Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ухтомский өзіне дейінгі ашылған нерв орталықтарының жұмыс принциптері рефлекторлық реакция орталықтары ара қатынасының үйлестік маңыздылығын түсіндіре алмайтындығын айтты, себебі олардың мазмұнында реакцияның таңбалық бағасы, яғни таңбалы процесті бейнелейтін жүйенің тарихының жоқтығы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ағзаның жұмыс қабілетін нақ сол таңбалы реакциялар жоғары және тұрақты қамтиды: жаттыгулар, белсенді демалыс, ойлау, шығармашылық әрекет содан көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы айтылған доминанта ілімінің аумағы ешқандай авторлардың назарында болмаған, ал А. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
А. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ухтомский құрған еңбек физиологиясы лабораториясында осы мәселе тәжірибе жүзінде және теориялық тұрғыда дамытылып келді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол доминантаны жалпы маңызы бар жұмыс принципі ретінде қарастырды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Соның нәтижесінде доминанта жүйесін қарастырушы фактор ретінде А. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
А. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ухтомскийге көптеген күрделі сұрақтарды: мидың интеграциясын және тұтастығын ғана емес, қылықты да, жеке адамның рухани өмірінде, жалпы адамзатты тұтастай - психология және социология денгейінде шешуге көмектесті. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы айтылғандар А. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
А. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ухтомскийдің жекелік сапасында өзінің зерттеулерімен қызығушылықтарын жалпы адамзат міндетімен ұштастыратынын дәлелдейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
А. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
А. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ухтомскийдің доминанта теориясының мәнін И. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
П. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Павловтың "Қозудың оптимальдық алабы" дейтін теориясы онан сайын толықтыра түседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
И. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
П. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Павловтың оптимальдық көзу алабы теориясы ырықты зейіннің табиғатын физиологиялық тұрғыдан өте жақсы түсіндіреді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
А. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
А. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ухтомский доминантаның психологиясы мен физиологиясының ара қатынасын төмендегіше түсінді: бір жағынан сана өз әрекетін кортикалдық доминанта негізінде орындайды, ал басқа жағынан сананың жемісті жұмысын қамтитын рецепциялардың, әсерлердің бағыттылығын, сипатын өңдейтін доминанталарды тәрбиелейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Доминанта - орталықтар арасындағы теңдіктің бұзылуын көрсетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ол өзінің бағыттылығымен ағзаны жаңа мүмкіндіктермен толықтырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қозу процесі ешқашан да ми қабығына біркелкі тегіс тарамайды, өйткені онда әр уақытта қозу пайда болатындай жағымды «оптимальдық жағдай» жасалып отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оптимальдық қозуы бар осы алап - ми қабығының творчестволық бөлімі, ырықты зейіннің физиологиялық негізі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл жөнінде И. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
П. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Павлов былай дейді: «Бас сүйегінің сыртынан біз іштегі миды байқай алатын болсақ, онда ми сыңарларының оптимальдық қозу пайда болатын жері жаркылдап көрінсе, біз ойлап отырған саналы адамньгң ми сыңарларында формасы және шамасы өне бойы өзгеретін тамаша тұрлаусыз жарқылдаған сәуле дағын көрер едік, бұлар ми сыңарларының барлық жерлерін алып жатқан азды-көпті қара көлеңкенің ішінде үздіксіз қозғалып жүрген болар еді». |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ұлы физиолог оптимальдық қозу үнемі қозғалыста болатындығын айта келіп, оның мида ауысып отыруының өзі зейін бағытының да өзгеріп отыруы деп түсіндірді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мидағы тежелулердің бірінен екінші сапқа түсуі, біреулерінің күшейіп, алдыңғы сапқа шығуы осы оптимальдық қозу алабының жұмысы болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оптимальдық қозуы бар алап (өзара индукция заңы) мидың баска бөліктеріндегі тежелуді күшейтеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндай жағдайда адам зейіні бір жерге күшті шоғырланады да, ол қалған объектілерді байқамайтын болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оптимальдық қозу алабын екінші сигнал жүйесінен шыққан сигналдар қуаттап отыратындығын, сөздік сигналдар ми қабығындағы осындай алаптардың бір-біріне ауысуын тездетіп отыратындығын, сайып келгенде, психикалық әрекеттің талғамалы сипатта болатынын жақсы көрсетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бір нәрсеге зейін аудару адамның сыртқы кейпінен де (дененің, бастың, көздің түрлі қозғалыстары, бет бұру, үңілу, құлақ тігу т. б.) жақсы көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ бір қарағанда зейін анық байқала да қоймайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені, осы айтылғанға біршама ұқсас сыртқы көріністерді өмірде жиі кездестіруге болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан да, кейбір мұғалімдер сыныптағы оқушылардың кескініне карап, бір дегеннен баланың сабаққа қаншалықты зейінді, не зейінсіз отырғанын ажырата алмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл, әсіресе, тәжірибесі аз жас мұғалімдерде жиі кездеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
2. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің түрлері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейін ырықты, ырықсыз және үйреншікті болып үшке бөлінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықсыз зейін. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сыртқы дүниенің кез келген объектілері кейде ырықсыз-ақ біздің назарымызды өзіне тартады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Күшті, ерекше, қатты, күтпеген тітіркеңдіргіш ырықсыз зейін тудырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Күтпеген жерден шыққан айғай, ашық терезеден ұшып кірген көбелек, қарсы бөлмедегі күлкі, кіріп келген адам - мұндай тітіркендіргіштердің бәрі балаларда қозудьң басты ошағының орнын өктем түрде алып, қалған әсерлердің бәрін ығыстырады да, олар бағынышты жағдайға түсіп қалады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Міне, 1 #бірінші# сыныптың оқушылары математикалық мысалдарды шығаруда еңбектеніп отыр дейік, кенеттен дәлізде еденнің қатты дүрсілдеп, біреудің жүгіріп, қарқылдап күлгені естілді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оқушылардың зейіні тез арада жұмыстан ауытқып, көңіл қоюлары бұзылды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Балалар мұғалімнің не айтып тұрғанын тіпті естімейді де. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оның өздері оқушылардың санасына жетпейді, қозу туғызбайды да, қабылданбайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұғалім сабақ үстінде дауыс және сөз екпінін өзгерте отырып оқушыларды ырықсыз зейін тудыра алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тітіркендіргіштің күші, жаңалығы, ырықсыз зейін тудырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, жаңа маркалы автокөлік, не қабырға газетінің жаңа нөмірін көріп қалсақ, оған еріксіз назар саламыз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің осындай қасиеттерін ескеріп, сабақта түрлі кернекті құралдарды пайдалану жемісті нәтижелер бермек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әсер етіп тұрған тітіркендіргіштің басталуы мен аяқталуы - ырықсыз зейінді тудырудың қайнар көзі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамның таным әрекетінде көңіл-күйге қатты әсер ететін нәрселер де ырықсыз зейін тудырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы, бояуы қанық заттар, құлаққа жағымды әуенді дыбыстар, хош иісті өсімдіктер мен нәрселер. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамды таңдандырып, сүйсіндіретін нәрселер де зейінді өзіне еріксіз аударады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Көркемөнер туындыларының адам сезіміне күшті ықпал етуі де ырықсыз зейін тудырып, танымдық процестер мен ойлау әрекетін күшейте түседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықсыз зейіннің тұрақты болуы адамның ықылас-ынтасы мен қызығуының артуына байланысты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, көшемен кетіп бара жатқан адамның бояулы афишаға көзі түссе, оған мойнын бұрады не полицияның ысқырығына жалт қарайды т. б. Адам өмірінде ырықсыз зейін елеулі орын алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің бұл түрі әсіресе жас балаларда жиі кездеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені балалық дәуірде адамның күрделі іс- әрекеттері (оқу, еңбек т.б.) белгілі жүйеге келе қоймайды да, осының нәтижесінде оның психикасы өте нәзік, түрлі сыртқы әсерге берілгіш келеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әрине, бұдан бала есейген соң, оның ырықсыз зейіні маңызын жояды деген қорытынды тумау қажет. Адам өмірінің барлық кезеңдерінде ырықсыз зейін тиісінше орын алып отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қызығу - ырықсыз зейінді туғызады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені қызықты іске көңіліміз тез ауады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, қызықты кітап оқуға ырықсыз зейін жеткілікті. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ал қызықсыз кітапты оқу- ырықты зейінді керек етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейінде де қызығу орын алуы тиіс. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ ырықты зейін де жанама, дәнекерлі қызығуды керек етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұнда адам өз ісінен шығатын нәтижеге қызығады, оны орындау үшін күш жұмсайды, өйтпесе іс өнбейді, күткен нәтижеге қол жеткізе алмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықсыз зейіннің көрінуіне төмендегі жағдайлар себеп болады: а) күшті тітіркендіргіштер (көзді аштырмайтын жарық, қанық бояулы заттар, қатты дауыс, мұрын жаратын иіс т. б.), заттар мен құбылыстардың жаңалығы мен қозғалысы (мәселен, адамның үстіндегі киімінің өзгеруі, дыбыстың, жарықтың артуы не кемуі т.б.); |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
ә)адамның сыртқы дүниедегі объектілерге қатынас жасауының дәрежесі (қызығу, қажетсіну, көңіл күйінің хош болуы) ырықсыз зейіннің тууына жақсы әсер етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейін - әрекетті саналы түрде ерік күшін жұмсау арқылы орындалуынан көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл зейінді ерікті немесе белсенді зейін деп те атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сананың әрекеттің белгілі шарттарымен байланысты болып, бір объектіге бағытталуын - ырықты зейін дейміз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейіннің психологиялық мазмұны адамның іс-әрекетіндегі алға қойған мақсатымен, ерік күшімен байланысты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Көлік жүргізуші шофер, есеп шығарушы есепші, тәжірибе жүргізуші ғалым алдын ала мақсатын белгілеп, оны орындап шығу үшін соған саналы әрекетін бағытгайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Олай етпеген жағдайда мақсатты ісінен нәтиже шығара алмас еді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мектептегі оқу-тәрбие істерінің бәрі де балалардың ырықты зейінін қалыптастырып, дамытып отыруды қажет етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл үшін оқу әрекетін балалардың шама-шарқына орай қызықты етіп ұйымдастырылуға тиісті. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Талпынысының нәтижелі болуы - баланың өзіне деген сенімін арттырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сабақты оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай түрлендіре жүргізіп, әр түрлі әрекет жасатып, ырықсыз зейінін ырықты зейінге аударып отыру керек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы, сабақ үстіндегі артық сөз, қимыл белсенді жұмыс істеп отырған оқушының көңілін бөледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жұмыс орнының қолайлы болуы - ырықты зейіннің тұрақты болу шартының бірі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жұмыс орнында кісінің көңілін бөгде тітіркендіргіштер алаңдатпауы керек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы, сабақ үстінде айтылған артық сөз баланың белсенді жұмыс істеп отырған көңілін бөледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейінді дұрыс ұйымдастырудың маңызды шарты - адамның психикалық күйі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Шаршап- шалдығып отырған адамның зейіні тұрақсыз болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамның сырқаты, жан қинайтын бөгде ойлар т.б. ырықты зейіннің сапасын нашарлатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейінді күшейту үшін сөз арқылы қайталап айтып, алға қойған мақсатты тұрақтандыруға болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әр қилы жағдайларда жұмыс істей білу мен адамның әдеттері де ырықты зейіннің тұрақты болуына ықпал етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейінде белгілі бір мақсат қойып, объектіге ерекше зер салып отыру көзделеді, ол жұмыстың басынан аяғына дейін ерік-жігерді сарқа жұмсауды талап етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейін мынандай ерекшеліктермен сипатталады; |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
1) #бірінші# Қандай болмасын бір әрекеттің талабына сай зейінді бағындыра алу үшін іс-әрекетке тікелей кірісу қажет. 2) #екінші# Үйреншікті жұмыс жағдайын жасап алып, алаңдататын нәрселерден бойды аулақтатқан жөн. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
3) #үшінші# Орындалатын істің мәнісін, маңызын түсіну үшін білімге шын ықыласпен берілген дұрыс. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
4) #төртінші# Түрлі қолайсыз жағдайларда да жұмыс істеуге машықтану. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, көңілді алаң қылатын бөгде тітіркендіргіштердің (айқай-шу, тарсыл- гүрсілдерде де) әсеріне берілмей жұмыс істей беру. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл зейінді шынықтырудың, оны мықты және шыдамды етіп тәрбиелеудің ең жақсы жолы болып табылады. |