Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
3. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Естің түрлері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ес мынадай түрге бөлінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсіктің заңдылықтары. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсіктің негізгі заңдылықтарына: сезгіштік табалдырықтары, адаптация, өзара әсер(сенсибилизация), қарама-қарсылық (контраст) және синестезия, бір ізді бейнелер. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сезгіштік және түйсік табалдырықтары. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тітіркендіргіштің барлығы бірдей түйсік туғызуға қабілетті бола бермейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мамықтың денеге сәл тигені сезілмейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өте күшті тітіркендіргіш әсер еткенде түйсіктің тууы тоқтап калатын сәт те болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жиілігі 20 #жиырма# мың герцтен жоғары дыбысты біз ести алмаймыз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тым күшті тітіркендіргіш түйсік орнына ауру шақырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Демек, түйсіктер белгілі бір қарқынды тітіркендіргіштер әсер еткенде пайда болады екен. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсік қарқыны мен тітіркендіргіштер күші арасындағы психологиялық тәуелділік сипаты түйсік табалдырығы немесе сезгіштік табалдырығы деген ұғым білдіреді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсіктердің күші немесе сапасында сол ғана айырмашылық туғызатын әсер етуші тітіркендіргіш күшіне қосылған аз ғана қосымша - айыру сезгіштігінің табалдырығы деп аталады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Психофизиологияда абсолюттік сезгіштік табалдырығы және айыру сезгіштігінің табалдырығы деп табалдырықтың екі түрін бөліп көрсетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Айыру табалдырығы, бұл - түйсіктердің болар-болмас айырмашылығын тудыратын тітіркендіргіштердің минималдық айырмасы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Айыру сезгіштігі деп рецепторлардың тітіркендіргіштер арасындағы азғантай ғана болмашы айырмашылықты түйсіне алуын айтады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы, жанып тұрған 100 люкстік шамға бір люкс қоссақ, жарықтың күшейгені байқалады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Демек, бір люкс адамның көз рецепторы үшін айыру табалдырығы болып табылады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Дыбысты айыратын табалдырықтың күші орта есеппен 1/10-ге #оннан бірге# тең. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, 100 #жүз# кісі қатынасқан хорға 10 #он# адам қосылса хор аздап артады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Алғашқы рет сәл білінерлік түйсік туғызатын тітіркендіргіштің ең аз күшін сезгіштіктің төменгі абсолюттік табалдырығы деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тітіркендіргіштің осы түрдегі түйсігін тағы да туғызатын ең жоғарғы күйін сезгіштіктің жоғарғы абсолюттік табалдырығы дейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Егер тітіркендіргіштер әлсіз болып, түйсіктің төменгі табалдырығына жетпесе, онда әсер еткен тітіркендіргішті адам түйсіне алмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Абсолюттік табалдырықтың күші адамның абсолюттік сезгіштігін сипаттайды: абсолюттік табалдырық күші неғұрлым аз болса, абсолюттік сезгіштік соғұрлым жоғары, өткір болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тітіркендіргіштердің күші мен адамның түйсінуінің арасында логарифмді тәуелділік бар екені анықталды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұны – психофизикалық заңдылық деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл заңдылықты тұңғыш рет ашқан неміс физиологі Эрнест Вебер және неміс физигі Густав Фехнер. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан бұл заңдылықты Вебер-Фехнер заңы деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осы заң бойынша тітіркендіргіштің күші геометриялық прогрессия жолымен күшейсе, сол тітіркендіргішті тудыратын түйсінудің күші арифметикалық прогрессия жолымен өседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адаптация. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сезім мүшелерінің сезгіштігі әсер ететін тітіркендіргіштерге біртіндеп бейімделуін адаптация (бейімделу) деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сезім мүшелерінің бейімделінуі түйсіктің кез келген түрінде кездеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Өмірде адаптация кұбылысы әр адамға жақсы таныс. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы, адам суға түскен алғашқы минуттарда оған су суық болып көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Суықты түйсінуден арылған соң, су жылынғандай болып, судың бірқалыпты салқындығына дене аз уақыт ішінде тез төселіп, адамның терісі суыққа тітіркенбейтін болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сол сияқты көру талдағышы қараңғылыққа және жарыққа адаптациялануды ажыратады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жарық жерден қараңғы үйге кіргенде көз қарашығы 17 #он жеті# есе ұлғаяды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл қарашықтан өтетін жарық мөлшері де 17 #он жеті# есе көбейеді деген сөз. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қараңғыда көздің көргіштігіне торлы қабықтың шетіне орналасқан таяқшалар күшті әсер етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адаптация иіс түйсіктерінде түрлі деңгейде көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, камфараның исі 1-2 #бір-екі# минуттан кейін сезілмейтін болса, ал қыша мен нашатр спиртінің иісіне бейімделу тезірек болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ауырсыну түйсіктеріндегі адаптация өте әлсіз, ауырсыну ағзаның қалыпты жұмысының ауытқуын, оның биологиялық рөлін көрсетеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Адаптация - үнемі өзгеріп отыратын сыртқы дүние тітіркендіргіштеріне талдағыштардың қалай да бейімделе алатындығын байқатады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсіктердің өзара әсері (Сенсибилизация). |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Егер адаптация құбылысы талдағыштар сезгіштігінің түрлі жағдайларға орай бәсеңдеуінің көрсеткіші болса, ал сенсибилизация - сезгіштіктің тек артуын ғана көрсететін құбылыс. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сезім мүшелерінің біреуінің әсерінен басқаларының сезгіштігі артып отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әлсіз тітіркендіргіштер өзімен бірге әсер етіп тұрған басқа тітіркендіргіштердің сезгіштігін арттырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сыныпта температуралық режим, таза ауа, тәртіп болуын қадағалай отырып, мұғалім осы шаралардың гигиеналық және педагогикалық жағын ғана емес, сол шаралардың оқушылардың сезіштік денгейіне қандай әсері болатынын да есінде сақтауы қажет. Мысалы, көзге түскен жарық мөлшері оның көру қабілетімен қатар, есту түйсігінің де сезімталдығын арттыруға себеп болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Әдетте, қызыл түс адамның ақ, қара түстерді дұрыс ажыратуына көмектеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Ұшқыштардың түнгі ұшуға даярлану кезінде көздеріне 20-30 #жиырма-отыз# минут бойы қызыл көзілдірік киетіндері осыған байланысты. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Психологиялық зерттеулердің көпшілігінде адамның таза ауада жиі демалуы, жеңіл-желпі дене қимылдарын жасауы, беті- қолын салқын сумен сүртінуі көру сезгіштігін арттыратындығы анықталған. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сыртқы дүниенің заттары бір ғана анализатормен түйсінілмейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бір сезім мүшесіне түскен әсер қалған сезім мүшелеріне де әсер етеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсіктердің бір- бірімен байланысқа түсуі сыртқы дүниенің құбылыстарын толығырақ түйсінуге жағдай жасайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Болар-болмас дәм түйсігі (қышқыл нәрсе) көру сезгіштігін арттырады, тұз ерітіндісін ішкеннен кейін таза судың өзі тәтті болып көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Осындай өзара байланыс көру, сипай сезу, қозғалыс түйсіктерінде де көп байқалады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсіктердің қарама-қарсылығы (контрастылығы). |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Контраст дегеніміз - ілгері немесе қосарланған тітіркендіргіш әсеріне қарай түйсіктердің қарқыны, және сапасының өзгеруі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Екі тітіркендіргіштің бір мезгілді әрекетінен бір мезгілділік контраст пайда болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мұндай контраст көру түйсіктерінде жақсы байқалады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бір кескіннің өзі қоңырқай түстің аясында ақшыл, ақшыл түстің аясында қоңырқай болып көрінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Жасыл зат қызғылт түстің аясында қоюлана түскендей болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Суықтан соң жай ғана жылы тітіркендіргіштің өзі ыстық сияқтанады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қышқылды түйісіну тәттіге деген сезгіштікті арттырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Синестезия. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Синестезия дегеніміз - пайда болған бір түйсіктің басқа түйсікті қоздыруы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тітіркендіргіштер сезім мүшелерінің біреуінде ғана түйсік туғызудың орнына сол сәтте басқа түйсіктердің пайда болуына да жағдай жасайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мәселен, кейбір адамдар біреудің сөзін естігенде, бұған қоса түрлі дәмдер мен түстерді де сезінуі мүмкін. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондай адамдардың бірі қызғылт түстен - жылылықты, екіншілері көгілдір жасыл түстен суықты сезінеді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсіктердің осылайша қосарланып жүруін синестезия дейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Есту, көру, сипап сезу, иіс, дәм түйсіктерінде кездесіп отыратын осы құбылыс өмірде онша жиі кездесе бермейді. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Синестезия - түйсіктердің өзара байланысының шамадан тыс дамыған бір көрінісі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бір ізді бейнелер. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тітіркендіргіш әсерінің тоқтағанына қарамастан, түйсіктің аз ғана уақыт болса да өз күшінде қалатын кездерін бір ізді бейнелер деп атайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұлар көру, есту, иіс, дәм, тактиль түйсіктерінде жиі кездеседі. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Мысалы, адам 2-3 #екі-үш# секунд бойы көз алмай, шамға қарап отырып, содан кейін көзін жұмса, жарықтың ізін айқын көре алады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бір ізді бейненің бұл түрі оң ізді бейнелер деп аталады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қолымызға екі парақ ақ қағазды қолға алып, бірін сол ақ күйінде қалдырып, екіншісінің ортасына шаршылап қиылған қызыл қағаз жапсырып қойып, бұдан соң қызыл қағаздан 20-30 #жиырма-отыз# секундтай көз алмай отырып, көзімізді ақ қағазға сәл аударсақ, оның бетінен көгілдір түсті көруге болады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бұл теріс бір ізді бейненің мысалы. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Бір ізді бейнелер көбінесе адамға байқалмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Себебі мұндай тітіркендіргіштің бір түрі екіншісімен жалғасып, ілесіп отырады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Оның байқалмауы - көздің тор қабығының ылғи қозғалып тұруынан. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сондықтан адамның көзі талмайды. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Орталық нерв жүйесінің жоғары бөліктерінде түрлі қозулардан қалған іздер бір ізді бейнелердің физиологиялық негізі болып табылады. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Тақырып бойынша бақылау сұрақтары 1. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсік дегеніміз не? 2. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсіктің физиологиялық негіздерін И. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
П. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Павлов ілімі қалай түсіндіреді? 3. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Сезгіштік пен табалдырық заңдылығының мәнісі неде? 4. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсіктердің өзара байланысы қалай? 5. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсік қандай түрлерге бөлінеді? 6. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Түйсіктің психофизиологиялық заңдылықтары туралы айтқан ғалымдар? 10 дәріс: Қабылдау Жоспар: 1. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қабылдау туралы жалпы ұғым. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
2. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Қабылдаудың қасиеттері мен түрлері. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
3. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
Кеңістік пен уақытты қабылдау. |
Психология
|
Алмажай Егенисова |
|
4. |