Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бір нәрсеге зейін аудару адамның сыртқы кейпінен де (дененің, бастың, көздің түрлі қозғалыстары, бет бұру, үңілу, құлақ тігу т. б.) жақсы көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ бір қарағанда зейін анық байқала да қоймайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені, осы айтылғанға біршама ұқсас сыртқы көріністерді өмірде жиі кездестіруге болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан да, кейбір мұғалімдер сыныптағы оқушылардың кескініне карап, бір дегеннен баланың сабаққа қаншалықты зейінді, не зейінсіз отырғанын ажырата алмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл, әсіресе, тәжірибесі аз жас мұғалімдерде жиі кездеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
2. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің түрлері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейін ырықты, ырықсыз және үйреншікті болып үшке бөлінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықсыз зейін. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сыртқы дүниенің кез келген объектілері кейде ырықсыз-ақ біздің назарымызды өзіне тартады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Күшті, ерекше, қатты, күтпеген тітіркеңдіргіш ырықсыз зейін тудырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Күтпеген жерден шыққан айғай, ашық терезеден ұшып кірген көбелек, қарсы бөлмедегі күлкі, кіріп келген адам - мұндай тітіркендіргіштердің бәрі балаларда қозудьң басты ошағының орнын өктем түрде алып, қалған әсерлердің бәрін ығыстырады да, олар бағынышты жағдайға түсіп қалады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Міне, 1 #бірінші# сыныптың оқушылары математикалық мысалдарды шығаруда еңбектеніп отыр дейік, кенеттен дәлізде еденнің қатты дүрсілдеп, біреудің жүгіріп, қарқылдап күлгені естілді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оқушылардың зейіні тез арада жұмыстан ауытқып, көңіл қоюлары бұзылды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Балалар мұғалімнің не айтып тұрғанын тіпті естімейді де. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оның өздері оқушылардың санасына жетпейді, қозу туғызбайды да, қабылданбайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұғалім сабақ үстінде дауыс және сөз екпінін өзгерте отырып оқушыларды ырықсыз зейін тудыра алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тітіркендіргіштің күші, жаңалығы, ырықсыз зейін тудырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, жаңа маркалы автокөлік, не қабырға газетінің жаңа нөмірін көріп қалсақ, оған еріксіз назар саламыз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің осындай қасиеттерін ескеріп, сабақта түрлі кернекті құралдарды пайдалану жемісті нәтижелер бермек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әсер етіп тұрған тітіркендіргіштің басталуы мен аяқталуы - ырықсыз зейінді тудырудың қайнар көзі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамның таным әрекетінде көңіл-күйге қатты әсер ететін нәрселер де ырықсыз зейін тудырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы, бояуы қанық заттар, құлаққа жағымды әуенді дыбыстар, хош иісті өсімдіктер мен нәрселер. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамды таңдандырып, сүйсіндіретін нәрселер де зейінді өзіне еріксіз аударады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Көркемөнер туындыларының адам сезіміне күшті ықпал етуі де ырықсыз зейін тудырып, танымдық процестер мен ойлау әрекетін күшейте түседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықсыз зейіннің тұрақты болуы адамның ықылас-ынтасы мен қызығуының артуына байланысты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, көшемен кетіп бара жатқан адамның бояулы афишаға көзі түссе, оған мойнын бұрады не полицияның ысқырығына жалт қарайды т. б. Адам өмірінде ырықсыз зейін елеулі орын алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Зейіннің бұл түрі әсіресе жас балаларда жиі кездеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені балалық дәуірде адамның күрделі іс- әрекеттері (оқу, еңбек т.б.) белгілі жүйеге келе қоймайды да, осының нәтижесінде оның психикасы өте нәзік, түрлі сыртқы әсерге берілгіш келеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әрине, бұдан бала есейген соң, оның ырықсыз зейіні маңызын жояды деген қорытынды тумау қажет. Адам өмірінің барлық кезеңдерінде ырықсыз зейін тиісінше орын алып отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қызығу - ырықсыз зейінді туғызады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені қызықты іске көңіліміз тез ауады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, қызықты кітап оқуға ырықсыз зейін жеткілікті. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ал қызықсыз кітапты оқу- ырықты зейінді керек етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейінде де қызығу орын алуы тиіс. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ ырықты зейін де жанама, дәнекерлі қызығуды керек етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұнда адам өз ісінен шығатын нәтижеге қызығады, оны орындау үшін күш жұмсайды, өйтпесе іс өнбейді, күткен нәтижеге қол жеткізе алмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықсыз зейіннің көрінуіне төмендегі жағдайлар себеп болады: а) күшті тітіркендіргіштер (көзді аштырмайтын жарық, қанық бояулы заттар, қатты дауыс, мұрын жаратын иіс т. б.), заттар мен құбылыстардың жаңалығы мен қозғалысы (мәселен, адамның үстіндегі киімінің өзгеруі, дыбыстың, жарықтың артуы не кемуі т.б.); |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
ә)адамның сыртқы дүниедегі объектілерге қатынас жасауының дәрежесі (қызығу, қажетсіну, көңіл күйінің хош болуы) ырықсыз зейіннің тууына жақсы әсер етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейін - әрекетті саналы түрде ерік күшін жұмсау арқылы орындалуынан көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл зейінді ерікті немесе белсенді зейін деп те атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сананың әрекеттің белгілі шарттарымен байланысты болып, бір объектіге бағытталуын - ырықты зейін дейміз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейіннің психологиялық мазмұны адамның іс-әрекетіндегі алға қойған мақсатымен, ерік күшімен байланысты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Көлік жүргізуші шофер, есеп шығарушы есепші, тәжірибе жүргізуші ғалым алдын ала мақсатын белгілеп, оны орындап шығу үшін соған саналы әрекетін бағытгайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Олай етпеген жағдайда мақсатты ісінен нәтиже шығара алмас еді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мектептегі оқу-тәрбие істерінің бәрі де балалардың ырықты зейінін қалыптастырып, дамытып отыруды қажет етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл үшін оқу әрекетін балалардың шама-шарқына орай қызықты етіп ұйымдастырылуға тиісті. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Талпынысының нәтижелі болуы - баланың өзіне деген сенімін арттырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сабақты оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай түрлендіре жүргізіп, әр түрлі әрекет жасатып, ырықсыз зейінін ырықты зейінге аударып отыру керек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы, сабақ үстіндегі артық сөз, қимыл белсенді жұмыс істеп отырған оқушының көңілін бөледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жұмыс орнының қолайлы болуы - ырықты зейіннің тұрақты болу шартының бірі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жұмыс орнында кісінің көңілін бөгде тітіркендіргіштер алаңдатпауы керек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы, сабақ үстінде айтылған артық сөз баланың белсенді жұмыс істеп отырған көңілін бөледі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейінді дұрыс ұйымдастырудың маңызды шарты - адамның психикалық күйі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Шаршап- шалдығып отырған адамның зейіні тұрақсыз болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адамның сырқаты, жан қинайтын бөгде ойлар т.б. ырықты зейіннің сапасын нашарлатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейінді күшейту үшін сөз арқылы қайталап айтып, алға қойған мақсатты тұрақтандыруға болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әр қилы жағдайларда жұмыс істей білу мен адамның әдеттері де ырықты зейіннің тұрақты болуына ықпал етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейінде белгілі бір мақсат қойып, объектіге ерекше зер салып отыру көзделеді, ол жұмыстың басынан аяғына дейін ерік-жігерді сарқа жұмсауды талап етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ырықты зейін мынандай ерекшеліктермен сипатталады; |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
1) #бірінші# Қандай болмасын бір әрекеттің талабына сай зейінді бағындыра алу үшін іс-әрекетке тікелей кірісу қажет. 2) #екінші# Үйреншікті жұмыс жағдайын жасап алып, алаңдататын нәрселерден бойды аулақтатқан жөн. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
3) #үшінші# Орындалатын істің мәнісін, маңызын түсіну үшін білімге шын ықыласпен берілген дұрыс. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
4) #төртінші# Түрлі қолайсыз жағдайларда да жұмыс істеуге машықтану. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, көңілді алаң қылатын бөгде тітіркендіргіштердің (айқай-шу, тарсыл- гүрсілдерде де) әсеріне берілмей жұмыс істей беру. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл зейінді шынықтырудың, оны мықты және шыдамды етіп тәрбиелеудің ең жақсы жолы болып табылады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
5) #бесінші# Зейінді болуды өзіңе үнемі ескертіп отыру керек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Икемділік түрлі дәрежеде көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, енді ғана әріп элементтерін салып үйрене бастаған баланың икемділігі икемділіктің қарапайым түрі болып келсе, кейін жеке сөздерді, сөйлемдерді жазған кездегі икемділігі бұрынғысынша күрлелірек болып келеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Икемділік білім мен тәжірибеге негізделеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Кімнің білімі мен тәжірибесі көбірек болса, сол адамның икемділігі де артық болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Икемділік - белгілі бір дағдылар мен білім жүйесін практикада пайдалана алудың көрінісі болып табылады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірінші сынып оқушыларының жазу, оқу дағдыларын менгеру ережесінің түрліше болып келетін себебі - икемділік дәрежесінің әр түрлілігінен деуге болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Икемділік білімнің амалға айналуы, ол саналы әрекетті қажет етеді, икемділік амалды жүзеге асырудың да тәсілі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Икемділік пен білім тығыз байланысып жатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Дағды мен икемділіктен әдеттерді айыра білу керек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әдеттер де әрекеттің автоматтанылған кұрамдары. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бірақ мұның дағдыдан айырмашылығы мынада: әдетте қимыл-қозғалыстарды орындауға адам үнемі дайын болып, оны қажетсініп тұрады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, адам күн сайын беті-қолын жуып тұруға әдеттенгендіктен осыны ылғи да қажетсінеді, мұны істемесе, көңілі көншімейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Дағдыны қалыптастыру үшін адам сан peт жаттығады есепсіз қайталайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Егер де адам өзіне ұнамсыз дағды қалыптастырып және бұған көп уақытын жіберіп жатса, мұның өзі өте ессіздік болар еді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан да дағдылар пайдалы, пайдасыз болып бөлінбейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өйткені оның қай-қайсысы да пайдалы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ал, әдеттің ұнамды, пайдалы түрлерімен қатар ұнамсыз, зиянды түрлері де кездеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ұнамды әдеттерге: жүйелі түрде еңбек ете білу, қызмет орнын ұқыпты ұстау, тұрмыстағы мәдениеттілік, гигиеналық әдеттер т.б. жатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл адамның өмірі үшін аса қажет нәрселер. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ұнамсыз әдеттерге: орынсыз ысқыру, қарандашты ауызға салу, тісін үнемі шұқылап отыру, столда отырып аяқты селкілдету, сөйлегенде қыстырма сөздерді қолдану, қолы қалтасында, аузында шылымы тұрып, жұртқа кезек бермей сампылдап сөйлеу т. б. жатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әдеттердің соңғы ұнамсыз түрлері жөнінде халық "Әдет - әдет емес, жөн әдет" деп өте дұрыс айтқан. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Расында да бізге керегінің өзі пайдалы әдеттер. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Үйреншікті әдет болмайынша, адамның істеген ісінің берекесі де болмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Егер адам: өзінің бойына сіңген әдетіне байланысты қимылдаса, оның ісі оңайианып, көңілі рахат тауып отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Үйреншікті әдет адамның табиғи қылығы сияқты бойына сіңіп кетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
"Ауру қалса да, әдет қалмайды'' деген нақыл осы сөзден шықса керек. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әрине, мұны тіке өз мағынасында түсінбеу қажет. Бұл жерде үйренген әдеттен құтылу қиын екені жөнінде айтыльш отыр. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әдеттердің тезірек қалыптасатын кезеңі - балалық шақ, әсіресе, мектепке дейінгі дәуір. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Балалардың кез-келген нәрсеге еліктей бергіштік қасиеті кейде ұнамсыз әдеттердің қалыптасуына себеп болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, кейбір отбасында бала үлкендерге еліктеп шылым шеккісі, шарап ішкісі келіп тұрады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ата- аналар мен мұғалімдер балаларда ұнамды әдеттерді қалыптастырып, зиянды әдеттерден баланы арылту жағын қарастыруы қажет. Атақты ағылшын драматургі В. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Шекспир: «Жақсы әдет жақсылыққа бастайтын періште» десе, орыс педагогі К. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Д. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ушинский: «Жақсы әдет өсімге берген ақша, адам өмір бойы соның өсімін пайдаланады, жаман әдет борыш, адам өмір бойы сол борыштың өсімінен азап шегеді»,- дейді. |