Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Тамақ ішпеген адамда құмалақ болушы ма еді, – деді Аманжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қарулы да салалы саусақтарымен бет-аузын ысқылап тағат таппады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шалдың өңгере ұстаған мылтығы болмаса, әлдеқашан итше жұлқыласа кетер еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Амал жоқ... Нұржан әрі-сәрі ойда. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бағанағы бір сыбыр тағы да естілгендей болды... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ыстық күнде жаураған Мынау қарлы өлкеде, Өлігі кімнің қалмаған... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ата, сіз кімсіз?! – деді саңқ етіп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Даусы өзгені қойып өзіне де жат естілді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Екі жақты шиеленіс ептеп саябырсыған соң, Бақытжан қалғи бергені сол еді, дәл құлағының түбінен естілген зор үннен шошып оянды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шал үндеген жоқ. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Сен кімсің?! – деп әлгі оқыс сұрақты Аманжан да қайталады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Әңгіменің мәніне енді ғана түсінген Бақытжан: – Ол кісі икс, – деді есінеп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шал мылтықты шегеге қайта ілді – де, орнынан тұрды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қызуы қайта бастаған темір пешке бір-екі жаңқа отын тастады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Көріп отыр емессіңдер ме, – деді от үрлеп жүрелеген қалпы. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Екі қол, екі аяғым бар, көзім жақсы көреді, құлағым қақасыз естиді, бәлкім, кісіге ұқсайтын шығармын. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Тек жүрегі ғана жоқ... – деді Аманжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Жүрек дегеніңіз, қол басындай ет пе, шырағым. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бірақ, ата, сол қол басындай етке бүкіл жер шары сыйып тұрған жоқ па. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Нұржанның бұл сөзі шалға әсер етті білем, ойнағандай көз қиығын тастап біраз үнсіз отырды да: |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Адал екенсің, жігітім, – деді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Мынау екеуінен де сен көбірек азап шегерсің. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Сіз нешедесіз, ата? – деді Нұржан екеу арадағы суықтық аздап сынғандай болған соң. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Жетпістің желкесіне міндік. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аманжан ысқырып жіберді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бақытжан: – Ол да ғажап емес, әкри, – деп есіней керілді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Қазір еркек босанып, есек есеп шығарыпты десе де таңдануға болмас. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шал әлденесін ұмытқандай далаға шығып кетті. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сол баяғы қалпы – көйлек-дамбалшаң, аяғына ештеңе кимеді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Осы бір сақалы өңірін жапқан қапсағай шал үшін мынау табиғаттың қысы, жазы – тіпті төрт мезгілі бірдей секілді еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Осы жасына дейін қыңқ деп ауырмаған, тоңып-жаурау дегенді білмейтін, ормандағы аң екеш аң секілді ғажап адам еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Елмен аралас-құраласы жоқ, қоршаудан қашып шыққан бұғыдай саяқ ғұмыр кешті. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сонау аппақ кеңістікке барар жол мен ызың-шу, қым-қуытты өмірдің екі ортасында шекара, бекет іспетті, міне жарты ғасыр, осы жаман үйінде жападан-жалғыз тіршілік құруда. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қыста аң аулайды, жазда омарта ұстайды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бір қызығы, осына жетім шал ұстаған аңның терісін аудан, тіпті облыс басшыларының үстінен, ал жесең дәмі аузыңнан кетпейтін балын әрқайсысының үйінен көруге болар еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шыр етіп жерге түскеннен бастап қоғам үшін, өзге біреулер үшін шырпы басын сыңдырып көрмеген Қоңқайда еңбек кітапшасы деген атымен жоқ-ты. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ешбір жерге өтініш жазып жұмысқа тұрған емес; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
ешқашан да жиналысқа қатысып, тіпті үйлену, шілдехана секілді жиын-тойда болған емес. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Осы елдің тойын қойып, топырақты өліміне қатыспаған каңғыбас Қоңқайда дін, идея, бір нәрсеге сену секілді үлкен ұғымдар атымен ада – өзімен-өзі, оқшау өмір сүріп жетпістен асып барады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Колхоздастыру, ұлы Отан соғысы, тағы басқа саяси науқаңдар, жалпақ елдің басына төнген қауіп, ұлы мерекелер, сүйіншілі қуаныштар Қоңқай үшін бес тиындық құны жоқ – әншейін еріккеннің ермегі сынды дүниелер еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ес білгеннен бері шындап жылап, не рақаттана күліп көрмеген; |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
мынау өмірде бар-жоғы белгісіз құрып бітуге айналған, сирек кездесетін аң секілді тіршілік кешкен біреу еді... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ал ол үшін де былайғы адамзаттың бар-жоғы қажетсіз, өз қара басының Амандығын тілеген қызық көзқарастағы кісі. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Біз көп айта берер гуманизм, рухани байлық, адамдардың өзара қарым-қатынасы, |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
«Біріміз – бәріміз үшін, бәріміз – біріміз үшін» деген ұран, қоғамнан, ортадан тысқары өмір сүре алмау ұғымы бәр-бәрін тәрк етіп, өз жанын да сақтап, аштан өліп, көштен қалмай келе жатқан жұмбақты адам еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Ең қызығы, |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
осы Қоңқай, ешқашан да үлкен өмірге барып, адамдарды кісінеп іздемейтін, қайта сол адамдар Қоңқайдың ұрлық өмірін қызғанғандай өздері қуып келіп, тыныштығын бұзар еді... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Енді міне, сойталдай-сойталдай үш жігіт қарап жүрмей, торға келіп түскені. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Демек, Қоңқай оларсыз өмір сүре алады екен, ал олар... Қоңқайсыз өмір сүре алмайды екен... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Шал әлі оралған жоқ. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үш жігіт ол шығып кеткен соң сілейіп үнсіз отырып қалып еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Әсіресе таң қалғандары, шалдың, сақтық көрсетіп мылтығын ала кетпеуі... әне қанатта ілулі тұр. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бізге тамақ бермей ме екен, әкри, – деді тағы да аз-кем тыныштыққа масайып, маужырай бастаған Бақытжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Атаңның басы, – деді Аманжан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Содан соң тұлан тұтып, – Бақытжанның талтайып созып жіберген аяғын теуіп қалды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ары тартшы шуаш сасытпай. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тышқан ініне кіре алмай жүріп, құйрығына... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ар жағы түсінікті, – деді Бақытжан оның сөзін бөліп. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Тазы ашуын тырнадан алады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Жетпістегі жетім шалдан жеген жұдырықтың қарымтасын менен қайтарайын деп пе едің, әкри. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ырылдаса бермеңдер, – деді Нұржан. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Не істейміз, соны ойласаңдаршы. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Артты қысқаннан артық айла жоқ. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бақытжан не айтса да жыны қозып отыратын Аманжан тағы да сақылдай бастады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Оу, өңкей ғана су жүрек қолабалар-ай. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сендермен сергелдеңге түсірген қай құдай екен... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Алжып өлейін деп отырған шалға үш жігіттің шамасы келмеу деген не сұмдық. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бақытжан: – Осы күнгі әр шалдың қуаты жүз аттың күшіне тең. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Үңдемей отырып-ақ үніңді өшіре қояды... Баяғыда бір соғыстың түтінін иіскеп келдік деп, жер жебір, жекен суыңа жетеді, әкри... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Олай болса олардан құтылу абзал. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бәрібір жол бермейді екен, тартып алу керек. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Орнынан атып тұрып, ілулі тұрған мылтыққа ұмтылды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бақытжан баж ете қалды:– Сотталамыз, ойбай. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Осы күні адам түгіл, аю атсаң да штраф салады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аманжан: – Бұл жерде сот жоқ. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сүйегін қарға көміп тастаймыз. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржан: – Сот – қайда да сот. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Сеніңше, заң қыста аю секілді ұйқтап қала ма? Бақытжан: |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Соны айтамын-ау. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қайдағы бір қайыршы – шал үшін көзіміз көгеріп түрмеде отырсақ... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Құрысын, жатқан жыланның қүйрығын баспайық. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Аманжан: – Ал бұл қоғам үшін өлі ет секілді, керексіз адам. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Қолқасын суырып қолына берсек, өкімет бізге сыйлық беруі керек. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бірақ... өзін бір жерден... көрген секілдімін... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Мылтықты көлденең ұстаған күйі ойланып тұрып қалып еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржан: – Пиғылы жаттың бәрін ата берсек адамдарды азайтып алармыз... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Құдайдың құдір-е-е-теее, – деп Бақытжан айғай салды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Не деген ұқсастық. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Бағанағы қорқынышты, өздерінің өлім мен өмірдің екі ортасында отырғаны, осы үйден, тіпті мынау атаңа нәлет ішкері жақтан тірі қайта ма, жоқ па – осының бәрін бір сәтке ұмытып баяғыша – Ауылдағыша еліре жөнеген Бақытжан талайға дейін таңдайын қағып тамсанып отырып алды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Екі жігіт аң-таң. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Ей, Нұржан, құйт сен, құйт сенбе, мен бір ұлы жаңалық аштым, – деп мәз болып, алақанын шапаттады. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Анау Аманжанға дұрыстап қарашы өзің... иегіне сақал жапсыр да, көз алдыңа шалды елестет... Айнымаған атамыз... |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Нұржан: – Қайдағы атамыз? Бақытжан:– Қоңқайатамыздыайтамын. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Керемет ұқсастық емес пе... Нұржан: – Расында да. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Таң қала күліп жіберді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Тізесіне көлденең тастаған мылтықтың стволын сипап отырған Аманжан анықтап қараған адамға, шынында да, Қоңқай шалға қатты ұқсайтын еді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Бақытжан: – ...Жас кезінде осындай-ақ болған шығар...– Басын шайқап, таңырқағанын қоймаған соң Аманжан бұлқан-талқан ашуланды. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
Алғашында қалжыңдайтын шығар деп өзі де ыржалаңдай бастап еді, ана екеуі шындап жатқан соң: – Оттапсыңдар! – деп ақырып қолындағы Қоңқайдың мылтығын енді екеуіне кезеді. |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Егер ондай ұсақ-түйек ұқсастықтың бәрін жіпке тізе берсек, онда сен... онда сен... (айтсам ба, айтпасам ба дегендей тұтығып қалды). |
Қар қызы
|
Оралхан Бөкей |
|
– Немене... «онда сен» – деп шаңқ етті Бақытжан. |