл да болса, артық әріпті үстемелеп жазудың тиімсіз екенін айғақтайды. Шіркін, Ісмет ағай өз кезінде осы бағыттағы жұмысты аяғына дейін жеткізсе тиімді болған болар еді.
Сейдін Бизақов	▶			– Иә. қазіргі кезде Кеңестік дәуір тарағалы тіліміз айтарлықтай дамыды. Жаңа сөздермен, атаулармен, аударма сөздермен байыды. Алайда әлі де тіліміздің кем-кетігін түзеп, әліпбиімізді реттеп алу міндеті тұрған сияқты. Оны ғалымдар латын графикасына көшетін болсақ, әліпбиді қайта қарап, басы артық әріптерден құтылу қажеттігін айтады. Қалай болғанда да әліпби мәселесі еске түскенде, Сейдін ағамызша айтсақ, орфографиялық, орфоэпиялық сөздіктерді қайта қарап, бір електен өткізіп алатын Ісмет Кеңесбаевтай тіл білгірі қажет сияқты көрінеді. – Осымен қазақ радиосының «Тіл – мәдениет хабары» аяқталды. Онда, белгілі ғалым, филология ғылымының докторы, профессор Сейдін Бизақов қатысып, орфогафия мәселесі бойынша бірқатар ойларын ортаға салды. Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Кұрал, сазбен көркемдеген – Қайсар Ердеш. Келесі кездескенше сау-сәлемет болыңыздар!
Сейдін Бизақов	▶			7. – Ассалаумағалейкум, ардақты ағайын! Қазақ тіл білімінің үлкен бір саласы – тіл мәдениеті. Қазіргі мемлекеттік тілдің хал-ахуалы жайында жиі айтып жатқанымызбен, осы тіл мәдениетін, яғни, сөздерді дұрыс жазу, дұрыс дыбыстау, сөздер мен сөз тіркестерін орнымен пайдалану, орфография мен орфоэпия және үндестік заңдылықтарын сақтау мәселелері күн тәртібінен түскен жоқ. Керісінше, баспасөзде, телерадиода қанша рет айтылып, жазылып келе жатқанымен, одан қаншалықты нәтиже шығып жатқанын тағы да байқау қиын. Өйткені көшедегі жарнама, маңдайша, хабарландырулардың тілі де, шаршы топ алдына шығып сөйлеуші диктор, жорналшы, концерт-кештердің жүргізушілері де «әттең-ай» дегізіп қалып жататын жайлар аз емес. Академик Рәбиға Сыздықтың «Сөз сазы» деген еңбегінде, мәселен, үндестік заңы туралы былай деп жазады:
Сейдін Бизақов	▶			– «Адамның тіл үйренудегі, ана тілін жақсы игерудегі келесі баспалдағы – мектеп. Мектептің алдыңғы сатыдан үлкен айырмасы – мұнда тілді игеруде тек үлгі көрсетіп, ауызша түзетіп отырмайды, сонымен қатар тіл заңдарын оқытып үйретеді. Ол заңдардың ішінде, әрине, сөзді дұрыс айту қағидалары да бар. Үндестік заңдары деп аталатын құбылыстың мектепте төменгі кластардан бастап оқылатыны мәлім. Бірақ тағы да, өкініштісі, ережені оқытып, жаттатуымыз бар да, оқушылардың сөйлеу үстінде оларды қалай сақтайтынын қадағалап отыру бар. Міне, осыған көңіл бөлушілік шамалы тәрізді. Қай пәннен болса да, оқушы тақырыптың мазмұнын толық, бұзбай айтып берсе, баға көбінесе осы дәрежеге қарап қойылады, ал сол тақырыпты баяндау барысында сөздерді қалай дыбыстап тұрғаны көбінесе ескерілмейтіндігі байқалады.
Сейдін Бизақов	▶			– Оған он жылдық қазақ мектебін, төрт-бес жылдық институттар мен университеттердің қазақ бөлімдерін бітірген диктор, комментатор, журналистердің көпшілігінің үндестік заңдарын сақтамай, "бірҚатар", "бұл Күнде", "қол Қойды", "ЖезҚазған" деп, "қа-қақалап" тұратындары куә». – Міне, жоғарыда айтылған пікірлерді жалғай түсіп, енді ғалым филология ғылымдарының докторы, профессор Сейдін Бизақов ағамызға кезек бермекпіз: – «Тіл мәдениетіне қатысты баспасөзде көп пікір айтылып жүр ғой. Көп қаламгердің айтатыны – көшедегі жазуға қатысты, маңдайшадағы жазуға қатысты, мекемелердегі жазуға қатысты пікірлер. Бұл жөн-ақ, бірақ, меніңше, ең алдымен тіл мамандарының тіліндегі қатеге баса көңіл бөлсек дер едік. Атап айтқанда, теледидарда, радиода істейтін журналистер ана тілінің жетік маманы, білгірі деп жүрміз ғой. Алайда олардың сөйлеу тілінде де қателер кездеседі екен. Оны айтып отырған себебіміз ең алдымен осыған көңіл бөлейік.
Сейдін Бизақов	▶			– Ал енді маңдайшадағы жазу, мекемедегі жазу, көшедегі жазу ол жанынан өтіп бара жатқан адамдардың ғана көзіне ілігеді. Ал теледидар хабарын, радио хабарын миллиондаған адамдар тыңдайды ғой. Сондықтын теледидар, радио хабарын тек ақпарат беретін құрал деп қарамай, тіл мәдениетіне, сөзді дұрыс қолдануға баулитын құрал деп тануымыз керек. Енді тіл мәдениетіне қатысты қатенің төрт түрін атап жүрміз ғой. Орфоэпиялық қате, орфографиялық қате, стильдік қате және лексикалық қате деп. Орфографиялық қате ол – баспасөзден кеткен қателер, ал теледидар мен радио хабарында қатенің үш түрі де кездеседі. Орфоэпиялық қате де, стилдік қате де, лексикалық қате де. Мұның өзі, әрқайсысы – жеке-жеке тоқталатын үлкен тақырып. Ең жиі кездесетіні – орфоэпиялық қате. Қазақ тілі жайындағы пікірінде Мелиоранский және басқалар, мәселен, ХІХ ғасырдың өзінде айтқан екен «қазақтар сөйлегенде сөзі әсем ырғақпен күмбірлеп шығады екен» дейді. Мұның мәнісі не?
Сейдін Бизақов	▶			– Мұның мәнісі – қазақ тілінде қатаң дауыссыз ассимиляциялық үндестікпен ұяңданып айтылады екен. Осыдан көп қате жібереді. Теледидарда, радиода істейтін журналистер қаймағы бұзылмаған қазақ ауылында өсіп, сонда білім алып тәрбиеленген, ана тілінің жетік мамандары болғандықтан, ана тілінің табиғатын сезінбейді емес, сезінеді деп ойлаймын. Бірақ соған мән бермейтін сияқты. Мәселен, Астанадағы қазақ дикторы "Соңғы хабарды" беретін, қазақ әйелі диктор дауыс ырғағы жақсы, сөзді мәнерлеп айтады, сөзі анық естіледі. Әттеген-айы, орфоэпиялық қатені көп жібереді екен. Бірде сол әйел диктордың хабарын тыңдап отырып "шеКара", "қырКүйек", "Астана Қаласы", "Алматы Қаласы" деп сөзді сірестіріп айтқан мысалдарды көптеп кездестірдім. Сентябрь айы болды ғой, «қыргүйек» деп «г» әрпімен айтылатын сөздерді естімейтін болдық.
Сейдін Бизақов	▶			– «ҚырКүйек», «шеКара» деп сөздерді сірестіріп, қатаң дауыссызды ассимиляция заңдылығымен ұяңдатпай, сындырмай айту құлаққа тосын естіледі. Сондықтан бұны орфографиялық сөздікті құрастырғанда ескеру керек. Тек журналистер мен оқырмандарды ғана кінәлап қою жеткіліксіз, олар сол кітаби стильдегі оқуға бейімделіп барады. Түбінде кітаби стиль орфоэпиялық норма болып кетуі ғажап емес. «Шегара» деп те "г"-мен жазса, «қыргүйек», «көгөніс», тіпті кейбіреулер «әрҚашан» дейтін болыпты кейбіреулер. Қазақ айтпайды ғой "әрқашан" деп, "әрҒашан" , әрГім, әрҒалай. Бірде мына Рамазан айында намаз оқитын уақытты айтып жатыр, ауызашар уақытын айтып жатыр, "Алматы Қаласы", "Астана Қаласы", "Талдықорған қаласы" деп, бұл енді құлаққа тосын естіледі ғой. «Алматы Ғаласы», «Астана Ғаласы», «Талдықорған Ғаласы» десе, несі кетеді? Соны жазып отырғанда ешкім ескертпей ме деймін да тіл мамандары. Сіз енді үндестік заңын сақтаңыз десе. Әр тілдің фонетикасының басты заңдылығы бар. Мысалы, орыс тілінде ударение – екпін. Сіз «ударениеден» бір қате жіберіп көріңіз, ол елеусіз қалмайды. Міндетті түрде мәселесі қаралады, шара қолданылады. Ал қазақ тілі фонетикасының негізгі заңдылығы – үндестік заңы. Осыған көңіл бөлгеніміз дұрыс болар!
Сейдін Бизақов	▶			– Журналистерден кейін, теле, радиодан хабардан беретін қызметкерлерден кейін, солардың сөйлеу тіліндегі ерекшеліктен кейін тағы бір көңіл аударатын – әншілердің сөз мәтінін дұрыс айтпауы. Себебі әншілерді де миллиондаған адам тыңдайды ғой. Небір жақсы әнді құйқылжытып салатын әншілеріміз жеткілікті ғой. Бірақ тыңдап отырып әттеген-ай дейсің. Себебі сөзді сындырмай, сірестіріп айтады. Мысалы, бір атақты әншіміз, тіпті жас әншілерді айтпағанның өзінде «Адамды жақсы Көру Керек екен» деп айтып тұр. Сонда әттеген-ай дейсің ғой. «Адамды жақсы Гөру Герек екен» деу керек. Егер көз жанарына қатысты айтса мейлі "жақсы көремін" деп ол кешірімді болар еді. Ал енді "ұнатамын", "сүйемін" орыс тілінднгі "люблю" деген сөздің мағынасында "Көремін" демейді ғой. "Жақсы көремін" деген – ол синтаксистік тіркес, екеуінің мағыналық дербестігі бар. Жақсы – жақсы мағынасын, көру – көру мағынасын білдіреді, тіркестік мағына жоқ, біріккен сөздің мағынасы. Жақсы мен көру бірігіп, бір ғана мағына береді. Тек "гөру" деп айтылады.
Сейдін Бизақов	▶			– Анамды жақсы гөрем, ұстазымды жақсы гөрем, театрымды жақсы гөрем, жолдасымды жақсы гөрем деп айтса несі кетеді?! Оған тіпті балалар, мектеп оқушыларын йтпағанның өзінде кейде мамандар, кейде қазақ тілінің мамандары да "театрды жақсы көрем" деп сірестіріп айтады. Сондықтан да мұны орфографияда ескеру керек. Келеді сөзі де сондай, Автобус келеді, Қайрат келеді, Қуат келеді дегенде келеді. Бұл - синтаксистік тіркес. Мағыналық дербестігі бар. Ал енді барғым Келеді деген синтаксистік тіркес емес, бұл біріккен сөз түрінде жазуымыз керек. Біріккен сөздің мағынасын білдіреді. Мұнда Келеді сөзінің мағынасы жоқ. Бұл үнемі тек қана Гелед деп айтылу керек. Осыны да ескермейді! Радионы тыңдайық, теледидар хабарын тыңдайық: «Театрға барғым Келеді», «Жұмысқа барғым Келеді», «Қалаға барғым Келеді». – Жаңа теледидар және радио қызметкерлері ғана деп жатырсыз ғой, қазіргі кезде өзіңіз білесіз көптеген концерттер, кештер өтіп жататын болды. – Иә. – Соның жүргізушілердің де тілінде де ақау кетіп жатады-ау деймін.
Сейдін Бизақов	▶			– Әрине, солардан бастауымыз керек. Телерадио журналистері, әншілер, сосын енді актерлер. Актерлардың сахнадан беретін сөзі дұрыс болу керек, тыңдарманға әсер ету керек, құлаққа жағымды болу керек және дұрыс сөйлеуге баулитын құрал ретінде танылу керек. Осыған көңіл бөлейік! Ал енді маңдайшадағы жазу, бәленшедегі жазуды бастықтарына тапсырма берсе, «Сендер тіл маманына көрсетпей ілмеңдер» десе оны орындау да оңай, сонен кейін оны көп адам көріп жатқан жоқ. Миллиондаған адамдардың тыңдайтын хабарларына бірінші кезекте көңіл бөлсек деп айту себебім – сондықтан. – Біз хабарымызды қазақтың сөзін дұрыс айту, дұрыс жазу, үндестік заңын, орфография, орфоэпия, яғни, жазылым, айтылым заңдылықтарын сақтап пайдалану мәселелері туралы аз-кем әңгіме қозғадық деп білеміз. – Дегенмен, қорыта айтқанда...?
Сейдін Бизақов	▶			– Қорыта айтқанда, тіліміздің тұнығын бұзбай, келер ұрпаққа жеткіземіз десек, сөздің тұлғалық тартымдылығын сақтап, құрылымын, құрылысын жақсартамыз, әдеби тіл нормасын жетілдіреміз десек, сөйлеу тілінің мәдениетіне жете көңіл бөлу керек! – Осымен қазақ радиосының «Тіл мәдениеті» хабарының келесі шығарылымын аяқтаймыз. Онда, белгілі ғалым, филология ғылымының докторы, профессор Сейдін Бизақов ағамыз тіл мәдениетінің кейбір өзекті мәселелері туралы өз пікірімен ой бөлісті. Хабарды әзірлеген – Оңғарбек Кұрал, сазбен көркемдеген – Қайсар Ердеш. Әуе толқынында амандықпен кездескенде сау-сәлемет болыңыздар!
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Ассалаумағалейкум, құрметті радиотыңдаушылар! Қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" айдарымен берілетін хабарын тыңдауға шақырамыз. Студияда журналист – Оңғар Құралов. – Қазақ тілінің өркен жая алмауынан тіл шұбарлау, сөздердің бұрыс қолданылуы, дұрыс сөйлемеу үрдісі жалпыхалықтық сипатқа ие болып бара жатқаны белгілі. Осындай келеңсіздіктерге қалайша жол беріп алдық? Белгілі тіл жанашыры СЕЙІЛБЕК ҚЫШҚАШҰЛЫ бұған былайша жауап қатады. – Сейілбек аға, өзіңізді тіл жанашыры ретінде, ұлттық салт-дәстүріміздің қамқоршысы ретінде мына баспасөз беттеріне жарияланып отырған мақаларыңыздан білеміз. «Біз қалай сөйлейміз?» деген хабарымызға қонақ ретінде шақырып отырмыз.
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Қазір «тіліміз жұтаңданып бара жатыр» деп жиі айтатын болдық. Осы тіліміздің қарабайырлануына, жұпыны тартуына не себеп? – Мұның менің ойымша, бір-ақ қана себебі бар. Ол – ойсыздық. Біз сөйлесек те, тыңдасақ та, оқысақ та, жазсақ та, еш уақытта не сөйлеп отырмыз, не жазып отырмыз, не оқып отырмыз ойланбаймыз. Міне ойсыздық – осы біздің қазір тіліміздің түбіне жететін түрі бар. Мен оған біраз мысал келтірейін. Иә, орыстың сөзін сөзбе өзімізге аударып алып отырмыз. Мысалға, «акционерлік қоғам» дейміз. Акция деген не? Ол - еншілік. Акционер кім? Ол – еншілес. Ал жаңағы қоғам – «еншілестік». – Акционерлік қоғамның, орысша айтқанда, «дочернее предприятиесі» болады. Соны «еншілес кәсіпорын» деп аударып жүр... – «Еншілес кәсіпорын» емес, оны «отау» деу керек. Бізде қазір «филиал» дейміз. «Филиалың» - «отау». «Головной институт» - «қарашаңырақ».
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Ал сол головной институттан бөлінген жаңағы "филиал", ол – «отау». Қазақта "қарашаңырақ", "отау" деген сөз бар ма – бар. Анау – головной институт, мынау – отау. Ол ойымызға келмейді. Өзі міне "филиал" дейді. Кезінде мен бір қазақтың сөзін тыңдадым. «Шаңырақ» деген ұйым болды ғой, әлгі қазақ «Біз – Шаңырақтың филиалымыз» дейді. Ал қазақтың сөзі аузына келіп тұр жаңағы «отау» деп айтатын сөзі келіп тұр дейм да. "Біз – Шаңырақтың филиалымыз» дейді. Ал егер "Біз – Шаңырақтың отауымыз» десе ғой, әбден жарасымды болар еді. Оны айтпайды, «Біз – Шаңырақтың филиалымыз» дейді. Мұның бәрі неден? Тағы қайталап айтамын, ойсыздық, ойлауымыз керек. «Әй, осы сөйлеп тұрып, мен осы қай тілде сөйлеп тұрмын?» деу керек. Жазып отырып, «Әй, мен осы қай тілде жазып отырмын?» деу керек. Оқып отырып, «Өстіп жазады екен-ау» деу керек. Тыңдап отырып, «Әй, міне, осылай айтылады екен-ау» деу керек. – Бұл – біздің бойымызға сіңіп қалған қасиет қой, енді осыны жөндеудің бір қандай да бір жолы бар ма, ойсыздықтан арылатын?
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Қазір «кешен» деген сөз бар. Осы «кешен» деген сөзді естіген сайын менің есіме Ахаңның «етістік» деген сөзі түседі. Ол орыстың "глагол" деген сөзі орыстың өздері де білмейді қандай сөз екенін, ал енді Ахаң әулиелілігі, кемеңгерлігі сол – «глаголдың» мәнін аударған. «Глагол» – жаңағы қимыл, әрекет, іс, етістік. Сен бар, мен бар, анау бар, бәріміз бірігіп бір жұмысты "етістік" – мән. Ал енді "кешенде" мән бар ма, жоқ. "Мәтін" деген сөзде мән бар ма, жоқ. "Пайыз" еген сөзде мән бар ма, жоқ. Мысалы "кешенді жұмыс" дейміз, ол нағылған жұмыс? Белгісіз. Қазақ "жан-жақты жұмыс" істеген. "Кешенді зерттеу" дейміз, ол қандай зерттеу, оны да білмейміз. Қазақ мұны "жан-жақты зерттеу" деген. Сөнен кейін ең жиі айтатылатын сөздің біреуісі – "пайыз". Мен ә дегенде "пойыз" деп ойлап қалдым. Сөйтсем бұл "процент" екен. Ал "проценттің" мәнін Ахаңның жолымен жүрсек, оның мәні – "жүздің бірі". Сондықтан "процентті" егер қазақшаға аударғымыз келсе, мәселен "жүздің бірі" деп алуымыз керек. Мысалы, жиырма тоғыз процент деген бар ма? Жиырма тоғыз бөлік.
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Жүздің бір бөлігі. Отыз бір проценті оның – отыз бір бөлік. Қазақ "мен сенің сөзіңе үзілді-кесілді қарсымын" дейді. Ал біз қазір "мен сенің сөзіңе жүз пайыз қарсымын" дейміз. "Ауылда жергілікті ұлт жүз пайыз" дейміз. Мына ауылда тұратын ғой халық түгелімен қазақ деген сөз. Елу пайыз бұл – жартысы. Жиырма бес пайыз – ширегі. Отыз үш пайыз – үштен бірі. – Демек, сіз ол процент, пайыз деген сөзден қашып, кәдімгі қазақтың ұғымына сай сөздермен келтіру керек дейсіз ғой. – Әрине де. Мысалы, АЭС салуға халықтың "қырық пайызы" қарсы дейді. Ал оның АЭС салуға халықтың "қырық бөлігі" қарсы деуі тілге жатық түсінігінде. Содан кейін ең мені бір қатты ойландыратын нәрсе, мына қазіргі "балама". Бөгде «альтернатива» деген сөзді біз «балама» деп алып отырмыз. Егер екі адам, бір орынға таласқан екі адам бір-біріне «балама» болса, онда таласып керегі не? Екеуіміз – бірдейміз мысалға, керегі не таласып?
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Ал біздің таласатын себебіміз, екеуіміз – бірдей емеспіз. Мысалы, сенің тәжірибең – жоғары, менің білімім – жоғары. Сенің ақылың – көп, менің ақылым – кем. Мысалы мен өзімнен білем тең емес, сондықтан біз таласамыз бір орынға. Және де ол латын тілінде «альтернатива» деген сөз «екінің бірі» деген сөз екен. Міне қараш, міне, екінің бірі. Ал енді қазақта "екінің бірін" не дейді, «тайталас» дейді, «бақталас» дейді, содан кейін «бәсеке» дейді. Латын тілінде әлемдік латын тілінде бір-ақ сөз бар, ал біздің қазақ тілінде үш сөз бар. Ал біздің тілімізді кедей дейді. Қандай кедей латынның бір сөзінде бізде үш сөз бар: «тайталас, бақталас, бәсеке». Мұны үшеуін айтуға болады «бәсеке сайлау», «бақталас сайлау», «тайталас сайлау». Ал оны «балама сайлау». «Балама сайлау» деген, ол – "сайлау" емес, ол – "тағайындау".
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Тағы көп айтылатын сөз – «аталмыш». Қазақта «ол», «бұл», «әлгі», «осы», «жаңағы» деген бес сөз бар. «Ол», «бұл», «әлгі», «осы», «жаңағы». Ал егер мысалы «Аталмышты» айтып отырып, жазып отырып, орнына жаңағы бес сөздің біреуін қойыңызшы, дөп келеді. Ал енді жай ойлануға болады ғой, «аталмыш» – орыстың «упомянутый» деген сөзі. Орыстың өзі оны пайдаланбайды. Оны бір мың сөздің ішінде бір рет пайдаланса, пайдаланар, ал өзге пайдаланбайды. Себебі ол қажет емес, ол – жақсы сөз емес. Ал біз екі сөздің бірі – «аталмыш». Ең қызығы соңғы уақытта біз "бұл аталмыш" дейтін болдық, яғни «бұл, бұл ». "Бұл аталмыш заң". Яғни "бұл бұл заң". Ойымызға кіріп шықпайды. Жаңағы "бұл" деген сөзді екі рет пайдаланып отырмыз, ойымызға кіріп шықпайды. Ойланбаймыз біз, не жазып отырмыз ойланбаймыз, не айтып отырмыз ойланбаймыз.
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Ал енді қазақтың өзінің тілінің қалыбы бар. Оны ғалымдар, тіл ғалымдары "нормасы" дейді. Енді мен тіл ғалымы емеспін. Сондықтан оны "нормасы" демеймін, «қалыбы» деймін, "тілдің қалыбы". Әр ұлттың тілінің өзінің қалыбы болады. Мысалы орыстарда «ожидается» деген сөз бар. «Ожидается приезд» дейді. Ал қазақ «қазір келуі күтілуде» дейтін болдық. Орыстың сөзін сөзбе-сөз аударып. Енді қазақ «келмек», «келем дейді», «келетін болыпты», «келетін шығар», толып жатыр нұсқалары. Оның бәрі түгел ұмытылған, оның бәрін ысырып қоямыз, оның орнына орыстың жаңағы «келуі күтілуде», «сөйлеуі күтілуде», «баруы күтілуде», «жолығуы күтілуде», «қабылдауы күтілуде». – Қазіргі "Хабар" арнасыда, немесе басқа да арналарда ауа райын таныстырғанда «нөлден төмен» дегенді жиі айтатын болды. «Нөлден жоғары» дегенді түсінейік жақсы енді. Ол – сан ғой, ал "нөлден төмен" қандай сан бар? – "Теріс" дегені ғой енді, "суық" дегенімен "теріс" дегені (қарқылдап бір күліп алды).
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Оны енді біліп тұрмыз ғой, бірақ өзі қазақтың сіз айтпақшы қалыбына келе ме? – Жоқ, келмейді ғой, келмейді. Тағы айтайын дегенім, қазақтың «сөзінің дәмі» деген бар. Біз қазақ сөзінің дәмін ұмыттық. Мысалы, «ашаршылықтың арқасында» дейтін болдық. «Ашаршылықтың арқасы» деген бола ма? Ол «арқасында» деген жақсылық, «сенің арқаңда адам болып жүрмін» деген сияқты, ол -жақсылық. «Ашаршылық салдарынан», ашаршылық деген, ол – жаман нәрсе. «Ашаршылықтың арқасында дейді бәленше миллион қазақ қырылып кеткен» дейді білдіңіз бе енді. – Мына орыстың «в результате» деген сөзін де біз қате айтып жүрміз. «Нәтижесінде, салдарынан»? – Сен жақсы айтып отырсың, мысалға «содан, сөйтіп, сонымен, не керек, ақыры» дейді, мынадай бес сөз. «Содан, сөйтіп, сонымен, не керек, ақыры» ол бесеуі де қалды, жаңағы «аталмыш» сияқты, бір сөз қалды «нәтижесінде». «В результате» орыстың сөзі «нәтижесінде» болды. Жаңағы «содан, сөйтіп, сонымен, не керек, ақыры» түгел қалды, оны ешкім жазбайды.
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Ең қызығы – сен емес, мен емес, қазақтың бар ғой, иә, білдей жазушылары жазбайды. Менде мысал деген толып жатыр. Қазақтың «Мен» деген жазушылары бар енді білдіңіз бе енді, орыстардың да мықты жазушылары бар мен мойындаймын мықты екенін, ал бірақ олар да не жазатынын ойламайды "нәтижесінде" дейді. Сонда айтпай осы "нәтижені" - «содан», «сөйтіп», «сонымен» деген бар еді ғой деген, ойына да кіріп шықпайды. Өйткені біз ертеден кешке дейін, түнімен таң атқанша ойлайтынымыз – тек қана орыс тілі. Біз орысша ойлаймыз. Өзің байқашы, жеке көшеде кетіп бара жатып, өзің ойлашы, қай тіл? Тек орыс тілінде ойлайсың. – Орыс тілінде ойлаймыз, сосын қазақша сөйлегенде де орыстың сөйлеу мәнерімен, немесе қалыбымен сөйлейміз. – Жоқ-жоқ, сол орыстың сөзі тұрған-тұрған бойда аударамыз. Орыстың сөз саптауы мен қазақтың сөз саптауы – кереғар. Ал сол "кереғар" екенін білмейміз. Орыстың сол тұрған сөзін тұрған-тұрған орнында қоямыз да, жазамыз да қоя береміз. – Сөзбе-сөз аударып. – Сөзбе-сөз аударып бітті, сөйтеміз да оның үстіне қазақша екенін де, орысша екенін де білмей шығатынымызды, білесіз бе? Міне, онан жаңағы қазақша ойлау мысалдары бар да. – Екпін дегеннен шығады. Біздің ауылда үлкен ақсақалдарымыз бар, сөйлеген кезде сондай, құлағынды төсей қойып тыңдағың келеді. Сондай бір құлағыңа жағымды, әуезді, көркем, нақышты сондай әңгіме айтып жатады.
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Сондай біздің қарттарымыз, үлкен кісілер азайып бара жатыр. Осы жаңа өзіңіз айтпақшы, орысша сөйлейтіндей қазақша, тілі – қазақша, бірақ дыбысталуы орысша осындай көбейіп кетті. Осыны енді қандай да бір жолы бар ма қайтаратын, осы екпінді қазақша келтіретін? Қазақтың сөзінде екпін сөздің соңғы буынына түседі деп жатады. Ал біз қазір сондай басына қойып айтатын болып жатырмыз. – Журналистерге бір мезгіл-мезгіл сабақ өткізіліп тұрса да мысалы да, міне, міне сол керек. Оған тек қана тіл маманы емес, жалпы қазақ тілін сүйетін адамдарды шақырған дұрыс-ау мысалы. Мысалға кейбір адамдар жақсы сөйлейді. Өзінің жақсы сөйлейтінін білмейді, ал бірақ ол кісінің сөзін тыңдасаңыз – рахат. – Сейілбек аға, жаңа өзіңіз айтып отырсыз ғой, осы біздің тіліміздің көркемдігінен айырылуына немесе жұпыны тартуына ойсыздық кінәлі деп? Осы енді ойсыз қазақты қалай ойлы қыламыз?
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Мұның меніңше, бір-ақ жолы бар. Оны қазекең баяғыда айтып кеткен «Аюға сабақ үйреткен – таяқ» деп. Шын өзімнің жеке басым, шынында, қазақтар қазақ тілін дұрыс сөйлемесе, оны таяқтаса дұрыс-ақ болар еді. Бірақ енді бұл болмайды. Ал енді оны қазақты таяқтаудың басқа бір жолы бар. Қазаққа айып салу. Дұрыс сөйлемей ма, айып төлесін. Ал ондай тәжірибе әлемде бар ма, бар. Мысалы, Францияда егер француз тіліне басқа бір бөгде сөзді қосып сөйлесеңіз, 1000 франктен 20 000 франкке айып тартасыз. Міне бізге де сөйту керек. Бізге де жаңағы қазақта бар сөзді біліп тұрып, басқа, бөгде сөзбен айырбастап айтса, айып салса, дұрыс-ақ болар еді. Бірақ мен мұны айтып жүргеніме 14-15 жыл болды. Бірақ соңғы кезде оны мен өзгердім, жұмсарттым. Біз бірден айып салмайық, ескертсек, мысалы бір жыл, жарайды екі жыл.
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Бір жыл, екі жыл мұрсат берсе жақсы. – Иә, заңдастыру керек. Парламент заң шығару керек. Және де тек қана қазаққа. Өзбекке де емес, қырғызға да емес, дұңғанға да емес, орысқа да емес, оларға керек жоқ, қазақ тілін білгісі келмей ме, білмей-ақ қойсын. Керегі жоқ олар білмей-ақ қойсын. Тек қана қазақ: «Екі жылдың ішінде қазақша білмейтіндерің қазақша біліңдер, нашар білетіндерің тілдеріңді ұстартыңдар, жақсылап үйреніңдер. Егер қазақша білмесеңдер, тілдерің нашар болса, екі жылдан кейін айыппұл төлейсіңдер. Ай сайын мысалы мың теңгеден қалтаңнан шығарып беріп тұрасың ай сайын бітті мың теңге қашан үйренгеніңше, үйренген кейін барасың да семтихан тапсырасың мысалы бәленше топқа. Топ қабылдайд тағы "иә, дұрыс. Бұл кісіге айып салу болмайды" дейді. Міне содан кейін әрі қарата елмен бірге өмір сүре бересің. – Сейілбек аға, бүгінгі күніңізге көптен көп рахмет! Әрдайы осы тіл жанашыры болып, тілімізді жалаулатып, алаулатып жүре беріңіз. – Рахмет!
Сейілбек Қышқашұлы	▶			– Ұмытылып бара жатырған сөздер. Абадан – бұл күшті, мықты деген мағынанаы білдіреді. Қазақ тілінің 10 томдық түсіндірме сөздігінде "абадан" сөзіне мынадай мысал келтіреді. «Ішінде абаданы бір болар, абаданнан айырылса, олардың әр біреуі әрбір итке жем болар» дейді. Абажа – бұл керегенің бір түрі. Абажада ыдыс-аяқ пен тамақ сақталады. Ал "абажадай" дегені өте үлкен, кесек, зор деген мағынаны білдіреді. Жаңа ғана айтылған "абадан" немеме "абажа" сөздері қазіргі тілдік қолданысымыздан біртіндеп, қалып бара жатқаны жасырын емес. Сіздердің тыңдағандарыңыз қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» айдарымен берілген кезекті хабары. Оны әзірлеп, жүргізген журналист – Оңғар Құралов, ал таспамен жұмыс істеген – Салтанат Әбжанова. Әуе толқынында келесі кездескенше, аман-сау болыңыздар!
Спандияр Ақаев	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Әуе толқынында Қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» хабары. Мирофон алдында журналист – Оңғар Құралов. –Қазақ тілінің өркен жайып, салтанат құруы үшін тілдік орта қалыптасуы керек екеніндігі сөзсіз. Ал тілдік ортаны қалай қалыптастыруға болады? Филология ғылымының докторы СПАНДИЯР АҚАЕВ қазақ тілінде сөйлеп жүрген қандастарымыздың өзін жік-жікке бөліп қарайды. Мемлекеттік тілде сөйлей білу үшін не істеу қажет атап көрсетеді. – Спандияр, сізді осы тілді зерттеп жүрген ғалым ретінде білеміз. Енді осы тілші ғалым ретінде қазіргі қазақ тілін пайдаланып жүрген, қазақ тілінде сөйлеп жүрген азаматтарды, жерлестерімізді қалай бағаған болар едіңіз, біз қаншалықты дәрежеде өз тілімізді меңгере алдық?
Спандияр Ақаев	▶			– Білімділіктің, мәдениеттіліктің, жоғары рухтылықтың бір белгісі түсінікті, мәнерлі, оралымды сөйлей білу болып табылады. Адамның сөйлегеніне қарап, олардың осы ішкі мәдениетін анықтауға болады. Мысалға, кез-келген адам, етікші болсын, егінші болсын, жазушы болсын, ғалым болсын, олар ана тілін туған кезінен бастап үйренеді. Өмір бойы тілді үйреніп өтеді. Жаңағы әңгімені білесіз ғой: «Әлемдегі мықты тілдерді бес-алты жылда үйреніп алуға болады, ал ана тіліңді өмір бойы үйренесің» дейді. Оны туғаннан бастап үйренесің, өлгенше үйренесің. Міне, сол себепті тілді меңгеру, қолдану жайлары қалыпты ортада жүрген адамдардың, олардың жаушы, әдебиетші болғанына қарамай мысалы олардың тілдік білігі бірдей болуы мүмкін. Мысалға бізде қасаң түсінік қалыптасқан, жаңағы әдебиетшілер, жазушылар, оқығандар тілді жақсы білсе болады, мен – жай қарапайым адаммын, менің тілді білуім міндетті емес деген сондай пікір бар. Ал іс жүзінде кезінде Янушевский, Мелиоранский, Радлов деген ғалымдар Қазақстанды аралап жүріп, олар қазақтардың жай қарапайым адамның қандай шешен сөйлейтіндеріне таңғалып, тамсанып кеткен.
Спандияр Ақаев	▶			– Ол туралы жазған өзерінің күнделіктерінде. Яғни, тілді білу ол жоғары білім алуға, жазушы болуға тікелей байланысты емес.Кәзірде мысалы ауылды жерлерде сөйлегенде жаңағы шешен сөйлейтін, әдемі сөйлейтін адамдар әзір де көп. Тілді білу үшін не істеу керек мысалы, мәдениетті сөйлеу үшін, жақсы сөйлеп, түсініп тыңдайтындай, риза болатындай, одан бір шабып алатындай, өзіне қанат бітетіндей болуы үшін, негізі жас кезіңнен әшейін кітапты қызығып оқып отырып, адамның тілдік білігі қалыптас бастайды, сөйлеу қабілеті сол кітаптан бойға бірте-бірте сіңеді, жаттап алу мүмкін емес. Күнделікті тұрмыста пайдаланубарысында байқаусыз сіңеді. Сосын қазіргі кездің өзінде адамдар егер күнделікті тұрмыста қазақ тілін жақсы білгісі келетін білімді адамдар, ол қазақша ақпарат құралдарын, газет-журналдарын, ал кітап оқып жүрсе, қазақша теледидар көріп, радио тыңдап жүрсе, міне олардың белгілі бір дәрежеде тілдік біліктілігі бар болады. Мәдениетті сөйлеу мүмкіндігінің негізі бар. Өйткені олар сондай адамдардың сөзін тыңдап жүрген. Ал енді өзіңіз білесіз қазіргі кезде көп адамдарда ауылдан келген-ақ мысалы бір кезде қазақша тілін мүмкін қазіргісінен гөрі жақсырақ білген кезі де болған шығар.
Спандияр Ақаев	▶			– Бұлар қазір телехабардың мысалы қызығын көруім керек деп, жаңағы, орысша хабарды көрсем, мықтылығымның көрінісі болар деп, негізінен орысша хабарды көреді, қазақша радио тыңдамайды мысалы. Қазақша газет-журнал алып оқымайды, анау орысша түрлі-түсті жаңағы «Караван» бар, басқа бар газеттерді оқиды "Времясы" бар. Міне, сол себепті олардан мынау тілдік білігін байытатын қосымша мәліметпен толықтыратын көздері жоқ. Өздерінің тікелей қатынасқа түсіп жүрген адамдардың өзінің ортасы сәл төмен болуы мүмкін тілдік деңгейі, сол себепті олар жөндеп сөйлей алмайды, қатынас деңгейінде қалып қояды. – Әуе толқынында Қазақ радиосының "Біз қалай сөйлейміз?" хабары. – Өз тілін, ана тілін білгісі келмейтіндерге, немесе ана тілінде сөйлемейтіндерге, былайша айтқанда, қазақ тілін білмейтіндерге не айтасыз, оларды қазақша сөйлеуге мәжбүрлеуіміз керек па дегендей? – Қазақ тілін білу үшін негізгі бір нәрсе мынау өзі адамдардың өзі тілді қолдануына байланысты тілдік мінез дейді ғой, «языковой поведение» дейді орысша.
Спандияр Ақаев	▶			– Соған байланысты екі топқа бөліп қарауға болады. Бір адамдар өзінің қандай мәлімет бергенін, не ой айтқанын ғана біледі, өзіне айтқан адамды сол тұрғыдан қабылдайды, ойын түсінеді. Бірақ ол ойды қалай айтқанына мән бермейді. Өзі қалай сөйледі, ол қалай сөйледі, өз сөзін тыңдамайды, өзгенің сөзін де тыңдамайды. Абай айтады ғой жаңағы: «Бер жағыңмен қармарсың» дейді ғой, яғни құлағымен ғана, бер жағымен ғана қабылдайды да, ішіне өткізбейді. Негізінен әрбір адам өзінің сөйлеген сөзін ақылынан өткізіп, зердесінен зерделесе, ішінен шығарса, онда ол өзінің қалай айтқанына мән беріп отырса, оның тілдік білігі жетіле түседі. Өйткені біз осы өмірде бір-бірімізден үйренушілерміз, бір-бірімізді үйретушілерміз, екінші жағынан. Мысалға қазір адамдар қалай тілдік білігін көтеру керек десеңіз, бірінші айтарым олар сөйлегенде сөйлеген сөзіне мән беруі керек. Енді негізгі фактор – адам тілдік ортадан тыс болмауы керек.
Спандияр Ақаев	▶			– Мысалға мен жаңа айтып отырмын, көп адам байқамайды, бізде қазақ тілдік орта бар, ол енді керемет жоғары деңгейде емес. Мысалы 50%-ке жете алмай жатырмыз. Бұқаралық ақпарат құралдары, көшедегі маңдайшадағы жарнамалық жазулардың бәрі, көбісі орысша мысалға. Автобустың ішінде келе жатырсаңыз, көшеде жүрсеңіз еститін сөздеріңіз қандай, негізінен орыс тіліндегі сөздер. Яғни осындай тілдік орта қиын бізде. Дегенмен жаңағы адам өзін-өзі жақсартып отыруға болады, сондай тілдік ортада жүріп. Тілдік ортатың өзін кім жасайды? Қалай қалыптасады? Өзінен өзі бола ма? Бұның екі көзі бар. Бірінші, тілдік ортаны жасайтын адамдардың өздері. Кез-келген адам тілдік ортаны пайдаланушы және жасаушы, екіншіден, тілдік ортаны жасайтын арнайы ортаны ұйымдастыруға болады. Белгілі бір адамдар тобы, мысалы, үкімет, белгілі бір қоғам, тілдік ортаны ұйымдастыруына болады. Енді адам қалай жасайды тілдік ортаны?
Спандияр Ақаев	▶			– Бұған қатысты адамның үш белсенділік деңгейін бөліп қарауға болады, бірінші – жеке белсенділігі. Мысалы, мен өзімнің сөйлеу мәдениетімді жақсартамын, түрлі сөздердің мағынасын түсініп, жаңағы, сөздіктерден қарап, сосын өзімнің сөзімді бақылап жаңағы, орысша араластырмай сөйлеп, сөйлеген сөзімді дұрыс сөйлеп, сүйтіп үйренуім мүмкін да. Өзімнің тілдік жағдайымды, білігімді жоғарлатып, бұл бірінші деңгей – жеке белсенділік. Екінші – өзіңізбен сөйлесіп отырсам, көшеде жүргенде, мысалы, біреу маған орысша сөйлесе, мен қазақша жауап беруім мүмкін, немесе оған айтуым мүмкін: «Екеуміз де – қазақпыз, неге сен маған орысша сөйлейсің, қазақша сөйлейік» деп ұрсып тастайтын жігіттер болады, «Қазақша сөйлеңдер-ей» деп мысалға. Сондай-ақ, көшеде келе жатқанда, мысалы, автобуста келе жаттыңыз делік. Сіз түсуіңіз керек, алдыңызда тұрған адам тұр, сіз арқасын көріп тұрсыз, орыс па, қазақ па білмейсіз, сіз одан қай тілде сұрайсыз «Түсесің бе?» деп.
Спандияр Ақаев	▶			– Сіз сол жерде, мысалға, осы жерде сіз өзіңіздің тілдік мінезіңізді таңуыңызға болады. Қарасаңыз, ол орыс боп шығады. Ал бізде көп адамдар қалай жасайды? Олар білмесе, орысша сөйлейді, орысша сөйлейтін жағдай болады. Немесе лифтіге міндіңіз делік, мысалға, ішінде адамдар тұр. Лифті жоғары жүре ме, не төмен жүре ма? Осы жерде сіз қазақша сөйлеуіңізге болады, «Жоғары ма, төмен бе?» деп. Сол кезде ана лифтіде тұрған адамдар сіздің не сұрап тұрғаныңызды ситуациялық жағдайына байланысты түсініп тұр, сіздің басқа нәрсе емес, осыны сұрап тұрғаныңызды. Олар сізге жауап береді. Яғни, сіз оларға өзіңіздің тілдік мінезіңізді таңасыз. Бұл өзі – адамның әлеуметтік белсенділігі адамның. Айналаңыздағы жүрген адамдарға тек солардың айтқанына ермей, жаңағы орысша сөйлегенге орысша жауап беріп неғылмай, өзіңнің қабілетіңді, өзіңнің қалауыңды таңу. Сізге қазақша сөйлеген тиімді, қазақша сөйлейсіз!
Спандияр Ақаев	▶			– Амандасқан кезде мысалы орыс тұрса, «Ассалаумалейкум» десеңіз ол түсінеді. яғни оған «Здрасти» деп, орысша амандасу міндетті емес. Ол амандасса, амандаса берсін. Ал енді үшінші белсенділік деңгейі орта қалыптастырудың, бұл мысалға сіз – осы туралы ойланып: «Ортаны қалай қалыптастыру керек, неге қазақша сөйлемей жүр, қалай жақсартуға болады тілдік мәдениетті?» деп үкіметке осындай-осындай шешім қабылдау керек, мемлекеттік тілді мынау «Бұқаралық ақпарат құралдарының тілі сондай болу керек» деген осындай белсенділік танытсаңыз, бұл – сіздің саяси белсенділігіңіз. Міне, осындай үш белсенділіктің түрі бар. Ал енді бір қызық жағдай, менің бұл байқағаным, біздің бұрынғы Кеңестік дәуірдің өзінде қазақ тілін жақсы білетін адамдар тобы көп болды, аз болған жоқ. Мынау енді мемлекттік тілге көшуге байланысты тілді үйренетін болса, қиналатын болса, анау соны білмейтіндер, мына орыстар, мынау шала білетін қазақтар, солар үйренсін.
Спандияр Ақаев	▶			– Мен үйренетін ештеңе жоқ деп ойлайды да, өздерінің тілдік бірлігін жетілдірмейді. Ал тілдік бірліктің өзі қоғамда мысалға мен кішкене айтып өттім, қоғамның тілді білу деңгейі әртүрлі болады. Мысалы біреу жақсы біледі, біреу нашар біледі, бұл – табиғи құбылыс өзі. Бәрі бірдей білу мүмкін емес. Бірақ жаңағы кісінің жақсы тілдік білігі ол сол Кеңестік дәуірдегі қазақ тілі түбінде құриды деген көзқарастағы тілдік білік болатын. Сондай саясатқа сәйкес келетін. Қазіргі саясат өзгерді, біз енді жай қазақ тілін түсінісу деңгейінде емес, қазақ тілінде үлкен бүкіл өмірімізді жасаймыз. Барлық нәрсені, мәдениетімізді жасаймыз. Яғни қазақ тілінен оны білуге деген талап өсті. Соған сәйкес біздің жаңағы тілді жақсы білеміз деген адамдар да өзінің тілдік білігін жақсартуы керек. Мысалға айтатын болсақ, қалай жақсарту керек. Бірінші, жалпы жақсарту керек.
Спандияр Ақаев	▶			– Екіншіден, орысша араластырмай сөйлеу мәдениетін қалыптастыру керек. Біздің кез-келген жазушымыздың таза қазақша сөйлейді деп айта алмаймыз, ия. Күнделікті өмірде өзіңіз көп адамдармен сөйлесіп жүрсіз. Араласып кетеді сөз әрқайсысымызда. Ал бұны жақсартуымыз үшін алдын ала үйренуіміз керек. Өзімізді күнде бақылап жүруіміз керек. Екіншіден, қазір бізде мынадай дәстүр әлі де бар. Ол әлі ұзаққа созылады деп ойлаймын. Мына орыс тілінен аудара сөйлеу, сөйлемді орысша ойланып алып, қазақшаға аударып сөйлеу. Мысалға, осы ғалымдар үйінде өткен ақындар мүшәйрасында аты есімде қалған жоқ жүргізуші былай дейді: «Сөз пәленшеге беріледі, дайындалып отырсын түгенше» дейді. Сондағы «дайындалып отырсын» деген – «подготовится к такому...» деген жаңағы орыстың сөзін аударып сөйлеп тұр.
Спандияр Ақаев	▶			– Ал дұрыс сөйлеу керек болса «Сөз пәленшеге беріледі, түгенше дайындалып отырсын, келесі кезек түгеншенікі» деп айту керек қой мысалы. Бізде осындай дәстүр әлі сөйлеуімізде қалып қойған, жаңағы орысшадан аудара сөйлеу. Орысша құрылымды аударып сөйлеу. Біздің мықты, тілді жақсы білемін дегендер осыдан арылу керек. Олар қазақ тілінде сөйлегенде қалған жұрт тамсанатындай болу керек. – Шіркін, осылай сөйлесек екен, мына кісі қалай сөйледі деп. Мен осыған байланысты бір әңгімені айтайын, баяғыда мақала да жазғанмын. 2001 жылы Елбасымен екі сағаттық сұхбат болған «Хабар» арнасында ұйымдастырылған. Қазақ журналисі – Серік деген жігіт. Сонда мен Елбасының сөйлеген сөзін аңдып отырғам. Енді аңдығанда тыңдап. Ы-ы Сонда менің таңқалғаным бір де-бір орысша сөз араластырған жоқ сөзіне.
Спандияр Ақаев	▶			– «Шұжық» деп мысалы «колбаса» демей мысалы, «коорупция» демей, ы-ы «сыбайлас жемқорлық» деп мысалы. Сондай көптеген, он-он бес сөзді әдейі мен жазып алып, тіркеп қойғанмын. Мен соған таңқалғанмын бұл кісі қалай енді жазушы емес, тікелей тілмен айналысып жүрген адам емес, қалай осылай сөйлегеніне таңқалғанмын. Яғни кез-келген адам өзінің сөйлеу мәдениетін көп деңгейге көтере алады. Ол үшін мысалға жазған жазуды кез-келген уақытта түзетуге болады. Ал енді айтқан сөзді түзете алмайсың. «Айтқан сөз, айтылған оқ» дейді ғой, ауыздан шығып кетеді, оныенді мынауың былай, мынауың дұрыс емес деп түзетіп отырмайсыз ғой, тікелей эфирде отырсаңыз. Сондықтан оны түзету үшін адам оған бір, екі, үш, бес жыл бойы мысалы дайындалып жүрген, өзінің дұрыс сөйлеу мәдениетін қалыптастырған болуы керек. Бір күнде болмайды.
Спандияр Ақаев	▶			– Мынау енді әңгімеміздің соңында осы жалпы енді тыңдаушыларға, жалпы қазақ тілінде сөйлегісі келетіндерге, қазақ тілін үйренгісі келетіндерге не айтатын едіңіз? – Осы әңгіменің бәрі сол қазақ тілін үйренуге байланысты айтылып отыр ғо. Өте қарапайымнан бастау керек кез-келген ақыл ол қарапайым болуы керек. Қарапайым нәрсенің өзін кейде орындау қиын болады. Біреулер бар жаңағы «мемлекеттік тілді сүйем» деп жаңағы күндіз-түні ант беруге дайын, бірақ оны пайдаланбаса. Сен ол тілде сөйле жай ғана болды, "сүйем" деп айтпай-ақ та қой. Міне, менің бірінші кеңесім мынау қазақтар негізінен бұл енді былай таптаурын болған сөз. Кезінде Елбасымыз айтты ғой, «Қазақ қазақпен қазақша сөйлессін!» деп өте қарапайым ақыл. Осы ақылды орындасақ, бізде ешқандай мәселе қойып, мемлекттік деңгейге көтермес те едік.
Спандияр Ақаев	▶			– Егер Қазақстанда қазақтар қазақша сөйлейтін болса мысалы, ол дұрыс сөйлеу, бұрыс сөйлеу, екінші мәселе, мәдениетті сөйлеу. Екінші, тілдік мәдениетімді көтеремін десе, қазақша ақпарат алу керек, қазақша ортада жүру керек. Бұл осы екі-ақ мәселе мысалға, оның бәрі - жеке белсенділік. Мен жаңа айтып отырмын ғой үш белсенділік туралы айттым, бұның бәрі жеке ғана белсенділік. Біреуді мен ананы істеңдер, міне жерге барыңдар деп айтпай-ақ қояйын ұйымдастырыңдар, күндіз-түні сөйтіңдер деп мысалы. Ондай Отаншылдық, ұлтжандылық талапты қоймай-ақ қояйық. Өзіне байланысты осындай іс істесе болады, сол жетіп жатыр. – Тілдік ортаны қалай қалыптастыру керек, тіл мәдениетін қалай қалыптастыру керек деген тақырыпта әңгімелеп бергеніңізге көптен көп рахмет!
Спандияр Ақаев	▶			- Сіздер қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?" айдарымен берілген хабарын тыңдадыңыздар. Онда филология ғылымының докторы Спандияр Ақаев тілдік ортаны қалыптастырудың жолдары туралы әңгімелеп берді. Хабарды әзірлеген журналист - Оңғар Құралов. Әуе толқынында келесі кездескенше, сау болыңыздар!
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Ғасырлар қойнауынан қаймағы бұзылмай бүгінге жеткен тіліміз қазір неге жұтаң тартып барады? Оның себеп-салдарын бір уақыт ойланып көрелікші. Ендеше "Біз қалай сөйлейміз?" хабарына құлағыңыз түрік жүрсін. – Ассаламуалейкум, құрметті радиотыңдаушылар! Әуе толқынында Қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» хабары. Студияда журналист – Оңғар Құралов. – Бір күні жиынның ортасында отырған Досбол шешеннен біреу: «Қол бастау қиын ба, жол бастау қиын ба, сөз бастау қиын ба?» деп сұрапты. Сонда Досбол би: «Қол бастау қиын емес, көк найзалы ерің болса, Жол бастау қиын емес, соңыңа ерген елің болса, Бәрінен де сөз бастау қиын – Тауып айтсаң мереке қылады, Таппай айтсаң келеке қылады», – деген екен.
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Сол айтпақшы шаршы топ алдында сөз бастап, жастың да, жасамыстың да көңілінен шығар көрікті оймен, сұлу сөзбен жиын-тойдың сәнін келтіріп отыратын бір ерекше кәсіп иесі бар. Ол – асаба. Асабаның да асабасы бар: бірі тауып айтады, бірі қауып айтады. Бірін көріп қызығасың, екіншісін көріп қынжыласың. Жүйелі сөйлеп жүзіңді жарқыратып, не жүйесіз сөйлеп құтыңды қашыратын да асабалар бар. Тойға барған қазақ сөз бермедің деп, не соңынан бердің деп өкпелейтіні бар. Ал сөз берсең сағызша созып, жауырға айналған тілек сөздерді жүз айтып сапыратындар да болады. Арынсыз, арсыз, бір айтары жоқ асабаға «микрофон ұстаса, бірді айтып бірге кететін» мылжың меймандарың қосылса, тойың қалай сәнді өтпек? Жиынның жинақы да салмақты, тартымды да тиянақты өтуінде, әрине, асабаның рөлі ерекше.
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Әшейінде, «е, асаба ғой» деп аса мән бермей қарасақ та, түрлі кештер, жиын-тойлар өткізерде білімді де білікті, тапқыр да алғыр, өнерлі асаба іздеріміз хақ. Ондай талаптан шығуымыз үшін асабаның қандай қасиеттері болу керек? Асабаның тілі мен мәдениеті жөніндегі бүгінгі хабарымызға асабалықты жеті өнердің ұштасқан түрі деп бағалайтын азамат Алматы облысындағы Қаскелең мәдениет колледжінің оқытушысы Тейіп Шәріпұлы Бейсенбековті шақырып отырмыз. – Тейіп Шәріпұлы, менің білуімше, сіз Алматы қаласына, Алматы облысына, оның ішінде Қарасай, Жамбыл аудандарына танымал асабалардың қатарындасыз. Енді мынау біздің хабарымыз «Біз қалай сөйлейміз?» деп аталғандықтан және онда негізінен сөйлеу мәдениетіне, тіл мәдениетіне, сөйлеу ерекшеліктеріне тоқталатын болғандықтан, біз осы асабалардың тілі жөнінде әңгіме етсек деп сізді студияға шақырып отырмыз. Менің мынадай сауалым бар сізге. Осы мынау асабалардың басты құралы – тіл ғой, әрине. Мынау халыққа жеткізетін, халықты басқаратын, сіздіңше, жалпы асаба қандай болуы керек?
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Асабаның ең бірінші құралы жаңа өзіңіз айтып өткендей – тілі. Тіл арқылы бәрін жеткіземіз. Тілге қоса тапқырлығы, шешендігі, сонымен қоса оның өнері болу керек бойында танылып тұрған. Музыкалық шығармаға жақындығы, барын тек ақтара білмесек те соның бұрынғы ата-бабаларымыздан кішкене болса да сарқыншақтары қалса да, соны біз дәріптеп, елге жеткізіп, халықтың өнерін өлтірмеу мақсатымыз. Енді өзіміз де аспаннан салбырап түскен ешкім жоқ қой. Бәріміз де сол үлкен әжелеріміздің, аталарымыздың, ақсақалдарымыздың қасында жүріп, солардың тәлім-тәрбиесінде өсіп, сосын оқып, білім алып, соны ұштастыра жүрдік. Сол асабалық арқылы өнерді дәріптейміз, асабалық арқылы бұрынғы шешен-билердің сөздерін өлтірмеуге тырысамыз. Асаба арқылы ақын-жазушыларымыздың қара сөздері, соның айтып кеткен ақыл-нақылдары, соның «қап-ай, әттеген-ай» дейтін сөздерін кей-кездерде эфирге шыға алмаған жағдайда жақсы бір нышанға бөлейтін де кездеріміз болатын. Әншілердің жақсы айтылмай, естілмей жүрген әндерін естіртеміз. Енді асаба халық арасында жүрген, шықпай жатқан туындыларды той арқылы біз бері шығарамыз. – Дұрыс екен. Сізге мынадай бір сауал қойғым кеп отыр, тойдан байқайтынымыз халық арасында айтылып қалады осы «асабалар қызыл сөзге ерік береді» деп жатады. Енді, әрине, асабаның міндеті – халықты иіріп, тойды жақсы өткізуге себепші болу ғой.
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Осы ретте кейбір асабаларымыз әдептен озып, мына бейпіл ауыздыққа беріліп, жасы бар, кіші бар деп есептемей, анайы, тұрпайы әзілдер айтып жатады, тұрпайы әңгімелер айтып жатады. Осыған сіз қалай қарайсыз? Асабаға қояр талабыңыз қандай болады? – Асабаның бойында тапқырлық, соның өзінде де өзіңіз психолог болуыңыз керек. «Жақсы сөз – жарым ырыс» дейді. Жақсы сөйлеп, соның жақсы қасиеттерін көбірек айтып, мейлі сөйлеуге шыққан адам болса да соны, негізі ауызға шешендердің сөздері түспей қалған жағдайда өзіміз соған болжалап, сол кісінің мінездемесін қойып жібереміз, халық риза болады. Енді мынау қызыл сөзге ерік берді екен, асаба деген сол екен деп құр қара сөзді сапыра бергеннен түк шықпайды. «Үйе берсең топырақ көп, айта берсең әңгіме көп» дейді. Шешендеріміз де айтқан ғой, «Біліп айтсаң мереке қылады, білмей айтсаң келеке қылады» дейді. Кішене болса да бар дүниені мерекемен жеткізсе. Той деген ол мереке ғой. Халықтың базары.
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Енді мынау "Асаба" деген – жалпы арғы қазақтың түпкі дүниесінде жатқан нәрсе. «Аба» деген сөз ерте біздің тілімізде, мәдениетімізде бар сөз екен. Ал «ас» бертін келе шыққанын білеміз бар екенін. Ас береді, ас беріп жатқан кезде «абалау» деген сөз екен. Ол сөзді, «Аба» деген сөзді көп қолданбай жүрміз. Тек мынау кей жерлерде естіледі, "иті абалады", «ит абалап» деген ғана кішкене қосылады. Ол – "жаршы" деген сөз екен, "жар салу", соны "жария ету", "барды" дүниедегі бір-ақ сөз "аба" деген тура сөзге келеді екен. Ал енді "ас" деген белгілі сіз, мысалы, бекер, жөн-жобасыз абаламайсыз ғой. Аста абалап тұрасыз, "Мінеки, пәлен күйші келді мына асқа!" деп жар салып тұрады. "Пәлен енді мынау бүгін былай болады!", өзіңнің шешендігі, мықтылығын болсын келтіріп, біліп айта алмасаң, кімнің кім келгенін халық қайдан біледі? Соның бәрін сіз елге информация беріп отыруыңыз керек екен. Содан шыққан асабалық ежелден келе жатқан біздің дәстүрімізде. Қазақта айтады ғой: «Халқымыз дәрежеге бағынбаса да, дәстүрге бағынған халық» екенбіз деп. Біз дәстүрді алға қойған халықпыз. Сол салт-санамызбен, дәстүрімізбен келе жатқан дүние. Енді біреулер кішкене күлдіртемін деп, бүлдіріп алады.
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Жақсы сөз айтып келе жатады, ақындық шеберлігімен мақтап келе жатады да, аяқ асты анекдот айтамын деп, бұралқы сөзге кіріп кетеді. Ол келеке темаға келмей қалады. Ел ыңғайсызданып қалады. Кейбіреулер айтады енді әнші, әртіс болғаннан кейін, халық арасына шыққаннан кейін беті қалың болу керек деп, бет пердесін салуға болмайды. Жүрек бар ғой, жүрек сезінуі керек, ми бар ғой ми, көз бар ғой, көз не үшін елді бақылау үшін. Ондай тұстарда мен айтар едім, шебер пайдалану керек. Шебердің бізі, шешеннің сөзі бірдей жүру керек. Енді ондайлар бар, ондайларға мен өзім қарсымын. Ал енді сөзіңіз таусылып қалған жағдайда, соған лайықты бір әнді айтқызып жіберіңіз. Жүз есе артық болады деген ойлаймын. – Қазақтың тойы көп қой енді. Түрлі тойлары бар. Осы той өткізу кезінде біз тойға барған қазақ сөйлемесек ренжіп қайтатынымыз бар. Жалпы осы тойға келген адамның бәрінің сөйлеуі – міндетті ме? Осының қандай да бір шешімі бар ма?
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Осы сөз сөйлеймін деп халық ренжіп, бір-бірінің сөзін тыңдамай жатады. Тойдың да сәні кете бастайды әрқайсысы жаттанды сөзді қайталап айта берген соң. Осы ретте сіз асаба ретінде қандай да бір жол тапқан кездеріңіз болды ма? «Аз сөз – алтын, көп сөз - көмір» дейді ғой. – Енді бұл - тойдың, асабалықтың бір шешілмей келе жатқан проблемасының бірі болып саналады. Қандай тойға барса да сөйлегісі келіп тұрады. Енді бұл проблеманы былай шешуге тырысатын едік. Барған кезде той иесімен біз келісеміз, кішігірім болса да жоба құрамыз. Кімдер келеді тойға, білесіз енді, құда-жекжат, сала-саламен келеді ғой. Ағайын-туыс, жаңағы коллегтиві, нағашы жұрты, келетін адамдар жазылып келсе, ішінен үлкен адамға сөз бергізіп, қалғанына кішкене ән салғызып, бір қызықты дегендей. Соның бәрін тойдың несін алдына ала басталған кезде информация беріп, ол кісілер ақырын-ақырын бастай бастайды.
Тейіп Бейсенбеков	▶			– "Әй, құдеке, келесіздер ғой 5-6 адам, біз асабамен келісіп осылай қылдық" деген сияқты сөзін дұрыстап айтып жібереді. Мен соны алдын ала бейімдеуге тырысамын, тойдың үстінде емес. Ал тойға келгенде солардың бәрі дайын келеді. Өлеңін шығарып, дайындалып, кәдімгідей дайын келеді. Үлкен кісі бастап келіп бала-шағасымен шығады мысалы, жеке-жеке шығармай немесе туысы кіммен келді,кім жақын реті келіп тұр, соны топтастырып шығарып келтіріп, соның ішінен бір-екі адам шығарып, қалғанын әнмен, шығарып келген ішіндегі туындысы бар. Оны әрі қаратай қызықтыру қолында тұр ғой. Менің мақсатым билетемін, қызықтырам ба, күлдірем бе, мақтап апарып орнына отырғызамын. – Демек тойдың жақсы өтуі, әрине, асабаға байланысты. Екіншіден, тойға қатысып отырған адамдарға да байланысты. Сол жерге келіп отырған меймандардың көңіл күйіне, олардың алғырлығына, тапқырлығына, өнеріне де байланысты. Ал сол өнерді қазбалап халыққа шығару, жариялау және ол - асабаның міндеті. Егер асаба сұрамаса өнері бар адам ортаға шыға бермеуі де мүмкін.
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Осы ретте асабаның да бір, қандайда бір осы халық арасында бүркеніп жатқан өнерді көтеретін, соны жариялайтын, паш ететін, халыққа таныстыратын рөлі бар. Енді осындай халық арасында көп айтылмай жүрген әндер ма, термелер ма, бір үзінді айтып бере аласыз ба? – Тәушен апамыздың көп естілмей жүрген халық арасында аузынан жазып алған толғауы бар еді соны орындап берейін. «Кей келіндерге өсиет» деген. – Мал жайылар қамыстың қырағына, Сүйсінеді-ау әркім-ақ шырағым-ау. Жақсы болсаң келінжан, ақыл-есті, Ата-енеңе күмән жоқ ұнауыңа. Кей келіннің мінезін баяндайын, Алтын сырға жаса келін құлағың-ау. Келінжан-ау, құйып ал құлағыңа. Неше түрлі келіндер келіп жатыр, Бар биікті ата-ана көріп жатыр, Олардан сен үлгі алма, жас келінім, Ата-енең өзіңе сеніп жатыр. Осыменен сөзімді тәмамдайын, Айта берсем әңгімем толып жатыр.
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Тойға барған халық тамақ ішіп, қарындары тойғаннан соң ба екен, артынан сөз тыңдағысы келмей күбір-сыбырға басады. Асабаның шеберлігі осы жерде көрінеді?! – Тойдың түрлері болады. Мына мерейтой деп жатамыз. Бір қалыпты ел жиналады. Бір жасты. Әзілдері жарасып, бір-бірімен солай сұхбаттасып отыратын той. Содан кейін мынау үйлену тойлары болады. Ол жерде үш буыннан келеді. Құда-жекжат – үлкендер буыны, содан кейін туған-туыстар, одан кейін жастардікі болғаннан кейін, екі жастың құрбы-құрдастары, замандастары - жастар буыны. Үш буында біз енді үш жаққа тартылуға тура келеді ғой. Ол енді бір айтқан «Жалғыз діңгек үй болмайды, жалғыз адам би болмайды» дейді. Жалғыз асаба қанша шеберлікпен болғанмен, қанша "жалғыздық жауға батыр болсаң да, жауға салма жалғызды" деп, жалғыз өзіңіз түк бітіре алмайсыз. Ол жерде сіздің музыканттарыңыз отырады артыңызда, оның ішінде әншілеріңіз отырады. – Жалпы осы асабаларға мына әңгімеміздің соңында қандай тілек айтасыз? Жалпы жаңа әңгімеміздің арасында айттық қой, осы тойда сөз сөйлеу мәдениетін қалыптастыру да осы асабаның міндетіне жатса керек?
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Асабаның жаңа айтып жатырсыз шектен тыс шығып жатқан асабаларды да көріп жатамыз. Жастыққы қарап, оған енді нарық заманының көбейген жүйесі, нарықта нәрселер көбейді, сапалы да, сапасыз да. Көбінше сапасыз нәрселер көбейіп бастады. Нарық әйтеуір, күнкөріс қамы. Қайтсек аман қаламыз, мұнан өтіп кетсек деген ой. Оны түсінуге болады. Ондай кезде қарап жатқанша екі өлеңін айтса да асаба болып кетіп жүргендер бар ғой. Оған кінә жоқ. Енді заман экономикамыз көтеріліп, Қазақстан, мінеки, аяғынан тік тұрып келе жатқан сайын, экономика жақсарған сайын, адамның санасын тұрмыс билейді ғой. Тұрмыс жақсарған сайын халықтың да көзі ашылып, сізге дұрыс баға қойып, тойын дұрыс өткізуге, дұрыс дайындықпен жасауға келіп жатыр қазір. Оған өздері де атсалысады кей-кезде. Жалғыз асабаға артып қоймай өздері де келісіп: «Мынаны бүйтсек қайтеді, мынадай әнші шақырайық деп жатырмыз, сіз соған қалай, біз әншіге апаратын сөзімізді дайындап барамыз. Бара сап, "ал, кеттікке" салмаймыз.
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Үш минуттық концертке үш ай дайындық керек. Ол қазір дайындаламыз, үлкен дайындықпен, той болады дегенде кей кездері ұйқымыз да келмей қалады. Қазір асабаларға көп ізденіс, оқу, білім, сосын «Көре-көре көсем боласың, сөйлей-сөйлей шешен боласың, жүре-жүре жүйрік боласың» дейді. Оның бәрі – бірте-бірте келетін дүниелер. Демек адамның көргені бірте-бірте өскеніне байланысты, адамның санасына байланысты болады. Енді ол кезінде той жасау керек болды Қазақ әйтеуір, қазынасы мол "құдайдың қазынасы" деп той жасайды. «Қанатты сөз – қазынам» деп, «Өнегелі сөз – өрісім» деп ұққан. Қыздарын – арына балап, ұлдарын – нарына, дархандығын – даласына, енді батырлығы бар найзаға, мықтылығын - қылышқа, бірінші қуанышын құда-жекжаттарымен бөліскен. Барлық туысқанының басын қосуды мақсат тұтады ғой. Сол тойым жақсы өтсе деп өздері жатса-тұрса соны уайымдайды өткенше, «тойдың болғанынан боладысы қызық» дегендей. Енді соның бәрі тақалып келгенде асабаға келіп тіреледі.
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Мына кісінің алты ай дайындалды ма, бір ай дайындалды ма қанша күн дайындықты, сол келесі он екі сағат, алты сағат уақытта сіздің өткізуіңізге байланысты. Оған да біз үлкен жауапкершілікпен барамыз. Енді айтады ғой әркімге сапалы сөз айтуға тура келеді. Туыстардың басы қосылады: Барың жақсы, айналайын туысқан, Туыстықты шығармаңдар уыстан, Еркін басып, төріңе шығып жатсаң да Тілейтінім: сығалама бұрыштан. Барың жақсы, айналайын туысқан, Қиындықта белді бекем буысқан, Амандықты сырттан ұғып жүре бер Жатса-дағы қолың тимей жұмыстан. Барың жақсы, айналайын туысқан, Кейбіріңнің мінезің бар тырысқан, Тілейтінім: туған-туыс тату бол Не шығады, берекесіз ұрыстан. Барың жақсы, айналайын туысқан, Туыстықты шығармаңдар уыстан, Тілейтінім: туған-туыс тату боп Сұрайтыным: кесек атпа бұрыштан. Барың жақсы айналайын туысқан, Туыстықты шығармаңдар уыстан, Тілейтінім: абысын-ажын, құда-жекжат туған-туыс түгел маған тату боп, Аулақ жүрсін Құдай атқан өсек-аяң сыбыстан.
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Ал енді қарапайым өсекке жел беріп, қарапайым той осылай өтеді екен деп абыр-дабырмен өткізетін жерлер де болады. Ондайға жол бергізбей, осындай қарапайым Тәушен апамыздан ала ма, Майлықожадан ала ма, Бұқар жыраудан, Мұқағалидан ала ма әр сөздерді, Қасым ағамыздың әндері бар, Қасым Аманжоловтың поэзиясынан, төте керемет халықтың сөздерінен, заманына сай оларды реттеп келтіріп отырамыз. – Дұрыс. Жақс рахмет, Тейіп Шәріпұлы, «Асаба деген, әрине, тәрбиеші» дейді ғой. Өнегелеріңізді халық ала берсін! Еңбектеріңіз жемісті болсын! Сіздер енді өнер адамысыздар бір жағынан. Өнерлеріңізге шабыт тілейміз! – Мінеки, тыңдаушылар, «Өнер алды – қызыл тіл» демекші, асабаның да басты құралы – тіл екен. Ендеше асабаға да халық алдында ұлағатты сөз айтып, әр нәрсенің жөнін біліп, тауып айтар тәрбиеші ретінде қарасақ, ел ықыласына бөленетін өнегелі де үлгілі азамат болу үшін тың ізденістер керек-ақ.
Тейіп Бейсенбеков	▶			– Тойға барған халық та сөйлеген сөзін қысқа әрі нұсқа, әдемі де ұтымды етіп жеткізе білсе, сөйлеу мәдениетінің артқандығы деп білеміз. Осымен қазақ радиосының «Біз қалай сөйлейміз?» айдарымен берілген хабарын аяқтаймыз. Онда Алматы облысындағы Қаскелең мәдениет колледжінің оқытушысы ТЕЙІП ШӘРІПҰЛЫ БЕЙСЕНБЕКОВпен асабаның тілі мен мәдениеті туралы сұхбатымызды тыңдадыңыздар. Хабарды әзірлеген журналист – Оңғар Құралов. Ал хабарды музыкамен көркемдеген – Самат Қалмырзаев. Сау сәлемет болыңыздар!
Унзила Шапақ	▶	↑жалпы / сұрағыңыздың төркүні түсүнікті↓/// ↑ кәнстійтүуцыйа қаншалықты деңгейде →// үгүт-насыйхаттар жүргүзіліп жатыр↓// халық қаншалықты деңгейде →// кәнстійтүуцыйасын біледі ↓// кәнстійтүуцыйалық мәденійет қандай деңгейде // деген сұрақ͡ қой↓/// ↑әрійне / бағана мен →// былтырғы жылы / көп айтылып кеткесін →// бір ақпараттарды // қайта-қайта айта бермейін деп / тоқтадым↓/// ↑кәнстійтүуцыйалық кеңестің / кәнстійтүуцыйалық мереке→ // тек қана ^уотызыншы тамыз дейт↓/// ↑^йелдің бәрі // ^уотызыншы тамыз тайағаң гезде↓/// ↑біз кәнстійтүуцыйалық кеңес →// кәнстійтүуцыйаның құндұлығын дәріптеумен →// жыл бойы айналысамыз↓/// ↑ал ^йенді /→мынау пандемійа гезінде→// ^уосы ^йекі жылда / кішкене бәсендеп қалды↓/// ↑бірақ / біздің сайтқа кіретін болсаңыздар↑// біз мектеп қабырғаларында↑// жәнегі // ашық күндер ^уөткіземіз↓///	↑жалпы / сұрағыңыздың ͡ төркүнү / түсүнүктү↓/// ↑констійтұуцыйа / қаншалықты деңгейде →// үгүт-нәсійхаттар жүргүзүлүб̊ ͡ жатыр ↓// халық / қаншалықты деңгейде→// констійтұуцыйасым ͡ біледі↓// констійтұуцыйалығ͡ мәденійет / қандай деңгейде // деген сұрақ ͡ қой↓/// ↑әрійне / бағана мен →// былтырғы ͡ жылы / көб̊ ͡ айтылып ͡ кеткесін //→ бір ақпараттарды // қайта-ғайта / айта ͡ б̊ермейін деп ͡ тоқтадым↓/// ↑констійтұуцыйалық͡ кеңестің / констійтұуцыйалығ͡ мереке→ // текқана / ^уотұзұншұ тамыз дейді↓/// ↑^йелдің ͡ бәрі // ^уотұзұншұ тамыз тайағаң ͡ гезде / б̊із / констійтұуцыйалық ͡ кеңес →// констійтұуцыйаның͡ ғұндұлұғұн дәріптеумен →// жыл ͡ б̊ойұ / айналысамыз↓/// ↑ал ^йенді →/ мынау пандемійа ͡ гезінде→// ^уосұ ^йекі жылда / кішкене / б̊әсендеп ͡ қалды↓/// ↑бірақ / біздің сайтқа͡ гіретім ͡ болсаңыздар↑// біз / мектеп қаб̊ырғаларында↑// жаңағы // ашық күндөр ͡ өткүзөмүз ↓///	Жалпы, сұрағыңыздың төркіні түсінікті. Конституция қаншалықты деңгейде үгіт-насихаттар жүргізіліп жатыр, халық қаншалықты деңгейде конституциясын біледі, конституциялық мәдениет қандай деңгейде? - деген сұрақ қой. Әрине, бағана мен былтырғы жылы көп айтылып кеткесін, бір ақпараттарды қайта-қайта айта бермейін деп тоқтадым. Конституциялық кеңестің, конституциялық мереке тек қана 30 тамыз дейді. Елдің бәрі 30 тамыз таяған кезде. Біз, Конституциялық кеңес конституцияның құндылығын дәріптеумен жыл бойы айналысамыз. Ал, енді, мынау пандемия кезінде, осы 2 жылда, кішкене бәсеңдеп қалды. Бірақ біздің сайтқа кіретін болсаңыздар біз мектеп қабырғаларында, жәңегі, ашық күндер өткіземіз.
Унзила Шапақ	▶	↑^үунійверсійтеттің стүуденттерін↑// мектептің ^уоқұушыларын↑ // әртүрлі жәнәгі конкұурстарға қатыстырамыз↓/// ↑кәнстійтүуцыйаны қаншалықты деңгейде білесіз↓/// ↑кәнстійтүуцыйадағы жәнегі айттыңыз ғой → // жетінші баптан басқа баптарға → // мысалға ^уоқұу / білім берүу тұуралы // медійційналық көмек алұу тұуралы→ // қоршаған ^уортаны қорғау→ // тіпті мәденій құндылықтарды сақтау↑// цензұураға қатысты↓/// ↑міне /^уосылардың барлығына қатысты →// әртүрлі деңгейдегі шараларды ^уөткізіп↑// сол шараларды ^уөзіміз басы-қасында болұп ↑// кірісіп ^уотырамыс↓/// ↑сонымен қатар →// көптеген / ^уоқұулық →/ кітап жазып шығарамыз↓/// ↑^уосы міне // бір ^йекі-үш күн бұрын ғана →// кәнстійтүуцыйалық құқұқ деген →// жоғары ^уоқұу ^уорнының стүуденттеріне арналған →//^йекі томдық академійалық ^уоқұулық / жазылып шықты↓/// ↑^уоғаңға дейін→ // кәнстійтүуцыйаның жыйырма бес жылдығына байланысты→ // бізде жеті басылым шықты↓///	↑^үунійверсійтеттің ^ыстүудөнттөрүн ↑// мектептің ͡ оқұушұларын↑// әртүрлү жаңағы / коңкүурстарға͡ ғатыстырамыз↓/// ↑констійтұуцыйаны / қаншалықты ͡ деңгейде͡ б̊ілесіз↓/// ↑констійтұуцыйадағы жаңағы / айттыңыз ͡ ғой → // жетінші ͡ б̊аптам ͡ басқа ͡ б̊аптарға→ // мысалға / ^уоқұу / білім ͡ берүу ͡ тұуралы // медійсійналық / көмөг ͡ алұу ͡ тұуралы→ // қоршаған ͡ ортаны ͡ қорғау→ // тіпті / мәденій ͡ ғұндұлұқтарды ͡ сақтау↑// цензүураға͡ ғатысты↓/// ↑міне /^уосұлардың барлығына͡ ғатысты →// әртүрлү деңгейдегі / шараларды ͡ өткүзүп ↑// сол ͡ шараларды / ^уөзүмүз / б̊асы͡ ғасында͡ б̊олұп ↑// кірісіп ͡ отұрамыз↓/// ↑ сонымеңғатар →// көптөгөн / ^уоқұулұқ →/ кітаб̊ ͡ жазып̊ ͡ шығарамыз↓/// ↑ ^уосұ міне // ^йек'үш- күм ͡ бұрұңғана →// констійтұуцыйалық құқұқ деген →// жоғар'оқұу ͡ орнұнұң / ^ыстүудөнттөрүне ͡ арналған →//^йекітомдұғ ͡ академійалық ͡ оқұулұқ / жазылып̊ ͡ шықты↓/// ↑^уоған ͡ дейін→ // констійтұуцыйаның / жыйырмаб̊ешшылдығына͡ б̊айланысты→ // бізде / жеті ͡ б̊асылым ͡ шықты↓///	Университеттің студенттерін, мектептің оқушыларын әртүрлі, жәнегі, конкурстарға қатыстырамыз. Конституцияны қаншалықты деңгейде білесіз? Конституциядағы,жәнегі, айттыңыз ғой 7-баптан басқа баптарға, мысалға, оқу, білім беру туралы, медициналық көмек алу туралы, қоршаған ортаны қорғау, тіпті мәдени құндылықтарды сақтау, цензураға қатысты. Міне, осылардың барлығына қатысты әртүрлі деңгейдегі шараларды өткізіп, сол шараларды өзіміз басы-қасында болып кірісіп отырамыз. Сонымен қатар көптеген оқулық, кітап жазып шығарамыз. Осы, міне, екі-үш күн бұрын ғана «Конституциялық құқық» деген жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған 2 томдық академиялық оқулық жазылып шықты. Оғанға дейін Конституцияның 25 жылдығына байланысты бізде 7 басылым шықты.
Унзила Шапақ	▶	↑бірінші ^ірет →/ былтыр біз қазақ тілінде кәнстійтүуцыйа → // қазақғыстан ^іреспұублійкасының кәнстійтүуцыйасы бойынша → / энційклопедійалық анықтамалық жасадық↓/// ↑міне ^уосындай шарұуалар→ // көп жасалынады↓/// ↑ал / арығарай келетін болсақ ↑ // апталық ^уөткіземіс↓/// ↑^іреспұублійкалық адвакаттар алқасы→ // тегін / заң кансұул'тацыйаларын беретін→/// ↑әр ^уоблыстарда / аудандарда →/ тіпті ауыл тұрғұндарына→ // бір күн / ^йекі күн арнап→ // тегін кансұултацыйа беріңдер // заң сұрақтары бойынша↓/// ↑міне ^уосындай шарұуаларды // атқарып ^уотырамыс↓/// ↑бірақ адамдар→ // кәнстійтүутцыйаға сілтеме жасап ↑/ сөйлемейт↓/// ↑заңгерлер де сондай↓/// ↑бізде кішкене заңгерлердің сауаттылығынада →// біз айтамыз↓// мысалы амерійка →/ батыс ^йеуропаның фійлім'дерін көресіздер͡ ғой↓// соның ішінде амерійкандық фійлім'дерін → // көретін болсаңыздар͡ да // ^уолар айтады біріншіден→/	↑бірінші ͡ рет →/ былтыр͡ б̊із / қазақ тілінде / констійтұуцыйа → // қазағыстан ͡ респұуб̊лійкасының / констійтұуцыйасы͡ б̊ойұнша → / энційклопедійалық / анықтамалығ ͡ жасадық↓/// ↑міне / ^уосұндай ͡ шарұуалар → // көб̊ ͡ жасалынады↓/// ↑ал / әріғарай ͡ гелетім ͡ болсақ↑ // апталық ͡ өткүзөмүз↓/// ↑ ^іреспұуб̊лійкалығ ͡ адвокаттар ͡ алқасы→ // тегін заң͡ гонсұул'тацыйа͡ б̊еретін→/// ↑әр ^уоб̊^ұлұстарда / аудандарда →/ тіпті / ауұл ͡ тұрғұндарына→ // бір͡ гүн / ^йекі ͡ гүн арнап→ // тегің ͡ гонсұултацыйа ͡ б̊еріңдер // заң сұрақтары ͡ б̊ойұнша↓/// ↑міне ^уосұндай шарұуаларды // атқарып ͡ отұрамыз↓/// ↑бірақ / адамдар→ // констійтұуцыйаға сілтеме ͡ жасап ↑/ сөйлөмөйдү↓/// ↑заңгерлер ͡ де ͡ сондай↓/// ↑бізде / кішкене заңгерлердің сауаттылығына →// біз айтамыз↓ // мысалы / амерійка /→/ батыс ^йеуропа фійлім'дерің ͡ гөрөсүңдөр ͡ ғой ↓// сонұң ͡ ішінде / амерійкандық фійлім'дерін→ // көрөтүм ͡ болсаңыздар ͡ да // ^уолар айтады͡ б̊іріншіден→/	Бірінші рет былтыр біз қазақ тілінде Конституция, Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша энциклопедиялық анықтамалық жасадық. Міне, осындай шаруалар көп жасалынады. Ал ары қарай келетін болсақ, апталық өткіземіз. Республикалық адвокаттар алқасы тегін заң консультацияларын беретін. Әр облыстарда, аудандарда, тіпті ауыл тұрғындарына бір күн, екі күн арнап тегін консультация беріңдер, заң сұрақтары бойынша. Міне, осындай шаруаларды атқарып отырамыз. Бірақ адамдар Конституцияға сілтеме жасап сөйлемейді. Заңгерлер де сондай. Бізде кішкене заңгерлердің сауаттылығына да біз айтамыз, мысалы, Америка, батыс Еуропаның фильмдерін көресіздер ғой, соның ішінде американдық фильмдерін көретін болсаңыздар да олар айтады, біріншіден,
Унзила Шапақ	▶	↑сіз амерійка құрама штатының азаматысыз →// амерійка құрама штатының кәнстійтүуцыйасында көрсетілгендей↓/// ↑содан гейін алад ͡ та ↑// қай бапқа сілтеме жасайт↓// палійцей болсын // ^уолардың палійцейі болсын↓/ судійасы болсын↓// тіпті бір мекеменің башшысы болсын↓ // қолұнда бійлігі бар адам→ // азаматқа жүгінген кезде ↑// сөйлеген кезде ↑// міндетті түрде кәнстійтүуцыйаға негізделеді↓/// ↑себебі неде↑/// ↑себебі ^уөте қарапайым↓/// ↑амерійка құрама штатында азаматтар // кәнстійтүуцыйаны білүуге міндетті↓/// ↑азаматтылық текқана // кәнстійтүуцыйа ақталғанда беріледі↓///	↑сіз / амерійка ͡ ғұрама ͡ штатының азаматысыз →// амерійка͡ ғұрама ͡ штатының / констійтұуцыйасында ͡ гөрсөтүлгөндөй ↓/// ↑содаңгейін / алады ͡ да ↑// қай ͡ б̊апқа / сілтеме ͡ жасайды ↓// полыйцей ͡ б̊олсұн ↓/ сұудыйасы ͡ б̊олсұн ↓ // тіптіб̊ір / мекеменің башшысы ͡ б̊олсұн ↓ // қолұнда / б̊ійлігі ͡ б̊ар ͡ адам→ // азаматқа жүгүңгөң ͡ гезде ↑// сөйлөгөң ͡ гезде ↑// міндетті ͡ түрдө / констійтұуцыйаға негізделеді↓/// ↑себ̊еб̊і неде↓/// ↑себ̊еб̊і / ^уөтө ͡ ғарапайым↓/// амерійка ͡ ғұрама ͡ штаттарында / азаматтар // констійтұуцыйаны ͡ б̊ілүугө ͡ міндетті↓/// ↑азаматтылық / текқана // констійтұуцыйа / ақталғанда ͡ б̊еріледі↓///	Сіз Америка Құрама Штатының азаматысыз, Америка Құрама Штатының конституциясында көрсетілгендей... Содан кейін алады да, қай бапқа сілтеме жасайды, полицей болсын, олардың полицейі болсын, судьясы болсын, тіпті бір мекеменің басшысы болсын, қолында билігі бар адам азаматқа жүгінген кезде, сөйлеген кезде міндетті түрде конституцияға негізделеді. Себебі неде? Себебі өте қарапайым. Америка Құрама Штаттарында азаматтар конституцияны білуге міндетті. Азаматтылық тек қана конституция ақталғанда беріледі.
Унзила Шапақ	▶	↑неге ^уонда →/ азаматтық деген ұғұм →// азаматтық деген ұғұм адамның→// бір мемлекетпен тұрақты сайасый байланысқа түсүуі↓/// ↑сол арқылы→/ азаматтылық арқылы→// мемлекет сіздің алдыңызда жауапты болат↓// сіз мемлекеттің алдында жауапты әрі міндетті боласыз↓ // сіздің тағдырыңызға мемлекет→/ араласатын болат→// кейбір мәселелер бойұнша↓/// ↑кейде тіпті / сізді шектейді↓/// ↑мысалы / пандемійа гезінде →// көп сұрақтар тұуындайды ғой↓/// ↑неге біздің құқұғұмыз →// шектеліп жатыр↓/// ↓неге бізге →/ мынаған барұуға болмайт↓// мынандайды істеуге болмайт↓///	↑неге ^уонда → / азаматтығ ͡ деген ͡ ұғұм →// азаматтығ ͡ деген ͡ ұғұм / адамның→// бір мем^ілекетпен тұрақты сайасый байланысқа түсүуү↓/// ↑сол ͡ арқылы→/ азаматтылығ ͡ арқылы →// мем^ілекет / сіздің алдыңызда жауапты͡ б̊олады↓// сіз / мем^ілекеттің алдында жауапты / әрі міндетті͡ б̊оласыз↓ // сіздің тағдырыңызға мем^ілекет→/ араласатым ͡ болады →// кейб̊ір мәселелер͡ б̊ойұнша↓/// ↑кейде тіпті / сізді шектейді↓/// ↑мысалы / пандемійа͡ гезінде →// көп̊ сұрақтар тұуұндайды ͡ ғой↓ // ↑неге біздің ͡ ғұқұғұмұз →// шектеліб̊ ͡ жатыр↓/// ↑неге ͡ б̊ізге →/ мынағам ͡ барұуға ͡ б̊олмайды↓// мынандай ͡ істеугө ͡ б̊олмайды↓///	Неге онда азаматтық деген ұғым, азаматтық деген ұғым - адамның бір мемлекетпен тұрақты саяси байланысқа түсуі? Сол арқылы, азаматтылық арқылы мемлекет сіздің алдыңызда жауапты болады, сіз мемлекеттің алдында жауапты әрі міндетті боласыз, сіздің тағдырыңызға мемлекет араласатын болады, кейбір мәселелер бойынша. Кейде тіпті сізді шектейді. Мысалы, пандемия кезінде көп сұрақтар туындайды ғой. Неге біздің құқығымыз шектеліп жатыр? Неге бізге мынаған баруға болмайды, мынандайды істеуге болмайды.
Унзила Шапақ	▶	↑бір гездері тіпті айтты↓// падіезден шығармай жатыр →қарағанды қаласында болған ^уоқыйға да↓/// ↑сол кезде / мемлекет араласып жатыр ғой↓/// ↑мемлекет кімге араласты↑/// ↑^уөзүнің азаматтарына↓/// ↑себебі →/ ^уоның мойнына жүктелген жауапкершілік бар↓/// ↑біз айтамыс →/ кез келген құқұқты →// мысалы біздің қазақ̊ыстан ^іреспұублійкасының кәнстійтүуцыйасында → // табыйғаттан берілген // абсалйұутті / ажырамайтын хұқұқтардың барлығы →/ көрініс тапқан // және басқа да /азаматтарға берілетін→// хұқұқтар да көрсетілген↓/// ↑^йегер ^уолар жүзеге асырылмаса↑ / сол кезде →// айтады ғой →/ менің мынандай хұқұғым жүзеге асырылмай тұр↓/// ↑қандай хұқұғыңыз↑/// ↑йағный / менің тегін білім алұу хұқұғым↓/// ↑неге менің ауұлымда→ // мектеп жоқ↓/// ↑бола ма↑/// болмайды↓/// себебі →/ кәнстійтүуцыйада көрсетілген↓///	↑біргездері / тіпт'айтты ↓// подезден шығармай ͡ жатыр →// қарағанды ғаласында ͡ б̊олған / ^уоқыйға ͡ да↓/// ↑солгезде ↑/ мем^ілекет араласыб̊ ͡ жатыр ͡ ғой↓/// ↑мем^ілекет / кімг'араласты↓/// ↑^уөзүнүң азаматтарына↓/// ↑себ̊еб̊і →/ ^уонұң мойнұна жүктөлгөн жауапкершілік ͡ пар↓/// ↑біз айтамыз→/ кезгелгең ͡ ғұқұқтұ→// мысалы / б̊іздің / қазағыстан ͡ респүуб̊ілійкасының ͡ гонстійтұуцыйасында → // таб̊ійғаттам ͡ берілген // абсөлүуттү / ажырамайтың ͡ ғұқұқтардың барлығы →/ көрүнүс ͡ тапқан ↑// және / басқа ͡ да / азаматтарға ͡ б̊ерілетін→// құқұқтар ͡ да ͡ гөрсөтүлгөн↓/// ↑^йегер ^уолар жүзөг'асырылмаса ↑ / солгезде →// айтады ͡ ғой →/ менің мынандай / құқұғұм ͡ жүзөг'асырылмай тұр↓/// ↑қандай ͡ ғұқұғұңұз↓/// ↑йағ^іній / менің / тегім ͡ білім алұу ͡ ғұқұғұм↓/// ↑неге менің ауұлұмда→ // мектеб̊ ͡ жоқ↓/// ↑бола ͡ ма↑// болмайды↓/// себ̊еб̊і →/ констійтұуцыйада͡ гөрсөтүлгөн ↓///	Бір кездері тіпті айтты, подъезден шығармай жатыр, Қарағанды қаласында болған оқиға да. Сол кезде мемлекет араласып жатыр ғой. Мемлекет кімге араласты? Өзінің азаматтарына. Себебі, оның мойнына жүктелген жауапкершілік бар. Біз айтамыз, кез келген құқықты, мысалы, біздің Қазақстан Республикасының Конституциясында, табиғаттан берілген, абсолютті ажырамайтын құқықтардың барлығы көрініс тапқан және басқа да азаматтарға берілетін құқықтар да көрсетілген. Егер олар жүзеге асырылмаса, сол кезде айтады ғой менің мынандай құқығым жүзеге асырылмай тұр. Қандай құқықыңыз? Яғни, менің тегін білім алу құқығым. Неге менің ауылымда мектеп жоқ? Бола ма? Болмайды. Себебі Конституцияда көрсетілген.
Унзила Шапақ	▶	↑тегін білім берүу герек↓// ^уорта білімді тегін берүу герек↓// және мемлекет міндетіне алған ғой↓/// ↑кәнстійтүуцыйалық деңгейге дейін / жазып қойды↓/// ↑кәнстійтүуцыйаның ^уотұзыншы бабында →// менің балама мемлекет тегін білім береді // неге / мына ауұлда мектеп жоқ↓/// ↑неге мына ауданда→ // қазақ тілінде мектеп жоқ↓/// ↑тұура сол сыйақты →// неге ^уорыс тілінде мектеп жоқ↓/// ↑бір сұрақтарыңызға мен байқасаңыз ↑// кішкене қашқақтап тұрған сыйақты →/ сізге сезіліп тұрмын ғой↓///	↑тегім ͡ білім берүу ͡ герек↓// ^уорта ͡ б̊ілімді / тегім ͡ берүу ͡ герек↓// және мем^ілекет міндетін'алғаң ͡ ғой↓/// ↑констійтұуцыйалығ ͡ деңгейге ͡ дейін / жазып қойдұ↓/// ↑констійтұуцыйаның ^уотұзұншұ͡ б̊аб̊ында →// мем ͡ балама / мем^ілекет / тегім ͡ білім ͡ береді ↓/// неге/ мын'ауұлда мектеб̊ ͡ жоқ↓/// ↑неге мын'ауданда → // қазақ тілінде мектеб̊ ͡ жоқ↓/// ↑тұура сол сыйақты →// неге / ^уорұс тілінде мектеб̊ ͡ жоқ̊ ͡ сыйақты↓/// ↑бір сұрақтарыңызға мен / байқасаңыз ↑// кішкене / қашқ̊ақтап ͡ тұрған ͡ сыйақты →/ сізге сезіліп тұрмұң ͡ ғой↓///	Тегін білім беру керек, орта білімді тегін беру керек және мемлекет міндетіне алған ғой. Конституциялық деңгейге дейін жазып қойды. Конституцияның 30-бабында менің балама мемлекет тегін білім береді, неге мына ауылда мектеп жоқ? Неге мына ауданда қазақ тілінде мектеп жоқ? Тура сол сияқты неге орыс тілінде мектеп жоқ? Бір сұрақтарыңызға мен, байқасаңыз, кішкене қашқақтап тұрған сияқты сізге сезіліп тұрмын ғой.
Унзила Шапақ	▶	↑^уойлап ^уотырсыз ғой↓// мына кісі ^йенді мемлекеттік бійлік адамы болған соң ↑// қашқақтап тұр ғой деп↓/// ↑жоқ / кәнстійтүуцыйалық кеңестің мүшелерінің ↑// заңмен қойылған → / кішкене шектеулері бар↓/// ↑қандай жағдайда↓/// ↑біз кез келген норма бойынша → // кәнстійтүуцыйаның нормасы бойынша →// басқа да заңның нормасы бойынша →// қабылданған шешім бойынша → // пікірімізді ашық айтатын болсақ↑// ^йегер сол сұрақ →/ ^йертең қайтып біздің алдымызға келетін боса ↑// ^уонда мен кеше →/ бір жыл бұрұн →/ ^йекі ай бұрұн пікірімді ашық айтқандықтан↑// мүдделі тұлға болып табыламын↓///	↑^уойлап ^уотұрсұз ͡ ғой ↓// мына ͡ гісі ^йенді / мем^ілекеттік / бійліг ͡ адамы͡ б̊олған ͡ соң ↑// қашқ̊ақтап тұр ͡ ғой ͡ деп↓/// ↑жоқ / констійтұуцыйалық ͡ кеңестің ͡ мүшөлөрүнүң↑// заңмең͡ ғойұлған → / кішкене шектеулөрү ͡ б̊ар↓/// ↑қандай жағдайда↓/// ↑біз / кезгелген норма ͡ б̊ойұнша → // констійтұуцыйаның нормасы ͡ б̊ойұнша →// басқа ͡ да заңның нормасы ͡ б̊ойұнша →// қаб̊ылдаңған шешім ͡ бойұнша → // пікірімізді / ашық айтатым ͡ болсақ↑// ^йегер сол сұрақ →/^йертең / қәйтіп / біздің алдымызға ͡ гелетім ͡ болса↑// ^уонда мең ͡ геше →/ бір жыл ͡ б̊ұрұн / →^йек'ай ͡ бұрұн // пікірімді / ашығ ͡ айтқандықтан↑// мүддөлү / тұлға͡ б̊олұп ͡ таб̊ыламын↓///	Ойлап отырсыз ғой, мына кісі енді мемлекеттік билік адамы болған соң қашқақтап тұр ғой деп. Жоқ, Конституциялық кеңестің мүшелерінің заңмен қойылған кішкене шектеулері бар. Қандай жағдайда? Біз кез-келген норма бойынша, Конституцияның нормасы бойынша, басқа да заңның нормасы бойынша, қабылданған шешім бойынша пікірімізді ашық айтатын болсақ, егер сол сұрақ ертең қайтып біздің алдымызға келетін болса, онда мен кеше, бір жыл бұрын, екі ай бұрын пікірімді ашық айтқандықтан мүдделі тұлға болып табыламын.
Унзила Шапақ	▶	↑мен сол сұрақтан бас тартып ↑// самотвод жарыйалауым керек↓/// ↑мен ^уөзүмнің пікірімді →// жәнегі савешателнайа комната деп айтамыс // мәжіліс залында білдірүуім герек↓/// ↑^йегер де менің әріптестерім →// менің пікірімді тыңдамай↑// мен ^уөз пікірімді салмақты деп санап ^уотырсам↑// мен ^уол пікірімді ^йерек̊ше пікірім деп жазып↑ // кәнстійтүуцыйалық кеңестің төрағасына →/ сол працесті жүргүзіп ^уотырған →// төрағалық ^йетүуші / байандамашыға беремін↓/// ↑^уолар кәнстійтүуцыйалық кеңестің шығарған қаулысына →// жеке / тіркеп қойұуға заң ұрұқ̊сат берілет↓/// ↑сондықтан да біз / кейбір кезде →// тікелей заңгерлік пікіріңізді айтш̆ы деген кезде →// біздің тоқтап қалатынымыз сол↓/// ↑^йертең сіздің сұраған сұрағыңыз →// біздің алдымызға келүуі мүмкүн↓///	↑мен / сол сұрақтам ͡ бас ͡ тартып↑// самотвод жарыйалауұм ͡ герек↓/// ↑мен / ^уөзүмнүң пікірімді →// жаңағы / совещателнайа комната деп айтамыз // мәжіліс ͡ салында / б̊ілдірүуүм ͡ герек↓/// ↑^йегер ͡ де менің әріптестерім →// менің пікірімді тыңдамай ↑// мен / ^уөз пікірімді салмақты деп̊ ͡ санап ͡ отұрсам↑// мен / ^уол пікірімді / ^йерек̊ше пікірім ͡ деб̊ ͡ жазып↑// констійтұуцыйалық ͡ кеңестің ͡ төрағасына →/ сол процесті жүргүзүп ͡ отұрған →// төрағалық ͡ етүушү / байандамашыға͡ б̊еремін↓/// ↑^уолар ͡ гонстійтұуцыйалық кеңестің / шығарғаң ͡ ғаулұсұна →// жеке / тіркеп ͡ қойұуға заң / ^ұрұқ̊сат ͡ періледі↓/// ↑сондұқтан ͡ да͡ б̊із // кейб̊іргезде →/ тікелей заңгерлік пікіріңізді / айтш̆ы дегең ͡ гезде →// біздің тоқтап қалатынымыз / сол↓/// ↑^йертең сіздің сұраған сұрағыңыз →// біздің алдымызға ͡ гелүуү ͡ мүмкүн↓///	Мен сол сұрақтан бас тартып, самоотвод жариялауым керек. Мен өзімнің пікірімді, жаңағы, "совещательная комната" деп айтамыз, мәжіліс залында білдіруім керек. Егер де менің әріптестерім менің пікірімді тыңдамай, мен өз пікірімді салмақты деп санап отырсам, мен ол пікірімді "ерекше пікірім" деп жазып Конституциялық кеңестің төрағасына, сол процесті жүргізіп отырған төрағалық етуші баяндамашыға беремін. Олар Конституциялық кеңестің шығарған қаулысына жеке тіркеп қоюға заң рұқсат береді. Сондықтан да біз кейбір кезде, тікелей заңгерлік пікіріңізді айтшы деген кезде, біздің кішкене тоқтап қалатынымыз сол. Ертең сіздің сұраған сұрағыңыз біздің алдымызға келуі мүмкін.
Унзила Шапақ	▶	↑соңынан бастайын / сұрағыңыздың↓/// ↑дәл бүгүн айтып жоқ →// бізге сот керек болұп тұр деп →// ауұсып кетүуге болмайт↓/// ↑себебі / бұл кәнстійтүуцыйада көрсетілген норма →// йағный / кәнстійтүуцыйалық ^іреформа қажет болатын болса↑// дәл ^уосы сұраққа қатысты →/ кәнстійтүуцыйаға ^уөзгертүулер мен толықтырұулар ^йенгізүу механійзміне сәйкес →// кіргізүуге болатын мүмкүндүгү бар↓/// ↑ ал ^йенді кәнстійтүуцыйалық сот керек↓// басқа тілмен айтатын болсақ↑// кәнстійтүуцыйалық бақылаудың басқа нысаны керек↓// йағный сот арқылы бақыласақ↑// бұл біздің мемлекетке тійімді деген пікір →// ^уөміршең пікір // ^уол бар пікір↓/// ↑бұл әлемнің көптеген мемлекеттерінде →/ жұмұс жасап ^уотырған // механійзм↓/// ↑^уоның да // тійімді / жәнегі тұстары бар↓/// ↑^уол біздің ^іреспубликада →болған механизім↓///	↑соңұнам ͡ бастайын / сұрағыңызды↓/// ↑дәл ͡ б̊үгүн ͡ айтып / жоқ → // бізге / сот керек болұп тұр деп →// ауұсұп кетүугө ͡ б̊олмайды↓/// ↑себ̊еб̊і / бұл / констійтұуцыйада / көрсөтүлгөн норма →// йәғ^іній / констійтұуцыйалық ^іреформа ͡ ғәжет ͡ полатым ͡ болса↑// дәл / ^уосұ сұраққа͡ ғатысты →/ констійтұуцыйаға / ^уөзгөртүулөр мен / толұқтұрұуұлар ͡ еңгізүу ͡ механійзміне ͡ сәйкес →// кіргізүугө͡ б̊олатын / мүмкүндүгү ͡ б̊ар↓/// ↑ал ^йенді / констійтұуцыйалық̊ ͡ сот керек↓ // басқа тілмен айтатым͡ болсақ↑// констійтұуцыйалық ͡ пақылаудұң / басқа нысаны ͡ герек↓// йәғ^іній сот арқылы ͡ б̊ақыласақ↑// бұл / б̊іздің мем^ілекетке тійімді дегем ͡ пікір →// ^уөмүршөң пікір / ^уол / б̊ар пікір↓/// ↑бұл әлемнің ͡ гөптөгөн мем ^ілекеттерінде / →жұмұшшасап ͡ отұрған // механійзім↓/// ↑^уонұң ͡ да // тійімді / жаңағы тұстары ͡ б̊ар↓/// ↑^уол ͡ б̊іздің ^іреспұубл^ійкада → болған механійзім↓///	Соңынан бастайын сұрағыңыздың. Дәл бүгін айтып, жоқ, бізге сот керек болып тұр деп ауысып кетуге болмайды. Себебі бұл Конституцияда көрсетілген норма, яғни Конституциялық реформа қажет болатын болса, дәл осы сұраққа қатысты Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар енгізу механизміне сәйкес кіргізуге болатын мүмкіндігі бар. Ал енді Конституциялық сот керек, басқа тілмен айтатын болсақ, Конституциялық бақылаудың басқа нысаны керек, яғни сот арқылы бақыласақ, бұл біздің мемлекетке тиімді деген пікір - өміршең пікір, ол бар пікір. Бұл - әлемнің көптеген мемлекеттерінде жұмыс жасап отырған механизм. Оның да тиімді тұстары бар. Ол - біздің республикада болған механизм.
Унзила Шапақ	▶	↑мың тоғұз жүз тоқ̊сан үшүншү жылғы кәнстійтүуыйца бойынша → // қазақ̊стан ^іреспұублійкасында → // кәнстійтүуцыйалық сот болды↓/// ↑^уон сегіз нұсқасы болған басқа да↓/// ↑сонұң ішінде →// кәнстійтүуцыйалық сот болұу тұуралы да → // нұсқасы болды↓/// ↑бірақ сол кезде →/ біздің ^йелімізге кәнстійтүуцыйалық / кеңес механійзмі →// ^уорынды деп танылған↓/// ↑^уол кезде білесіздер →// біз айттық қой ^йенді→ / франційа мемлекетінің кәнстійтүуцыйасын // жалпы үлгі ^іретінде алдық↓/// ↑франційа мемлекетінде→ // әлігүнге дейін →// бұл механійзм жұмыс жасап келе жатыр↓/// ↑бұл жерде жәнегі айтып ^уөткен заңгеріміздің ↑// айтып ^уотырған →// басқа заңгер ғалымдардың да айтып ^уотұрған→ // жеке тұлғалардың ^уөтінүш берүуіне байланысты↓/// мен тағы да айтамын →// бұл жерде кәнстійтүуцыйалық бақылауды →// терең түсінүу керек↓/// ↑бұл кәнстійтүуцыйалық →// құқықты бұзұушұлық болды деген сөз →// кәнстійтүуцыйалық құқыққа нұқ̊сан келтірүу →// шектеу жасалды деген сөз →// бұл заңда бар ма дегенге байланысты→// қабылданған заңға байланысты↓/// ↑^уоны кәнстійтүуцыйалық кеңес атқарып ^уотыр↓/// ↑кәнстійтүуцыйалық кеңес тек жеке тұлғалардан алмайды мен / және басында айтып кеттім ғой↓// бұны сот жүйесіне кіреді десе↑// бұл пікір / ^уөмүршең пікір↓/// бұл механійзм бар↓///	↑мың / тоғұжжүз ͡ тоқ̊сан ͡ үшүншү жылғы / констійтұуцыйа ͡ б̊ойұнша → // қазағыстан ^іреспұуб̊лійкасында → // констійтұуцыйалық̊ ͡ сот ͡ полдұ↓/// ^уонсегіз нұсқасы ͡ б̊олған / басқа ͡ да↓/// ↑сонұң ішінде →// констійтұуцыйалық̊ ͡ сот ͡ полұу тұуралы ͡ да→ // нұсқасы ͡ б̊олдұ↓/// ↑бірақ̊ / солгезде / → біздің ^йелімізге / констійтұуцыйалық ͡ кеңес механійзмі →// ^уорұндұ деп танылған↓/// ↑^уолгезде ͡ б̊ілесіздер →// біз айттық ͡ қой ^йенді → / франційа мем^ілекетінің / констійтұуцыйасын // жалпы / үлгү ^іретінде / алдық↓/// ↑франційа мем^ілекетінде → // әлігүңгө͡ дейін →// бұл механійзім / жұмұш ͡ шасап кележатыр↓/// ↑бұл жерде жаңағы / айтып ͡ өткөн заңгеріміздің↑// айтып ͡ отұрған →// басқа заңгер ғалымдардың ͡ да / айтып ͡ отұрған→ // жекетұлғалардың / ^уөтүнүш берүуүнө͡ б̊айланысты↓/// ↑мен тағы ͡ да ͡ айтамын →// бұл жерде / констійтұуцыйалық / бақ^ылаудұ →// терең түс^үнүу͡ герек↓/// ↑бұл / констійтұуцыйалық →// құқұқтұқпұзұушұлұқ ͡ полдұ деген сөз→// констійтұуцыйалық құқұққа нұқ̊саң ͡ гелтірүу→// шектеу жасалды деген сөз→// бұл заңда ͡ б̊ар ͡ ма дегеңге ͡ б̊айланысты→// қаб̊ылдаңған заңға ͡ б̊айланысты↓/// ↑^уонұ / констійтұуцыйалық ͡ кеңес атқарып ͡ отұр↓// ↑констійтұуцыйалық ͡ кеңес тек / жекетұлғалардан алмайды↓// мен және / б̊асында / айтып ͡ кеттім ͡ ғой↓// бұнұ сот ͡ шүйөсүнө / кіреді ͡ десе↑// бұл пікір / ^уөмүршөң пікір↓/// ↑бұл механійзім ͡ бар↓///	1993 жылғы Конституция бойынша Қазақстан Республикасында Конституциялық сот болды. 18 нұсқасы болған, басқа да. Соның ішінде Конституциялық сот болу туралы да нұсқасы болды. Бірақ сол кезде біздің елімізге Конституциялық кеңес механизмі орынды деп танылған. Ол кезде білесіздер, біз айттық қой енді Франция мемлекетінің конституциясын жалпы үлгі ретінде алдық. Франция мемлекетінде әлі күнге дейін бұл механизм жұмыс жасап келе жатыр. Бұл жерде, жаңағы, айтып өткен заңгеріңіздің, айтып отырған басқа заңгер ғалымдардың да, айтып отырған жеке тұлғалардың өтініш беруіне байланысты. Мен тағы да айтамын, бұл жерде Конституциялық бақылауды терең түсіну керек. Бұл конституциялық құқықтық бұзушылық болды деген сөз, конституциялық құқыққа нұқсан келтіру, шектеу жасалды деген сөз, бұл заңда бар ма дегенге байланысты, қабылданған заңға байланысты. Оны Конституциялық кеңес атқарып отыр. Конституциялық кеңес тек жеке тұлғалардан алмайды мен және басында айтып кеттім ғой, бұны сот жүйесіне кіреді десе, бұл пікір - өміршең пікір. Бұл механизм бар.
Унзила Шапақ	▶	↑мен сізге айтайын→// бұл әрійне бүуллійнгтің түр-түрү бар↓/// ↑қәзір ^йенді / бұл мәселе→ // қоғамда ^уөршүп келе жатыр↓/// ↑бірақ ^уөршүп келе жатыр деген күннүң ^уөзүнде→// статійстыйканы алып қарайтын болсаңыздар→// сотқа жүгүніп жатқан →// нақты ^уөзүнің құқұғын қорғауға барып жатқан →// іс азығырақ↓/// ↑^уол ^йенді бір жағынан →/ бұнұ айырұу керек →// заң қабылдаймын деген сөз →// біз адамның жүрүс-тұрұсының ^уөлшөм жасаймыз деген сөз↓/// ↑қайсыны бізде бопсалау / қорқытұу ↓/ үрейлі жағдайға дұушар ^йетүу↓// бұның ішінде жәнегі псійхологійалық қысым жасау↓// бұл бөлек-бөлек баптарға кетіп жатыр↓/// ↑бұл баптар бар →// міне жалған жала жабұу бар бұжерде↓///	↑мен сізг'айтайын →// бұл әрійне ͡ б̊үуллійңгтің түр-түрү ͡ б̊ар↓/// ↑ қәзір ^йенді / бұл мәселе→ // қоғамда ^уөршүп кележатыр ͡ ғой↓/// ↑бірақ ^уөршүп кележатыр дегең ͡ гүннүң ͡ өзүндө→// ^ыстатійстійканы ͡ алып ͡ қарайтым ͡ болсаңыздар→// сотқа жүгүнүб̊ ͡ жатқан →// нақты ^уөзүнүң / құқұғұң ͡ ғорғауға͡ б̊арыб̊ ͡ жатқан → / іс / азағырақ↓/// ↑^уол ͡ енді ͡ б̊іржағынан →/ бұнұ / айырұу ͡ герек // заң͡ ғаб̊ылдаймын деген сөз →// біз адамның жүрүс-тұрұсұнұң ^уөлшөмін / жасаймыз деген сөз↓/// ↑қайсының бізде͡ б̊оп̊салау / қорқұтұу ↓/ үрөйлү жағдайға дұушар ͡ етүу↓// бұнұң ішінде жаңағы пісійхологійалық қысым ͡ жасау↓// бұл / б̊өлөк-пөлөк ͡ паптарға / гетіб̊ ͡ жатыр↓/// ↑бұл / б̊аптар ͡ б̊ар →// міне / жалған жала ͡ жаб̊ұу͡ б̊ар ͡ б̊ұлжерде↓///	Мен сізге айтайын, бұл, әрине, буллингтің түр-түрі бар. Қазір енді бұл мәселе қоғамда өршіп келе жатыр. Бірақ өршіп келе жатыр деген күннің өзінде статистиканы алып қарайтын болсаңыздар, сотқа жүгініп жатқан, нақты өзінің құқығын қорғауға барып жатқан іс азығырақ, іс азырақ. Ол енді, бір жағынан, бұны айыру керек, заң қабылдаймын деген сөз - біз адамның жүріс-тұрысының өлшемін жасаймыз деген сөз. Қайсыны біз бопсалау, қорқыту, үрейлі жағдайға душар ету, бұның ішінде жаңағы психологиялық қысым жасау, бұл бөлек бөлек баптарға кетіп жатыр. Бұл баптар бар, міне жалған жала жабу бар бұл жерде.
Унзила Шапақ	▶	↑бұның барлығын заңгер ^уөте жақ̊сы→// терең / шекарасын ашұуымыз керек↓/// ↑бұл тұуралы заң →// қоғамда болып жатқандықтан / керек↓/// ↑мен бағана айтып кеттім ғой→ // заң дегеніміз не →/ адамдардың қарым-қатынасын ^іреттейтін ^уөлшем↓/// ↑^йегер де ^уондай қарым қатынас тұуындап↑// ^уол біреудің құқұғына / келтіріп жатс̆а↑// міндетті түрде керек↓/// ↑бірақ / жеке заң қабылдау керек па↑// немесе қылмыстық кодек̊стің ішіне →// бап ^йенгізу керек па↑// бұл мәселені уже мамандар шешет↓/// ↑әйтпесе / біз ана көптеген шетелдерде ↑// бұндай заң қабылданып жатыр ^йекен↓// бұл бар ^йекен / бір жеке заң қабылдайық деп↓/// ↑жоқ →/ біздің ұлттық құқұқтық жүйенің →/ ^уөз ^йерек̊шелігі бар↓/// ↑мүмкүн / біз ^уосы бұл заңдарға ↑// ^уосы баптарды ^йенгізүу арқылы →// мәселені шеше аламыз↓///	↑бұнұң барлығын заңгер / ^уөтө ͡ жақ̊сы →// терең шегарасын / ашұуұмұз ͡ герек↓/// ↑бұл тұуралы / заң → қоғамда / б̊олұб̊ ͡ жатқандықтан / керек↓/// ↑мен / баған'айтып / кеттім ͡ ғой→ // заң дегеніміз не →/ адамдардың / қарым-ғатынасын ͡ реттейтін / ^уөлшөм↓/// ↑^йегер ͡ де / ^уондай / қарым-ғатынастар ͡ тұуұндап ↑// ^уол / б̊іреудүң ͡ ғұқұғұна / келтіріб̊ ͡ жатčа↑// міндеттітүрдө ͡ герек↓/// ↑бірақ / жеке заң ͡ ғаб̊ылдау͡ герек ͡ пе↑// немесе / қылмыстық кодек̊стің ͡ ішіне →// бап ͡ еңгізүу ͡ герек ͡ пе↑// бұл мәселені / мамандар ͡ шешеді↓/// ↑әйтпесе / біз ана / көптөгөн шетелдерде ↑// бұндай заң / қаб̊ылданыб̊ ͡ жатыр ͡ екен↓// бұл / б̊ар ͡ екен / бір жеке заң ͡ ғаб̊ылдайығ ͡ деп↓/// ↑жоқ →/ біздің ұлттұқ / құқұқтұғ ͡ жүйөнүң →^уөз ͡ ерек̊шелігі͡ б̊ар↓/// ↑мүмкүн / біз ^уосұ / б̊ұл ͡ заңдарға↑// ^уосұ ͡ б̊аптарды / ^йеңгізүу ͡ арқылы →// мәселені / шеш'аламыз↓///	Бұның барлығын заңгер өте жақсы, терең, шекарасын ашуымыз керек. Бұл туралы заң қоғамда болып жатқандықтан керек. Мен бағана айтып кеттім ғой, заң дегеніміз не, адамдардың қарым-қатынасын реттейтін өлшем. Егер де ондай қарым-қатынастар туындап, ол біреудің құқығына келтіріп жатса, міндетті түрде керек. Бірақ жеке заң қабылдау керек па немесе қылмыстық кодекстің ішіне бап енгізу керек па, бұл мәселені уже мамандар шешеді. Әйтпесе, біз ана көптеген шетелдерде бұндай заң қабылданып жатыр екен, бұл бар екен, бір жеке заң қабылдайық деп. Жоқ, біздің ұлттық құқықтық жүйенің өз ерекшелігі бар. Мүмкін, біз бұл заңдарға осы баптарды енгізу арқылы мәселені шеше аламыз.
Фархат Калиев	▶	- ↑мен танертен / кызымды мектепке апарғанда → // сіздін әнінізді косып коям → // ^ұроза ↑ /// - ↑мхм ↑ /// - ↑маған ^ыол сондай → // көніл-күйімді жақ̊сы көтеред ↓ /// ↑ білмійм / сіздін вапще → // м: стійлініз маған қатты ұнайд ↓ /// - ↑^ырақмет ↑ /// - ↑сол стійлінізді қайдан алдыныз ↑ // қалай таптыныз ↑ /// - ↑^уол стійлді ^йешқайдан алған жоқпын ↓ /// ↑ ^уол андайғо ↓ /// ↑ і: ↑адам ^уөзі ^уотырып → // ^уөлең жазған кезде қалай беред ^йенді іштен → // солай бересінғо сен ͡ де жазып ↑/// ↑содан ^йенді халыққа жеткеннен кійн халық ^уөзі арғарай стійлін тауыб алад ͡ ғо ↓ /// ↑ нау / нандай стійл' мынау нандай стійл' деген сыйақты ↓ /// ↑ ал менде апределённый бір ^уосы стійлмен айтам дійтін жоқ ^уондай↑///	-↑мен таңертең ͡ ғызымды мектепк'апарғанда → // сіздің әніңізді ͡ ғосұп қойамын → // ^ұроза ↓ /// -↑мхм ↓ /// -↑маған ^уол сондай → // көңүл-гүйүмдү жақ̊сы ͡гөтөрөді ↓ /// ↑білмеймін / сіздің вообще → // м: стійліңіз мағаң ͡ ғатт'ұнайды ↓ /// -↑^ырақмет ↓ /// -↑сол стійліңізді ͡ ғайдан алдыңыз → // қалай таптыңыз↑ /// -↑ ^уол стійлді / ^уешқ̊айдан алған жоқпұн ↓ /// -↑^уол анандай ͡ ғо↓ /// ↑ і: ↑ адам ^йөз'отұрұп → // ^уөлөң жазғаң ͡ гезде / қалай береді ↑ // ^йенд'іштен → // солай бересің ͡ ғой сен ͡ де жазып ↓ /// ↑ содан ^йенді халыққа жеткеннең ͡ гейін халығ ͡ өзү → // ар^ығарай стійлін тауұб̊ ͡аладығой ↓ /// ↑ мынау анандай стійл' → // мынау мынандай стійл' деген сыйақты ↓ /// ↑ ал менде / определённый бір ^уосұ стійл'мен айтамын дейтін жоқ ^уондай ↓///	- Мен танертен қызымды мектепке апарғанда сіздін әнінізді қойып қоям – "Роза". - Мхм… - Маған ол сондай көніл-күйімді жақсы көтеред. Білмим. Сіздін вообще ммм стилініз маған қатты ұнайд. - Рақмет! - Сол стилінізді қайдан алдыныз, қалай таптыныз? - Ол стилді ешқайдан алған жоқпын. Ол андай ғо. Ііі адам өзі отырып өлең жазған кезде қалай беред, енді іштен солай бересінғо сен де жазып. Содан енді халыққа жеткеннен кейін халық өзі ары қарай стилін тауып алады ғой. Мынау мынандай стиль, мынау анандай стиль деген сияқты. Ал менде определенный бір осы стилмен айтам дейтін жоқ ондай.
Фархат Калиев	▶	- ↑ізденыс көп болды ͡ ма ↑ /// - ↑бәрібір / ыйа → // көп боладығо ↑ /// - ↑ қанша жыл ↑ /// ↑қазір сіз жыйырма бірдесіз ↑ /// ↑ жыйырма ^йекідемін пачтій ↓ /// ↑^уош ͡ шылы толам ↓/// ↑ просты меламан болұу ͡ герек сыйақты ↓ /// ↑ жаңағыдай әр ^уөлеңді тыңдай берген жақсы ↓ /// - ↑ проста павезло ↓ /// ↑ нұу может быт' ͡ да ↑/// ↑ баққо тоже ↑/// ↑біреуге ^йерте бұйырад → // біреуге кеш бұйырад ↓ /// ↑ біреулер талпынып ^йеңбекпен жетед деген сыйақты ↓ /// - ↑ менін байқауымша табысқа → / ызденген адам жетед ↓ /// - ↑ ійа → // мен ͡ де келісем ↓ /// ↑ сіз мұузыкалық мектепті бітірдініз / ійа ↑ /// - ↑ мхм ↑ /// ↑ үшінші сыныптан бастап гастрол'ге шықтыныз ↓ /// - ↑ мхм ↑ /// - ↑менің ^уойымша → // мұузыкалық мектепті бітірген әртіс → // ^уол басқаша ↑ /// ↑ сахнада ^уоны → // сразұу көресын ↓ ///	-↑ізденіс көпполдұ ͡ ма ↑ /// ↑ бәріб̊ір ійә / көпполады ͡ ғой ↑ /// -↑қанша жыл ↑ /// ↑ қәзір сіж ͡ жыйырмаб̊ірдесіз ↓ /// -↑жыйырм'екідемін почтій ↓ /// ↑ ^уосұ жылы толамын ↓ /// ↑ просто меломам ͡ болұу ͡ герек̊сыйақты ↓ /// ↑ жаңағыдай / әр ^уөлөңдү тыңдай берген жақ̊сы ↓/// -↑просто павезло ↓ /// -↑ну может / быть да ↑ /// ↑бақ ͡ қой тоже ↓/// ↑ біреуг'ерте бұйұрады → // біреугө ͡ геш бұйұрады ↓ /// ↑ біреулөр талпынып ^йеңбекпен жетеді / деген сыйақты ↓ /// -↑менің байқауұмша / таб̊ысқа → // іздеңген адам жетеді ↓/// -↑ійә / мен ͡ де ͡ гелісемін ↓ /// -↑сіз мұузұкалық мектепті ͡ б̊ітірдіңіз / ійә ↑ /// -↑мхм ↓ /// -↑ үшүншү сыныптам ͡ бастап гастрол'ге шықтыңыз ↓/// -↑мхм ↓/// -↑менің ^уойұмша мұузұкалық мектепті ͡ б̊ітірген әртіс ^уол ͡ б̊асқаша ↓ /// -↑сахнад'онұ → // сразұу ͡ гөрөсүң↓///	- Ізденіс көп болды ма? - Бәрібір, иа, көп болады ғо. - Қанша жыл? Қазір сіз 21-десіз. - 22-демін почти. Осы жылы толам. Просто меломан болу керек сияқты. Жаңағындай әр өлеңді тыңдай берген жақсы. - Просто повезло. - Ну, может быть, да. Бақ қо тоже. Біреуге ерте бұйырад, біреуге кеш бұйырад. Біреулер талпынып еңбекпен жетед деген сияқты. - Менін байқауымша табысқа ізденген адам жетед. - Иа, мен де келісем. - Сіз музыкалық мектепті бітірдініз, иа? - Мхм… - Үшінші сыныптан бастап гастрольге шықтыныз? - Мхм.. - Менін ойымша, музыкалық мектепті бітірген әртіс ол басқаша. Сахнада оны сразу көресін.
Фархат Калиев	▶	↑мхм ^уол ійа ↑ /// ↑^уонымен келісем ↓ /// ↑ бірақ і: / тап менің тарапымда кішкене басқашалау ↓ /// ↑ мен мұузыкалық мектепті бітірдім ͡ да → // бірақ ^уоның колледжын ^уоқымадым→ // ^уоның унійверсійтетін ^уоқымадым ↓ /// ↑ сол себепті мен ͡ де әлі кішкене көшеден келген әртістердің қатарына жатам ↓ /// ↑ себебі сахналық ^йенді мәденійетке текқана жаңағ кійімің кірмійдіғо → // сөйлегенің кіред → // ал мен халықпен жұмыш ͡ шасау ведениям → // тоже ағайындарыммен сөйлесіп тұрған сыйақты → // әңгіме айта ͡ берем ↑ /// ↑ а: жаңағыдай профессыйоналдық тұрғыда → // әлі жетіліватырқ↑///	-↑мхм ^уол ійә ↓ /// ↑^уонұмең ͡ гелісемін ↓/// ↑ бірақ / тап менің тарапымда ͡ гішкене ͡ б̊асқашалау ↓ /// ↑мен мұузұкалық мектепті ͡ б̊ітірдім ͡ да / б̊ірағ ͡ онұң ͡ голледжын ^уоқұмадым → // ^уонұң үунійверсійтетін ^уоқұмадым → // сол себ̊епті мен ͡ де әлі ͡ гішкене ͡гөшөдөң ͡ гелген әртістердің ͡ғатарына жатамын ↓ /// ↑себ̊еб̊і сахналық / ^йенді мәденійетке текқана жаңағы ͡ гійімің ͡гірмейді ͡ ғой → // сөйлөгөнің ͡ гіреді → // ал мен / халықпен жұмұш ͡ шасау ведениям тоже / ағайындарыммен сөйлөсүп тұрған сыйақты → // әңгіме айта ͡ б̊еремін ↓ /// ↑ а: жаңағыдай профессійоналдық тұрғұда → // әлі жетіліб̊ жатырмыз ↓ ///	- Мхм. Ол, иа. Онымен келісем. Бірақ ііі тап менің тарапымда кішкене басқашалау. Мен музыкалық мектепті бітірдім да, бірақ оның колледжын оқымадым, оның университетін оқымадым. Сол себепті мен де әлі кішкене көшеден келген әртістердің қатарына жатам. Себебі сахналық, енді мәдениетке тек қана жаңағы киімің кірмиді ғо, сөйлегенің кіред. Ал мен халықпен жұмыс жасау ведениям тоже ағайындарыммен сөйлесіп тұрган сияқты әңгіме айта берем. Ааа жаңағыдай, профессионалдық тұрғыда әлі жетіліп атырқ.
Фархат Калиев	▶	- ↑^йенді біздің шоубійзнест'алса → // мысалы жетпіс / мүмкін сексен пайыз әртістер ^уолар мұузыкалық мектепті бітірген жоқ ↓ /// ↑ сіздің стійліңіз садраддійндін / ійа ↑ амренің ^уоның бәрі көрініп тұрад ↓ /// ↑ ^йенді / жаңа толқынды алсақ / ійа мысалы ↓ /// ↑ үйткені / нұу сіздер басқаша ͡ да ↓ /// ↑ үйткені фұундамент бар ↓ /// - ↑ м: - ↑ сіз ^йөзініз барам дедініз ͡ ба мұузыкалық мектепке ↓ /// - ↑ жо:қ ^уөзіміз ↓ /// ↑ менде ^уөзімде қатты негізі болды бала кезден желаныйе ↓ /// ↑ бірақ ^йенді / апарған ат'анам ͡ ғо ↓ /// ↑ сол кісілер байқад бірінші ↓ /// ↑ ^уосы баладан бірдеңе шығатын сыйақты деп → // жәйлап мұузыкал'ный школға апард ↓ /// ↑ содан кеттік ͡ қо ↓ ///	-↑^йенді ͡͡ біздің шоу-бійзнест'алса → // мысалы / жетпіс мүмкүн сек̊сен пайыз әртістер → // ^уолар мұузұкалық мектепті ͡ б̊ітірген ͡ жоқ ↓ /// ↑ сіздің стійліңіз / садрадыйннің / ійә / әмренің ^уонұң бәрі ͡ гөрүнүп тұрады ↓ /// ↑^йенді / жаңа толқұнд'алсақ // ійә / мысалы ↓ /// ↑ ^уөйткөнү / ну / сіздер ͡ б̊асқаша да ↑ /// ↑ ^уөйткөнү фұундамент ͡ пар↓/// -↑м: ↓/// -↑сіз ^уөзүңүз ͡ б̊арамын дедіңіз ͡ б̊а ↑ // мұузұкалық мектепке ↑ /// -↑жо:қ / ^уөзүмүз ↓ /// ↑ менде / ^уөзүмдө / қатты негізі ͡ б̊олдұ ͡ б̊ала ͡ гезден желанійе ↓ /// ↑ бірағ ͡ енді / апарған ат'анам ͡ ғой ↓ /// ↑сол ͡ гісілер ͡ б̊айқады ͡ б̊ірінші ↓ /// ↑ ^уосұ ͡ б̊аладам ͡ б̊ірдеңе шығатын сыйақты деп → // жәйлап / мұузұкальный школағ'апарды ↓ /// ↑содаң ͡ геттік ͡ қой↓///	- Енді біздін шоу-бизнесті алса, мысалы, 70 мүмкін 80 пайыз әртістер, олар музыкалық мектепті бітірген жоқ. Сіздің стиліңіз, Садраддиндін, иа, Әмренің оның бәрі көрініп тұрад. Енді жаңы толқынды алсақ, иа, мысалы. Үйткені, ну, сіздер басқаша да. Үйткені фундамент бар. - Ммм.. - Сіз өзініз барам дедініз ба музыкалық мектепке? - Жоооқ, өзіміз. Менде өзімде қатты негізі болды бала кезден желание. Бірақ енді апарған ата-анам ғо. Сол кісілер байқад бірінші. Осы баладан бірдеңі шығатын сияқты деп. жайлап музыкальный школаға апард. Содан кеттік қо.
Фархат Калиев	▶	- ↑мектепте ^уоқығанда стүудент кезінде сіз кімді тындандыныз ↑ /// - ↑ қайрат нұртасты / төреғалыйды / ^йеркін нұржановты ↓ /// ↑ кіле:ң эстраданы тыңдадым ↓ /// ↑ дәстүрлі әншілердің айгүл ^йелшібаева → // ^уөмірқұл айныйазов ↓ /// ↑ дәстүрлі әншілермен қоса → // эстрадалық әншілерді қатар тыңдадым ↓ /// ↑ ал стүудент кезімде → // ағылшынша ^уөлеңдер тыңдап бастадым → // ^уорышша ^уөлеңдер ↑ /// ↑ сүйтіп алматыға ^уөзім келген кезде → // соның бә:рі мыйымда айналып жүрд ↓ /// ↑ содан кейін ^ұрозаның бір жерінде → // қайрат нұртас боп тұрсам → // бір жағында эмійнем боп тұрғым келед → // деген сыйақты ͡ ғой ↓ /// - ↑ м: ↑///	-↑мектепте ^уоқұғанда → // стүудөнт кезінде → // сіз ͡ гімді тыңдадыңыз ↓/// -↑қайрат нұртасты / төрөғалыйды / ^йеркін нұржановтұ ↓ /// ↑кіле:ң эстраданы тыңдадым ↓ /// ↑ дәстүрл'әншілердің → // айгүл елшіб̊аева → // ^уөмүрқұл айныйазов ↓ /// ↑ дәстүрл'әншілермең ͡ ғоса → // эстрадалық әншілерді ͡ ғатар тыңдадым ↓ /// ↑ ал стүудент кезімде → // ағылшынша ^уөлөңдөр тыңдап ͡ пастадым → // ^уорұшша ^уөлөңдөр ↓ /// ↑ сөйтүп / алматыға ^уөзүм ͡ гелгең ͡ гезде → // сонұң бәрі мыйымда / айналып жүрдү ↓ /// ↑ содаң ͡ гейін ^ұрозаның бір жерінде / қайрат нұртас ͡ полұп тұрсам → // бір жағында / эмійнем ͡ б̊олұп тұрғұм ͡ геледі деген сыйақты ͡ ғой ↓/// - ↑ м:↑///	- Мектепте оқығанда, студент кезінде сіз кімді тындадыныз? - Қайрат Нұртасты, Төреғалиды, Еркін Нұржановты. Кілееең эстраданы тыңдадым. Дәстүрлі әншілердің - Айгүл Елшібаева, Өмірқұл Айниязов. Дәстүрлі әншілермен қоса эстрадалық әншілерді қатар тыңдадым. Ал студент кезімде ағылшынша өлеңдер тыңдап бастадым, орысша өлеңдер. Сүйтіп Алматыға өзім келген кезде соның бәәәрі миымда айналып жүрд. Содан кейін Розаның бір жерінде Қайрат Нұртас болып тұрсам, бір жағында Эминем болып тұрғым келед деген сияқты ғой. - Ммм…
Фархат Калиев	▶	- ↑әр жағынан әртүрлі бере бересің ↓ /// ↑ сосын халық ^уөзі тауыб аладығо ↓ /// - ↑ референс / ійа / сонда ↑ /// - ↑ ^уол капійраванійе ͡ ғо → // барлығы кагда мұузыка → // звұукпен мұузыкамен андай ауыратын болсаң ^уоның бәрі сен тыңдаған кезде наушнійкпен лійбы калонкіден ^уоның бәрі мыйға қарай кетед ↓ /// ↑ ій / артынша сосын → // жалғыз ^уөзің ^уотырып ^уөлең жазған кезде соның бәрі түседі ↓ /// - ↑ әнді тұуұу ↑ ^уол сондай қыйын / нәрсе деп ^уойлайм ↓ /// - ↑ жаман ауырад десең ↓ /// - ↑ ха: как у нас на родах ↓ /// ↑ вот как музыка раждается → // у парней ↑ /// - ↑ музыкада ч' ут'-ч' ут' па другому↓ ///	-↑әржағынан әртүрлү ͡ б̊ере ͡ б̊ересің ↓ /// ↑ сосұн халығ ^уөзү тауұб̊ ͡ алады ͡ ғой ↓ /// -↑^іреференс / ійә / сонда ↑ /// -↑ ^уол / копійрованійе ͡ ғой барлығы → // когда мұузұка звұукпен → // мұузұкамен анандай ауұратым ͡ болсаң → // ^уонұң ͡ бәрі сен тыңдағаң ͡ гезде → // наушныйкпен либо калоңкадан → // ^уонұң бәрі мыйға ͡ ғарай ͡ гетеді ↓ /// ↑ ій / артынша / сосұн → // жалғыз ^уөзүң ^уотұрұп → // ^уөлөң жазғаң ͡ гезде → // сонұң ͡ бәрі түсөдү ↓ /// -↑ әнді тұуұу ↑ ^уол сондай ͡ ғыйын нәрсе деп ^уойлаймын↓/// -↑жаман ауұрады десең↓/// -↑ха:↑/// -↑как у нас на родах ↑ /// ↑ вот как мұузұка рождается → // у парней ↓ /// -↑мұузұкада ч' ут'-ч' ут' по другому↑ ///	- Әр жағынан әртүрлі бере бересің. Сосын халық өзі тауып алады ғо. - Референс, иа, сонда? - Ол копирование ғо барлығы, когда музыка звукпен музыкамен андай ауыратын болсаң оның бәрі сен тыңдаған кезде, наушникпен либо колонкіден, оның бәрі миға қарай кетед. Артынша сосын жалғыз өзің отырып өлең жазған кезде соның бәрі түседі. - Әнді туу - ол сондай қиын нәрсе деп ойлайм. - Жаман ауырад десең. - Хахахаха. Как у нас на родах. Вот как музыка рождается у парней? - Музыкада чуть-чуть по другому.
Фархат Калиев	▶	- ↑қалай ↑ /// - ↑ кейбір мұузыка болад ↑ /// ↑ мысалы тоже самое бірақ ұқсайд / жаңағы бала тұуған / і: рәсімге ↓ /// ↑ біреулер / мысалы / тоғыз айдан ^уөтіп кетіп барып тұуад → // деген сыйақтығо ↓ /// ↑ мұузыка ͡ да сондай ↓ /// ↑ сен / бірсағатта бітіргің келед → // бірақ ^уол бір айдан ͡ кейін шығад → // деген сыйақтығо ↓ /// ↑ і: кейде болад → // толғағың жеңіл болғаң ͡ гезде → // ^уонбес мійнұутта шығарып тастайсың мұузыканы сондай ↓ /// - ↑ ^уоған шабыт керек ͡ қой ↓ /// - ↑ әрійне ↓ /// ↑ ^уол сол сыйақты → // бірақ мана айтып ^уөткендей → // шабыт айтпай келед ↓ /// ↑ ^уол бес мійнұутқа келіп кетіп қалұуы мүмкін ↓ /// ↑ бес мійнұутта сен бір жол жазып үлгерүуің мүмкінсің → // деген сыйақтығо ↓ ///	-↑ қалай ↑ /// -↑кейб̊ір мұузұка ͡ б̊олады ↓ /// ↑ мысалы / тоже самое → // бірақ / ұқ̊сайды жаңағы ͡ б̊ала тұуған / і: ^ірәсімге ↓ /// ↑ біреулөр / мысалы / тоғұз айдан ^уөтүп кетіп → // барып тұуады → // деген сыйақты ͡ ғой мұузұка ͡ да сондай ↑ /// ↑ сен / бір сағатта ͡ б̊ітіргің ͡ геледі ͡ б̊ірағ ^уол / бір айдаң ͡ гейін шығады → // деген сыйақты ͡ ғой ↓ /// ↑ і: кейде ͡ б̊олады → // толғағың жеңіл болғаң ͡ гезде → // ^уомбес мійнұутта шығарып тастайсың → // мұузұканы сондай ↓ /// -↑ ^уоған шаб̊ыт керек ͡ қой↑/// -↑әрійне↑ /// ↑^уол сол сыйақты → // бірақ / ман'айтып ^уөткөндөй → // шаб̊ыт айтпай ͡ геледі ↓/// ↑^уол бес мійнұутқа ͡ геліп / кетіп қалұуұ мүмкүн ↓ /// ↑ бес мійнұутта / сем ͡ бір жол жазыб̊ ͡ үлгөрүуүң мүмкүнсүң → // деген сыйақты ͡ ғой ↓ ///	- Қалай? - Кейбір музыка болад. Мысалы тоже самое, бірақ ұқсайд жаңағы бала туған ііі рәсімге. Біреулер, мысалы, 9 айдан өтіп кетіп барып туад деген сияқты ғо. Музыка да сондай. Сен 1 сағатта бітіргің келед, бірақ ол 1 айдан кейін шығад деген сияқты ғо. Ііі кейде болад, толғағың жеңіл болған кезде, 15 минутта шығарып тастайсың музыканы. Сондай. - Оған шабыт керек қой. - Әрине. Ол сол сияқты, бірақ мана айтып өткендей, шабыт айтпай келед. Ол 5 минутқа келіп кетіп қалуы мүмкін. 5 минутта сен 1 жол жазып үлгеруің мүмкінсің деген сияқты ғо.
Фархат Калиев	▶	- ↑мысалы / сүуретшілерді алсақ ^уолар мастерскойына кіред → // холст алад → // ій / жазад / ійа ↑ ал / мысалы сіз мұузыканы жазғанда → // ^уөзіңіздің стійліңізбен → // ійа / қар сыйақты → // ^ұроза сыйақты ↑ /// ↑ сіз қалай / стұудійаға кіресіз ↑ /// ↑ так / фархат / я должен написат' песню ͡ да / солай жазасыз ͡ ба ↑ /// ↑ или әлдеқалай ↑ // ^уолай ^уойланатын болсаңыз ^уөлең шығар'алмай қаласыз ↑ /// ↑ ^уөлең / ән шығар'алмай қаласыз ↑ /// - ↑ неге↑ /// ↑ настрой бар ͡ ғой ↓ /// - ↑ настрой болғанымен ↑ /// - ↑ настрой / атмосфера / стұудійада ^уотырсын / жалғыз ↑ /// ↑ кофе / шабыт ↑ /// - ↑ мхм ↑ /// ↑ ^уол возможно қыздарда шығар ↓ /// ↑ әйелдер қауымында сондай настрой болса ↑ /// ↑ кофе / стұудійа ↑ ///	-↑мысалы / сүурөтш̆үлөрд'алсақ → // ^уолар мастерскойына ͡ гіреді → // холст алады → // ій / жазады → // ійә ↓ /// ↑ ал / мысалы / сіз мұузұканы жазғанда → // ^уөзүңүздің стійліңізб̊ен / ійә↑ қар сыйақты / ^ұроза» сыйақты ↓ /// ↑ сіз ͡ ғалай стұудійаға ͡ гіресіз ↑/// ↑ так / фархат / я должен написать песню ͡ да ↓ /// ↑ солай жазасыз ͡ ба ↑ /// ↑ или әлдеғалай ↑ /// -↑^уолай / ^у ойланатым ͡ болсаңыз → // ^уөлөң шығар'алмай ͡ ғаласыз ↓ /// ↑ ^уөлөң / ән шығар'алмай ͡ ғаласыз↓/// -↑неге↑/// ↑настрой бар ͡ ғой ↓/// -↑настрой болғанымен ↑ /// -↑настрой / атмосфера / стұудійада ^уотұрсұң → // жалғыз ↓ /// ↑ кофе / шаб̊ыт ↓ /// -↑мхм↓ /// ↑ ^уол возможно / қыздарда шығар↓ /// ↑ әйелдер ͡ ғауұмұнда → // сондай настрой болса ↑ /// ↑ кофе / стұудійа ↓ ///	- Мысалы, суретшілерді алсақ олар мастерскойына кіред, холст алад и жазад, иа. Ал, мысалы, сіз музыканы жазғанда өзініздін стилінізбен, иа, «Қар» сияқты, «Роза» сияқты. Сіз қалай студияға кіресіз? Так, Фархат, я должен написать песню да. Солай жазасыз ба? Или әлде қалай? - Олай ойланатын болсаңыз өлең шығара алмай қаласыз. Өлең, ән шығара алмай қаласыз. - Неге? Настрой бар ғой. - Настрой болғанымен. - Настрой, атмосфера, студияда отырсын, жалғыз. Кофе, шабыт. - Мхм. Ол возможно қыздарда шығар. Әйелдер қауымында сондай настрой болса. Кофе, студия.
Фархат Калиев	▶	- ↑ха: ↑ал сіздерде қалай ↑/// - ↑ бізде басқаша шамалы ↓ /// ↑ бізде пастайанны ↓ /// - ↑ вот апишите / апишите мне абстановку // как это происходит // где это происходит ↓ /// - ↑ біздер стұудійада көбіне ^уотырамыз негізі ↓ /// ↑ бірақ / біз аняқа → // жұмыс жасаймыз деп келмійміз ↓ /// ↑ біз жәй ͡ ғана → // студыйаның ішінде ^уотырамыз → // сойақта түнійміз ↓ /// ↑ үйіміз болса ͡ да → // бірақ сойақтың іші қызық ↓ /// ↑ содан мұузыкалар жүредіғо жәйлап → // мый ^уөз'іліп бастайд ↓ /// ↑ бірақ ^уол үшін сен андай мұузыкаға тыңдап → // ^уөлең шығарам мен деп ^уойланбай → // проста / айналаңмен әңгіме айтып ^уотырұу керексің → // ^уөзіңнің крұугыңмен ↓ /// ↑ кагда әңгме айтып ^уотырасың → // сосын сол крұугтың әңгімесінің ^уортасынан → // текст шығып бастайд ↓ /// ↑ сүйтіп арғарай → // мұузыканың бір жолын тапқаннан кійн → // черес сол жол арқылы → // полный кетеберес ͡ ғо төменге қарай ↑/// ↑ палнаценный трек шығад согезде ↑ ///	-↑ха: ↑ ал сіздерде ͡ ғалай ↑/// -↑бізде ͡ басқаша шамалы ↓ /// ↑ бізде постоянны ↓/// -↑вот ^уопишите / ^уопишите мне ^уобстановку как это происходит → // где это происходит↓/// -↑біздер стұудійада / көб̊үн'отұрамыз негізі ↑ /// ↑ бірақ / біз анажаққа жұмұш ͡ шасаймыз деп ͡ келмейміз ↓ /// ↑ біж ͡ жәйғана стұудійаның ішінд'отұрамыз → // солжақта түнөймүз ↓ /// ↑ үйүмүз ͡б̊олса ͡ да / бірақ / солжақтың іші ͡ғызық ↓ /// ↑ содан мұузұкалар жүрөдү ͡ ғо жәйлап → // мый өз'іліп ͡ пастайды ↓ /// ↑ бірақ / ^уол үшүн сен анандай мұузұкаға тыңдап → // ^уөлөң шығарамын мен деп ^уойламбай → // проста / айналаңмен әңгім'айтып ^уотұрұу ͡ герек̊сің → // ^уөзүңнүң ͡ грұугұңмен ↑ /// ↑ когда / әңгіме айтып ^уотұрасың → // сосұн сол ͡ грұугтұң әңгімесінің ^уортасынан тек̊ст шығып ͡ пастайды → // сөйтүп / ар^ығарай мұузұканың бір жолұн тапқаннаң ͡ гейін через → // сол жол арқылы полный кете ͡ б̊ересің ͡ ғой / төмөңгө ͡ ғарай ↓ /// ↑ полноценный трек шығады солгезде ↓ ///	- Хахахаха. Ал сіздерде қалай? - Біздерде басқаша шамалы. Бізде постоянно. - Вот опишите, вот опишите мне обстановку как это происходит, где это происходит. - Біздер студияда көбіне отырамыз негізі. Бірақ біз анаяқа жұмыс жасаймыз деп келмиміз. Біз жәй ғана студияның ішінде отырамыз, сояқта түнейміз. Үйіміз болса да, бірақ сояқтың іші қызық. Содан музыкалар жүреді ғо жайлап, ми өзі іліп бастайд. Бірақ ол үшін сен андай музыкаға тыңдап, өлең шығарам мен деп ойланбай, просто айналаңмен әңгіме айтып отыру керексің, өзіңнің кругыңмен. Когда әңгіме айтып отырасың, сосын сол кругтың әңгімесінің ортасынан текст шығып бастайд, сүйтіп ары қарай музыканың бір жолын тапқаннан кейін, через сол жол арқылы полный кетебересің ғо төменге қарай. Полноценный трек шығад сол кезде.
Фархат Калиев	▶	- ↑крұугыныз кім сонда ↑ /// - ↑ крұугым менің балдарым ↓ /// - ↑ қандай балалар ↑ /// ↑ әртістер ↑ /// - ↑әртістерден бөлек / ^уөзімнің командамның балдары бар → // менің жұмыстарыммен айналысатын ↓ /// ↑ сол кісілер ^уотырад → // көбіне қасымда ↑ /// ↑ ал әртістермен тек / концерттерде былай кездесеміз ↓ /// - ↑ қайрат нұртаспен доссыз ͡ ба ↑ /// - ↑ қайрат нұртаспен дос болсам ͡ ғо → // сол десең → // ійа ↑ /// ↑ дос емеспін ↓ /// ↑ інісімін ͡ ғо былай ↓ /// ↑ ійа / жақсы көреміз ағамызды → // сійлаймыз ↓ /// - ↑ фійт жаздыныз ͡ ба ↑ /// - ↑ жоқ ↓ /// - ↑ қашан жазасыз ↑ /// - ↑ жазбайт чығармын ↓ /// - ↑ неге ↑ /// ↑ менің жолым басқа ↓ /// ↑ ағамды мен тек / балалық шағымның ^йестелігі деп білем → // және ^уосы жолға дейін алып келген → // мотыйватор ↑ /// - ↑ амерійкада / ^йевропада фійттерді жазадығой → // калабарацыйа жасайд / сійнергійа жасайд / ійа ↑ /// ↑ екі мықты әртіс қосылса ^уонда / ну / точна бірдеме жана шығадығой ↓ ///	-↑крұугұңұз ͡ гім сонда ↑/// - ↑ крұугұм менің балаларым ↓ /// - ↑ қандай балалар ↑/// ↑ әртістер ↑ /// -↑әртістердем ͡ бөлөг / ^уөзүмнүң ͡гомандамның балалары ͡ б̊ар → // менің жұмұстарыммен айналысатын ↓ /// ↑ сол ͡ гісілер ^уотұрады ͡ гөб̊үнө қасымда ↓ /// ↑ ал әртістермен тек / концерттерде ͡ б̊ылай ͡ гездесеміз ↓ /// - ↑ қайрат нұртаспен доссұз ͡ б̊а ↑ /// - ↑қайрат нұртаспен дос ͡ полсам ͡ ғой → // сол десең / ійә ↓ /// ↑ дос ^йемеспін ↓ /// ↑ інісімін ͡ ғой былай ↓ /// ↑ ійә / жақ̊сы ͡гөрөмүз ағамызды → // сыйлаймыз ↓ /// ↑ -↑фит ͡ шаздыңыз ͡ б̊а↑/// -↑ жоқ ↓ /// -↑қашан жазасыз ↑/// -↑жазб̊айтын шығармын ↓ /// -↑неге ↑ /// -↑менің жолұм ͡ басқа ↓ /// ↑ ағамды мен тек / балалық̊шағымның ^йестелігі деп ͡ пілем және ^уосұ жолға ͡ дейін алып келген мотұйватор ↓ /// ↑ амерійкада / ^йевропада фійттерді жазады ͡ ғой → // коллаб̊орацыйа жасайды → // сійнергійә жасайды / ійә↓/// ↑^йекі мықты / әртіс қосұлса / ^уонда / ну точно ͡ б̊ірдеңе жаңа шығады ͡ ғой↓///	- Кругыңыз кім сонда? - Кругым – менің балдарым. - Қандай балалар? Әртістер? - Әртістерден бөлек өзімнің командамның балдары бар, менің жұмыстарыммен айналысатын. Сол кісілер отырад көбіне қасымда. Ал әртістермен тек қана концерттерде былай кездесеміз. - Қайрат Нұртаспен доссыз ба? - Қайрат Нұртаспен дос болсам ғо сол десең, иа. Дос емеспін. Інісімін ғой былай. Иа, жақсы көреміз ағамызды, сыйлаймыз. - Фит жаздыныз ба? - Жоқ. - Қашан жазасыз? - Жазбайтын шығармын. - Неге? - Менің жолым басқа. Ағамды мен тек балалық шағымның естелігі деп білем және осы жолға дейін алып келген мотиватор. - Америкада, Европада фиттерді жазады ғой, коллаборация жасайд, синергия жасайд, иа. Екі мықты әртіс қосылса онда, ну, точно бірдеме жана шығады ғой.
Фархат Калиев	▶	- ↑коллаборацыйа барғо бізде ↑/// ↑ тек қайрат ағамен ^йемес ↓ /// - ↑ фархат / сенде қандай фобыйа бар ↑ /// - ↑ бійіктіктен қорқам ^йосы ↓ /// - ↑ басқа фобыйа жоқ ͡ па ↑/// - ↑ жоқ ↓ /// ↑ бійіктікқо самый / қорқыныштыс ↓ /// - ↑ самый қорқынышты ↓ /// ↑ сонда мен сені прйам са:мый страхқа → // алып келдім ͡ да ↑ /// - ↑ сонайтам ↓ /// ↑ сол ^уойланып ^уотырм ↓ /// ↑ қазір түсіп кете берійн ͡ ба → // жәйлап деп ↑ /// - ↑ мен честна гаваря ↑ /// ↑ мен өзім қорқып тұрмын ↓ /// ↑ бірак сен үшін мен түсем ↓ /// - ↑құуаныштымын ↑ /// - ↑ контент үшін түсем ↓ /// ↑ мен ваще / кантент үшін бәрін жасайм ↓ /// - ↑ ійа ↓ /// - ↑ ал сен ше ↑ /// - ↑ кантент / кантент деп ^уөліп кетпесек болд / әйтеуір ↑/// - ↑фархат қалайсын ↑ /// - ↑ керемет ↑ /// - ↑ керемет ↑ /// ↑ сен ^уойлаб атқан шығарсың неге / айжан ваще бұл сұхбатқа келісті ↑ /// ↑ зачем ваще келістіг деп ойлаб атқан жоқсың ͡ ба ↑ /// - ↑ жоқ / нармальнығо ↑ /// ↑шынымен бұндай просты болмаса тоже бомайд ↑ /// ↑ і: сіз ^уөзіңіз айтқандай қорқынышты жеңіп білсең жақсығо тоже ↑ ///	-↑коллаб̊орацыйа ͡ б̊арғой бізде ↓ /// ↑ тек қайрат ағамен ^йемес↓ /// -↑фархат / сенде ͡ ғандай фоб̊ұйа ͡ б̊ар ↑ /// -↑бійіктіктең ͡ ғорқамын ^уосұ ↓/// -↑басқа фоб̊ұйа жоқ ͡ па ↑/// -↑жоқ ↑ /// ↑ бійіктікқо самый / қорқұнұштысы ↓ /// -↑самый / қорқұнұшты ↓ /// ↑ сонда мен сені прям са:мый страхқа / алып келдім ͡ да ↑ /// -↑сон'айтам ↑ /// ↑ сол ^уойланыб̊ ͡ отұрмұн ↓ /// қәзір / түсіп кете ͡ б̊ерійм ͡ ба ↑ // жайлап деп ↓ /// -↑мен честно говоря ↓ /// ↑ мен ^уөзүм ͡ ғорқұп тұрмұн ↓ /// ↑ бірақ / сен үшүн мен түсөмүн ↓ /// -↑құуаныштымын ↑ /// -↑контент үшүн түсөм ↓ /// ↑ мен вообще / контент үшүм ͡ бәрін жасаймын ↓ /// -↑ійә↑/// -↑ал сен ͡ ше↑ /// -↑контент / контент деп / ^уөлүп кетпесек болдұ /әйтеуүр ↓ /// -↑фархат қалайсың ↑/// -↑керемет ↑ /// -↑керемет ↑ /// ↑ сен ^уойлаб̊ ͡ жатқан шығарсың → // неге / айжан вообще / бұл сұхбатқа ͡ гелісті ↑ /// ↑ зачем / вообще / келістік деб̊ ͡ойлаб̊ ͡ жатқан жоқ̊сұң ͡ ба ↑ /// -↑жоқ / нормально ͡ ғой ↓ /// ↑ шынымем ͡ бұндай просто болмаса / тоже болмайды ↓ /// ↑ і: сіз ^уөзүңүз айтқандай ͡ ғорқұнұшты жеңіп ͡ пілсең → // жақ̊сы ͡ ғой тоже ↑ ///	- Коллаборация бар ғо бізде. Тек Қайрат ағамен емес. - Фархат, сенде қандай фобия бар? - Биіктіктен қорқам осы. - Басқа фобия жоқ па? - Жоқ. Биіктік қой самый қорқыныштысы. - Самый қорқынышты. Сонда мен сені прям сааамый страхқа алып келдім да? - Соны айтам. Сол ойланып отырм, қазір түсіп кете берин ба жайлап деп. - Мен честно говоря. Мен өзім қорқып тұрмын. Бірақ сен үшін мен түсем. - Қуаныштымын! - Контент үшін түсем. Мен ваще, контен үшін бәрін жасайм. - Иа. - Ал сен ше? - Контент, контент деп өліп кетпесек болды, әйтеуір. - Фархат, қалайсын? - Керемет! - Керемет? Сен ойлап атқан шығарсың неге Айжан, ваще, бұл сұхбатқа келісті? Зачем, ваще, келістік деп ойлап атқан жоқсың ба? - Жоқ, нормально ғо. Шынымен бұндай просто болмаса тоже болмайд. Ііі сіз өзіңіз айтқандай қорқынышты жеңіп білсең жақсы ғо тоже.
Фархат Калиев	▶	- ↑сен ваще ^уөмірге сенесіңғой ͡ да ↑ /// - ↑ ійа / әрійне ↓ /// - ↑ потокта жүресіңғой ͡ да ↓ /// ↑ бірдеме / мысалы / болып қалса сенін өмірінде → // сен ^уотказ бермійсін ^уөзіне ↑ /// - ↑ мхм ↑ /// - ↑ жоқ демійсін / ійа ↑ /// - ↑ ійа / рійск жасай бересің көп ↓ /// ↑ сондықтан рійскавать ^йеткен дұрыс ↓ /// - ↑ кімге жоқ дійсін ↑ /// - ↑ қыздарға десең / ійа / ха: ↓ /// ↑ ішкімге жоқ деп айтпайм → // жалпы ↓ /// ↑ нұу / андай боладығой → // кей ͡ гезде жоқ деп айтатын ^уорны боп қалатын жерлер ↓ /// ↑ а так былай бәріне ашықпыз ͡ ғо → // ійә дейміз көбнесе ↑ ///	-↑сен вообще / ^уөмүргө сенесіңғой / да ↑/// -↑ійә / әрійне ↑ /// -↑потокта жүрөсүңғой / да ↑ ///↑ бірдеме / мысалы / болұп қалса сенің өмүрүңде → // сен отказ ͡б̊ермейсің ^уөзүнө ↑ /// -↑мхм ↑ /// -↑жоғ ͡деймісің / ійә ↑ /// -↑ійә / риск жасай бересің ͡гөп ↓ /// ↑ сондұқтан ^ырыйскавать ^йеткен дұрұс ↓ /// -↑кімге жоғ ͡дейсің ↑ /// -↑қыздарға десең / ійә / ха: ↑ /// ↑ ^йешкімге жоғ ͡деб̊ ͡айтпаймын жалпы ↓ /// ↑ ну / андай болады ͡ ғой / кей ͡ гезде → // жоғ ͡деб̊ ͡айтатын ^уорнұ ͡б̊оп қалатын жерлер ↓ /// ↑ а / так былай / бәрін'ашықпыз ͡ ғо ↓ /// ↑ ійә / дейміз ͡ гөбүнөсе ↑///	- Сен ваще өмірге сенесің ғой да? - Иа, әрине. -Потокта жүресің ғой да. Бірдеме, мысалы, болып қалса сенін өмірінде, сен отказ бермисін өзіне? - Мхм… - Жоқ демисін, иа? - Иа, риск жасай бересің көп. Сондықтан рисковать еткен дұрыс. - Кімге жоқ дисін? - Қыздарға десең, иа, хахахаха. Ешкімге жоқ деп айтпайм, жалпы. Ну, андай болады ғой кей кезде, жоқ деп айтатын орны болып қалатын жерлер. А так былай бәріне ашықпыз ғо. Иә дейміз көбінесе.
Фархат Калиев	▶	- ↑фархат / мұузыканы жазғанда сыз і: қалай ойлайсыз → // коммерцыйалық пайдасын / әлде жүрегіне сенесіз ͡ бе ↑/// - ↑ екі жағын қатар ^уойлайм ↓ /// ↑ күуплет жүрекпен шыққан әңгіме болса → // қайырма абійзательна → // ^йесте қаларлықтай болұу керек ↓ /// ↑ ал / ^уол сенің ұуже ^йесте қаларлықтай → // ^йетіп істійм мен қайырмасын дегенің → // ^уол сенің ұуже коммерцыйа ↓ /// ↑ бәрінің ^йесінде / қалатындай істійн деп атсаң ↑ /// ↑ ал кұуплет ^уол жүректен шыққан әңгімеге кетед ↓ /// ↑ ^уол жерде / біреудің тағдырына ұқсас нәрсе болса → // сол соған ұнайд ↓ /// ↑ ал ^уоның тағдырында / ^уөмірінде ^уондай нәрсе боватпаса → // ^уоған ұнамайд деген сыйақты нәрсе ͡ ғо ↑ ///	-↑фархат / мұузұканы жазғанда → // сіз / і: қалай ^уойлайсыз ↑ // коммерцыйалық пайдасын / әлде жүрөгүне сенесіз ͡б̊е ↑ /// -↑^йекі жағың ͡ ғатар ^уойлаймын ↓ /// ↑ куплет / жүрөкпөн шыққан әңгіме ͡б̊олса ↑ // қайырма / обязательно ^йесте ͡ ғаларлықтай болұу ͡герек↓ /// ↑ ал ^уол сенің уже / ^йесте ͡ ғаларлықтай ^йетіп ^йестимін мең ͡ ғайырмасын дегенің → // ^уол сенің уже коммерцыйа ↓ /// ↑ бәрінің ^йесінде ͡ ғалатындай істейін деб̊ ͡атčаң ↓ /// ↑ ал / куплет ^уол жүрөктөн шыққан әңгімеге ͡гетеді ↓ /// ↑ ^уол жерде / біреудүң тағдырын'ұқ̊сас нәрсе ͡б̊олса → // сол соған ұнайды ↓ /// ↑ ал онұң тағдырында / ^уөмүрүнде / ^уондай нәрсе ͡болұп жатса → // ^уоған ұнамайды деген сыйақты нәрсеғо ↑///	- Фархат, музыканы жазғанда сіз ііі қалай ойлайсыз коммерциялық пайдасын, әлде жүрегіне сенесіз бе? - Екі жағын қатар ойлайм. Куплет жүректен шыққан әңгіме болса, қайырма обязательно есте қаларлықтай болу керек. Ал ол сені уже есте қаларлықтай етіп істим мен қайырмасын дегенің, ол сенің уже коммерция. Бәрінің есінде қалатындай істейін деп атсаң. Ал куплет, ол жүректен шыққан әңгімеге кетед. Ол жерде біреудің тағдырына ұқсас нәрсе болса сол соған ұнайд. Ал оның тағдырында, өмірінде ондай нәрсе болып атпаса оған ұнамайд деген сияқты нәрсеғо.
Фархат Калиев	▶	- ↑то есть / вы палучается не просто пишете мұузыкұу / да / каторая вам нравится ↓ /// ↑ то есть / вы думаете о том чтобы она залетела ↓ /// ↑ да ↑ /// - ↑па любому ^уойлайсыңғо ↓ /// ↑ бірақ і: мен шыны ͡ герек → // кейде текст жазған кезде қорқам ↓ /// ↑ андай бір қайғылы ^уөлеңдер → // лирикалар жазған кезде ↓ /// ↑ і: мен текст жазатынымнан кейде қорқам → // андай / қатты бір текст жазып қойып → // біреуді ^уөлімге ійтеріп жібермійн деп → // анау ^уодан сайын қайғырып ^уөлең тыңдаған кезде ↓ /// ↑ сол үшін / соған тек астарожность ұстайтыным → // анандай ауыр бірдеңе жазып қоймайынш деп ↑ /// - ↑ ниче себе ↓ /// ↑ вы об этом думаете / да ↑ /// ↑ сіз ^уоны ^уойлайсыз / да ↑ /// - ↑ ійа ↓ ///	-↑то ест' вы получаетčя не просто пишете музыку ↑// да которая вам нравитčя ↓ /// ↑ то ест' вы думаете о том чтобы она залетела ↓ /// ↑ да ↑/// -↑по любому ^уойлайсыңғо ↓ /// ↑ бірақ / і: мен шыны ͡ герек кейде / текст жазғаң ͡ гезде ͡ ғорқам ↓ /// ↑ андай бір ͡ ғайғылы ^уөлөңдөр лирикалар жазғаң ͡ гезде / і: мен текст жазатынымнаң ͡ гейде ͡ ғорқам → // андай ͡ ғатты ͡б̊ір текст жазып қойұп → // біреуді / ^уөлүмгө ійтеріб̊ ͡ жіб̊ермейін деп → // анау ^уодан сайың ͡ ғайғырып → // ^уөлөң тыңдағаң ͡ гезде ↑ /// ↑ сол үшүн / соған тек / осторожность ұстайтыным / анандай ауұр̊ ͡ б̊ірдеңе жазып қоймайыншы деп ↓ /// ↑ -↑ниче себе ↑ /// ↑ вы об этом думаете / да ↑ /// ↑сіз ^уонұ ^уойлайсыз / да ↑/// ↑ійә ↓ ///	- То есть, вы получается не просто пишете музыку, да, которая вам нравится. То есть, вы думаете о том чтобы она залетела. Да? - По-любому ойлайсың ғо. Бірақ ііі мен шыны керек кейде текст жазған кезде қорқам. Андай бір қайғылы өлеңдер, лирикалар жазған кезде. І-і-і мен текст жазатынымнан кейде қорқам, андай қатты бір текст жазып қойып, біреуді өлімге итеріп жібермейін деп, анау одан сайын қайғырып өлең тыңдаған кезде. Сол үшін, соған тек осторожность ұстайтыным, анандай ауыр бірдеңе жазып қоймайынш деп. - Ниче себе. Вы об этом думаете, да? Сіз оны ойлайсыз да? - Иа.
Фархат Калиев	▶	- ↑мхм ↑ /// ↑ ^уөйткені бізде жастардын ішінде // сұуійційд ^уөте көп ↓ /// - ↑ ійа → // ^уол жастардың ішіндегі сұуійційдтен бөлек → // мен ^уөзімнің тыңдармандарымды білем ͡ да → // менімен менің ^уөлеңдеріммен менің текстеріммен ^уол кісілер негізі ↓ /// ↑ жақсы ауырыб қойад негізі ↓ /// ↑ кагда мен ^уодан сайын sup>йертең қайғылы → // қатты ^йезіп бере берген сайын ↓ /// ↑ әркім / мысалы / әртүрлі тыңдайд → // біреу сау ^уотырып тыңдайд → // біреу ішіп ^уотырып тыңдайд ^уөлеңді → // біреу тағысын тағы / басқа ләззаттың түрлерімен ^уотырып тыңдайд → // деген сыйақты ͡ ғо ↑ /// ↑ сол маментте ^уолар → // пад кайфым ^уотқан кезде → // басқаша түсініп қалмасын деген мағынадан қорқам → // то есть деген нәрседен қорқам ↓ /// ↑ сол үшін мен текст жазған кезде → // кішкене астарожны боп жазам ↓ ///	-↑мхм ↑ /// ↑ ^уөйткөнү ͡б̊ізде / жастардың ішінде суицид ^уөтө ͡ гөп ↓ /// -↑ійә↑ /// ↑ ^уол жастардың ішіндегі / суицидтем ͡ бөлөк → // мен ^уөзүмнүң тыңдармандарымды ͡ б̊ілем ͡ да / менімен / менің ^уөлөңдөріммен → // менің текстеріммен ^уол ͡ гісілер негізі / жақ̊с'ауұрұп қойады негізі ↓ /// ↑ когда мен ^уодан сайын ^йертең ͡ғайғылы / қатт'езіп ͡ пере ͡ б̊ерген сайын ↑ /// ↑ әргім / мысалы / әртүрлү тыңдайды / біреу сау ^уотұрұп тыңдайды → // біреу ішіп ^уотұрұп тыңдайды ^уөлөңдү → // біреу тағысын ͡ тағы ͡б̊асқа ^іләззаттың түрлөрүмен ^уотұрұп тыңдайды → // деген сыйақтығой ↓ /// ↑сол моментте ^уолар подкайфом ^уотырғаң ͡ гезде / басқаша түсүнүп қалмасын / деген мағынадаң ͡ ғорқам ↓ /// ↑ то ест' / деген нәрседең ͡ ғорқам ↓ /// ↑ сол үшүн мен / текст жазғаң ͡ гезде ͡ гішкене / осторожно / болұп жазам ↓ ///	- Мхм. Өйткені бізде жастардын ішінде суицид өте көп. - Иа. Ол жастардың ішіндегі суицидтен бөлек, мен өзімнің тыңдармандарымды білем да, менімен, менің өлеңдеріммен, менің текстеріммен ол кісілер негізі жақсы ауырып қояд негізі. Когда мен одан сайын ертең қайғылы, қатты езіп бере берген сайын. Әркім, мысалы, әртүрлі тыңдайд, біреу сау отырып тыңдайд, біреу ішіп отырып тыңдайд өлеңді, біреу тағысын тағы басқа ләззаттың түрлерімен отырып тыңдайд деген сияқты ғо. Сол моментте олар подкайфом отқан кезде басқаша түсініп қалмасын деген мағынадан қорқам, то есть, деген нәрседен қорқам. Сол үшін мен текст жазған кезде кішкене осторожно боп жазам.
Фархат Калиев	▶	- ↑сонда сізде жауапкершілік бар / ійа ↑ /// - ↑ білмейм бар шығар sup>йенді сондай нәрселерді sup>уойлап тұрсам ↑ /// - ↑ал сізде sup>уөзінізде болды ͡ ма → // сондай депрессійа ↑/// - ↑ ійа ↓/// - ↑ қыйын жағдайлар ↓ /// - ↑ sup>уөзімде болғаннан кійін sup>йойлайсыңғой → // негізі көп ͡ нәрсені ↓ /// ↑ sup>уөзің басыңнан sup>уөтпесе sup>уойламайсын ↓ /// ↑ кагда sup>уөзіңнің басыңнан бір ауыртпашылық sup>уөтед → // соған сай сенің тілің → // да таво жатқызбай әңгіме айтасың ↓ /// ↑ сол әңгімеден қорқып кетесің кейде ↑///	-↑сонда сізде / жауапкершілік ͡ пар / ійә ↑/// -↑білмеймін / бар шығар ^йенді → // сондай нәрселерді ^уойлап тұрсам ↓ /// -↑ал / сізде ^уөзүнүзде болдұ ͡ ма ↑ // сондай депрессия ↓ /// -↑ійә ↑ /// -↑қыйын жағдайлар ↓ /// -↑^уөзүмдө ͡б̊олғаннаң ͡ гейін / ^уойлайсың ͡ ғой негізі ͡ гөп нәрсені ↓ /// ↑ ^уөзүң басыңнан ^уөтпөсө ^уойламайсын ↓ /// ↑ когда ^уөзүңнүң ͡ басыңнам ͡ бір ауұртпашылық ^уөтөдү → // соған сай сенің тілің → // до того жатқызб̊ай → // әңгім'айтасың ↓ /// ↑сол әңгімедең ͡ ғорқұп кетесің ͡гейде ↓ ///	- Сонда сізде жауапкершілік бар, иа? - Білмейм, бар шығар енді сондай нәрселерді ойлап тұрсам. - Ал, сізде өзінізде болды ма сондай депрессия? - Иа. - Қиын жағдайлар. - Өзімде болғаннан кейін ойлайсың ғой негізі көп нәрсені. Өзің басыңнан өтпесе ойламайсын. Когда өзіңнің басыңнан бір ауыртпашылық өтед, соған сай сенің тілің до того жатқызбай әңгіме айтасың. Сол әңгімеден қорқып кетесің кейде.
Фархат Калиев	▶	- ↑сіз жыйырма sup>йекідесіз / ійа ↓ /// ↑ sup>уөмірініз / вабще / толька толька басталып жатыр да ↑ /// ↑ қашан сізде депрессійа болған ↑ /// - ↑ мен проста андай бала болдым жас кезімнен ↓ /// ↑ үшінші сынып sup>уоқыватсам ͡ да // мен сексен бестермен бірге канцерттерде / гастрольдерде жүретінмін ↓ /// - ↑ м: ↑ /// - ↑ ій sup>уоны / қалық түсінбегенмен → // сіз түсінесіз мен түсінем тағысын тағы → // әртістер / те каторые кім телевійденійеның айналасында → // сол адамдар түсінед ↓ /// ↑ сол үшін шығар вазможна жасыма жетпей → // кейде андай біреуге аға болып тұрған сыйақты көрінетінім ↓ /// ↑ біреулер sup>уойлайд → // тійпа кісі болып sup>уотыр sup>уөзінше жап жас болып деп ↓ /// ↑ sup>уолай sup>йемес sup>йенді шын мәнісіне келгенде → // жәй проста көрген түйгенің ↓ /// ↑ әлі көпқо sup>йенді көреріміз ↓ /// ↑ но sup>уосы ұуақытқа дейін → // көрген түйгендерің кейде sup>уотыздағы → / ақыл айтып тұрған ағалардың қасында ійа / ійа аға деп → // артын түніп тұрасын ͡ да бірақ ↑ ///	-↑сіж ͡ жыйырм'екідесіз / ійә ↑ /// ↑^уөмүрүніз вообще только / только ͡б̊асталыб̊ жатыр ͡ да ↑ /// ↑қашан сізде депрессійа ͡б̊олған ↑ /// -↑мем просто / анандай бала ͡б̊олдұм жас кезімнен ↓ /// ↑ үшүншү сынып ^уоқұп жатčам ͡ да мен / сек̊сембестермем ͡ бірге / концерттерде / гастрол'дерде жүрөтүммін ↓ /// ↑ -↑ м: ↑ /// -↑и ^уонұ / халық түсүмбөгеммен сіз түсүнөсіз → // мен түсүнөм тағысын тағы / әртістер → // те которые / кім телевійденійенің айналасында / сол жандар түсүнөді ↓ /// ↑ сол үшүн шығар возможно / жасыма жетпей → // кейд'андай біреуг'аға болұп тұрған сыйақты ͡гөрүнөтінім ↓ /// ↑ біреулер ^уойлайды → // типа / кісі ͡ б̊олұп ^уотұр → // ^уөзүншө жаб̊-жас ͡ полұп деп ↑ /// ↑ ^уолай ^йемес ^йенді / шын мәнісіне ͡гелгенде → // жәй просто / көргөн түйгөнүң ↓ /// ↑ әлі ͡ гөп ͡ қой / ^йенді ͡ гөрөрмүз ↓ /// ↑ но / ^уосұ ^ұуақытқа ͡ дейің ͡ гөргөн түйгөндөрің / кейде ^уотұздағы → // ақыл айтып тұрған ағалардың ͡ғасында / ійә / ійә / аға деп → // артын түсүнүп тұрасын ͡ да → // бірақ↑///	- Сіз 22-десіз, иа. Өмірініз, вабще, только-только басталып жатыр да. Қашан сізде депрессия болған? - Мен просто андай бала болдым жас кезімнен. Үшінші сынып оқып атсам да мен 85-термен бірге концерттерде, гастрольдерде жүретінмін. - Ммм… - И оны халық түсінбегенмен, сіз түсінесіз, мен түсінем тағысын тағы әртістер, те которые кім телевиденияның айналасында сол жандар түсінед. Сол үшін шығар возможно жасыма жетпей, кейде андай біреуге аға болып тұрған сияқты көрінетінім. Біреулер ойлайд, типа кісі болып отыр өзінше жап жас болып деп. Олай емес енді, шын мәнісіне келгенде. Жәй просто көрген түйгенің. Әлі көп қой енді көреріміз. Но, осы уақытқа дейін көрген түйгендерің кейде отыздағы ақыл айтып тұрған ағалардың қасында, иа, иа аға деп, артын түсініп түрасын да бірақ.
Фархат Калиев	▶	- ↑әмре тұура ↑ солай айтқан ↓ /// ↑ sup>уол ͡ да жыйырма жеттеғой ↓ /// ↑ sup>уоны достары аказываетца шал деп ͡ айтатын ↓ /// ↑ сізді тоже ↑ /// - ↑ійа ↓ /// ↑ мені ͡ де солай айтад ↓ /// ↑ көне адам сыйақтысың бір ↓ /// ↑ sup>йей sup>уөйтпеңдер керек sup>йемес деп sup>уотырасың ↑/// ↑ бірақ sup>йенді андай бір / sup>йеріккеннен айтпайсың ͡ да ↑ /// ↑ просто sup>уөзің сол сөздерді → // көп sup>йестігенсін ͡ да / проста ↓ /// ↑ sup>уөйтіп істеме бомайд → // былай бомайдығо → // ұйатқой сондайларды sup>йестігесін → // сен ͡ де сүйтіп айтып sup>уотырасың ↓ /// ↑ а sup>уоны сен барып → // айдаладағы танымайтын біреуге айтып бер'алмайсыңғой ↓ /// ↑ сол себепті / sup>уөзіңнің ішіңнен бастай бересіңғо ↑ ///	-↑әмре тұура солай айтқан ↓ /// ↑ ^уол ͡ да жыйырма жетідеғой ↓ /// ↑ ^уонұ достары / оказывается шал деп айтатад'екен ↓ /// ↑ сізді тоже↑ /// -↑ійә ↑ /// ↑ мені ͡ де солай айтады ↓ /// ↑ көн'адам сыйақтысың бір ↓ /// ↑ ей / ^уөйтпөңдөр ͡герег ^йемес → // деп ^уотұрасың ↓ /// ↑бірақ ^йенді / анандай бір ^йеріккеннен айтпайсың ͡ да ↑/// ↑просто / ^уөзүң сол сөздөрдү → // көп ^йестіген соң ͡ да / просто ↓ /// ↑ ^уөйтүп істеме / болмайды → // былай болмайдығой → // ұйат ͡ қой сондайларды ^йестіген соң → // сен ͡ де сөйтүп айтып ^уотұрасың ↓ /// ↑ а / ^уонұ сем ͡ барып айдаладағы танымайтым ͡ біреуг'айтып → // бер'алмайсың ͡ ғой ↓ /// ↑ сол себ̊епті / ^уөзүңнүң ішіңнем ͡ бастай бересіңғой ↓ ///	- Әмре тура солай айтқан. Ол да 27-де ғой. Оны достары оказывается шал деп айтады екен. Сізді тоже? - Иа. Мені де солай айтад. Көне адам сияқтысың бір. Ей өйтпеңдер, керек емес деп отырасың. Бірақ енді андай бір еріккеннен айтпайсың да. Просто өзің сол сөздерді көп естігенсін да, просто. Өйтіп істеме бомайд, былай бомайды ғо, ұят қой, сондайларды естігесін сен де сүйтіп айтып отырасың. А оны сен барып айдаладығы танымайтын біреуге айтып бере алмайсың ғой. Сол себепті өзіңнің ішіңнен бастай бересің ғо.
Фархат Калиев	▶	↑ат'ананыз қандай сізге тәрбійе берді ↓ /// ↑ үйткені менің қасымда // қазір джыйырма sup>йекідегі әдемі sup>йер жігіт sup>уотыр ↓ /// ↑ бірақ / тәрбиесі маған ұнайд ↓ /// ↑ үйткені жұлдызсызғой ↓ /// ↑ қазір sup>йенді → // бүгін «гакку» фестійвалінде хэдлайнерсіз / ійа ↓ /// ↑ ну sup>уорысша айтқанда / сейчас вы на пійке → // но при этом я вижу перед сабой → // очень скромныва челавека и меня как маму → // интересует как вас васпитывали ↓ /// ↑ если честна / айтқан кезде sup>йенді sup>уотбасылық тәрбійе → // бала кезден санада sup>йенді → // құйыладығо sup>уөзінің внутряктарымен → // үйдің әңгімесімен → // үйдің тәрбійесімен ↓ /// ↑ бірақ көбіне → // сақна тәрбелед мені → // сақна мен той ↓ /// ↑ бала кезден жаңағыдай → // әр жерде жүргесін → // тойларда әжелердің көп батасын алып → // солардың айтқан тілектерін → // бала кезден құйа беретмін мыйыма ↓ /// ↑ ақ түйенің қарны жарылған күн → // наурыз құтты болсын → // sup>йекі жас бақытты болсын ↑ /// ↑ ій / ол бала кезден естіп келатқан сөздер ↓ /// ↑ ій / көше ͡ де тәрбелейдіғой → // негізі ↓ /// ↑ кейде қатты артық айтып қойып → // опық жеп қаласың біржерде ↓ /// ↑ сүйтіп нестедік ͡ қо ↑ ///	-↑ат'анаңыз / қандай сізге тәрб̊ійе ͡б̊ерді↓ /// ↑ ^уөйткөнү / менің ͡ ғасымда ͡ғазір жыйырм'екідегі әдемі / ер жігіт ^уотұр ↓ /// ↑ бірақ / тәрб̊иесі маған ұнайды ↓ /// ↑ ^уөйткөнү жұлдұссұз ͡ ғой ↓ /// ↑ қәзір ^йенді → // бүгүн гаккұу фестійвалінде / хэдлайнерсіз / ійә ↓ /// ↑ ну /орұшша айтқанда / сейчас вы на пике → // но при этом я вижу перед сабой → // очень скромного человека → // и меня как маму интересует → // как вас воспитывали ↑ /// -↑если честно / айтқаң ͡ гезде ^йенді / ^уотпасылық тәрб̊ійе → // бала ͡ гезден санада ^йенді / құйұлады ͡ ғой → // ^уөзүнүң внутряктарымен → // үйдүң әңгімесімен → // үйдүң тәрб̊ійесімен ↓ /// ↑ бірақ көб̊үнө → // сахна тәрб̊иеледі мені → // сахна мен той ↓ /// ↑ бала ͡ гезден жаңағыдай → // әр жерде жүргөсүн → // тойларда / әжелердің көп ͡ патасын алып → // солардың айтқан тілектерін → // бала ͡гездең ͡ ғұйа ͡б̊еретінмін мыйыма ↓ /// ↑ ақ ͡ түйөнүң ͡ғарны жарылғаң ͡ гүн → // наурұз ͡ ғұттұ ͡б̊олсұн ↑ // ^йекі жас ͡пақытты ͡б̊олсұн ↑/// ↑ ій / ^уол бала ͡гезден ^йестіп кележатқан сөздөр ↓ /// ↑ ій / көшө ͡ дө / тәрб̊елейдіғой негізі ↓ /// ↑ кейде / қатт'артық айтып ͡ қойұп → // ^уопұғ ͡ жеп ͡ қаласың біржерде ↓ /// ↑ сөйтүп нестедік ͡ қо↓ ///	- Ата-ананыз қандай сізге тәрбие берді? Үйткені менің қасымда қазір 22-дегі әдемі ер жігіт отыр. Бірақ тәрбиесі маған ұнайд. Үйткені жұлдызсыз ғой. Қазір енді бүгін «Гакку» фестивалінде хэдлайнерсіз, иа. Ну, орысша айтқанда, сейчас вы на пике, но при этом я вижу перед собой очень скромного человека и меня как маму интересует, как вас воспитывали? - Если честно айтқан кезде, енді отбасылық тәрбие бала кезден санада енді құйылады ғо, өзінің внутряктарымен, үйдің әңгімесімен, үйдің тәрбиесімен. Бірақ көбіне сахна тәрбиелед мені, сахна мен той. Бала кезден жаңағыдай әр жерде жүргесін, тойларда әжелердің көп батасын алып, солардың айтқан тілектерін бала кезден құя беретінмін миыма. "Ақ түйенің қарны жарылған күн", "Наурыз құтты болсын", "Екі жас бақытты болсын". И, ол бала кезден естіп келятқан сөздер. И, көше де тәрбиелейді ғой, негізі. Кейде қатты артық айтып қойып, опық жеп қаласың бір жерде. Сүйтіп нестедік қо.

soz

Фонетика-фонология

Просодика

Сұхбат беруші:

Сұхбат алушы:

Уақыты:

Ұзақтығы:

Тақырыбы:

Сұхбат берушінің жынысы:

Сұхбат берушінің туған жылы:

Мамандығы:

Орны:

Дереккөз:

Сөз стилі(тілі):

Лингвоәлеуметтік деңгейі:

Тұратын аймағы:

Сөзқолданыс саны:

Сұхбатты орфография бойынша жазған автор:

Сұхбаттың сөйлеуші орфоэпиясы мен орфоэпиялық нормасын жазған автор: