Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
XX ғасырдың басындағы Қазақстанның әлеуметтік-саяси дамуы Дәрістің мазмұны: XX ғ. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
басында Қазақстандағы әлеуметтік-саяси даму мәселесі қаралады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Дәрістің мақсаты: Қазақстандағы бірінші орыс революциясы және Ақпан төңкерісінен кейінгі қалыптасқан саяси дамудың мәнін ашу. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ресей империясындағы 1905 #мың тоғыз жүз бесінші# жылғы бірінші Орыс революциясы қазақ халқының азаттық қозғалысының жаңа сатыға көтерілу кезеңін бастап берді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1905 #мың тоғыз жүз бесінші# ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
саяси оқиғалар туралы алғашқы хабарлар қазақ даласына жетісімен, Ә. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бөкейханов атап көрсеткендей, "бүкіл дала саясат аясына тартылып, азаттық үшін қозғалыс тасқыны құрсауына енді". |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сол кезеңдегі әкімшілік орындарына түскен мәліметтердің бірінде: "Патша үкімдерінің жариялануынан бері қарай қырғыз жұрты мерзімді басылымдарға қызығушылықпен зер сала қарай бастады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сауаты барларының көпшілігі астаналық газеттерді жаздырып алуда. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қырғыздар арасында бұрын-сонды болмаған құбылыстар байқалуда" - делінген. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақ даласында байқалған мұндай құбылыстардың бірі өлкенің барлық елді мекендерінде қазақтардың үлкенді-кішілі жиылыстарының өткізіле бастауы еді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Мұндай жиылыстарда қазақ жұртының көкейтесті мұктаждықтары талқыланып, ол жөнінде орталық үкімет орындарына тапсыруға петициялар әзірленді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1905 жылы Семей облысы Қарақаралы уезінің Қоянды жәрмеңкесінде 14,5 #он төрт бүтін оннан бес# мың адам қол қойған Қарқаралы петициясына Ә. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бөкейхановтың, А. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Байтұрсыновтың, Ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ақбаевтың қатысы болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақ ұлт зиялыларының қоғамдық-саяси қызметіндегі белсенділігі де арта түсті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Олар 1905 #мың тоғыз жүз бесінші# жылдың желтоқсанында Оралда бес облыстың қазақ халқы делегаттарының съезін өткізіп, өз партиясын - Ресей конституциялық-демократиялық (кадет) партиясының бөлімшесін құруға әрекет жасаған болатын. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ондағы мақсат – 17 #он жетінші# қазанда жарияланған патша Манифесі берген бостандықтар шеңберінде қазақтардың ұлттық мүддесін қорғау еді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осыған байланысты 1906 #мың тоғыз жүз алтыншы# жылдың ақпанында Семейде қазақтардың екінші съезі өткізілді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ол кадеттерге жақын бағдарламаны мақұлдады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сонымен қатар, оған өлкеге шаруалардың қоныс аударуын тоқтату, Қазақстанның барлық жерін байырғы халықтың меншігі деп тану, ұлттық мектептер ашу, тағы басқа да талаптар енгізілді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1905 #мың тоғыз жүз бесінші# жылдың 6 #алтыншы# тамызында Мемлекеттік Дума жөніндегі патша Манифесі қазақ еліне де депутат сайлау құқығын берген болатын. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Нәтижесінде, қазақ халқы Мемлекеттік Думаға әр облыстан бір депутаттан ғана сайлау құқығына ие болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сөйтіп, Қазақстаннан бірінші Мемлекеттік Думаға барлығы 9 #тоғыз# депутат, оның ішінен 4 #төрт# миллион қазақ халқынан 4 #төрт# депутат: Ә. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бөкейханов, А. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бірімжанов, А. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қалменов және б.Құлманов сайланды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Олар Дума жұмысына мұсылман депутаттары фракциясы құрамында қатынасты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бұл фракцияның заң жобасы ретінде дайындаған ең басты құжаты аграрлық мәселеге байланысты еді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Мұсылмандар фракциясы жер мәселесіндегі аграрлық тұжырымдаманы мұсылмандар партиясының бағдарламасы негізінде ұсынды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1905 #мың тоғыз жүз бесінші# жылдың 6 #алтыншы# тамызындағы және 11 #он бірінші# желтоқсанындағы сайлау заңдары негізінде ІІ Думаға Қазақстаннан 14 #он төрт# депутат, олардың 6-ы #алтысы# қазақ ұлтының өкілдері: молда Ш. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қосшығұлов - Ақмола облысынан, би Х. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Нұрекенов - Семей облысынан, адвокат б.Қаратаев - Орал облысынан, сот тергеушісі А. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бірімжанов - Торғай облысынан, т.Алдабергенов -Сырдария облысынан, қатынас жолдары инженері М. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Тынышпаев -Жетісу облысынан сайланды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
ІІ Дума депутаттарының құрамы жағынан болсын, күн тәртібіне қойылған мәселелерді талқылау жағынан болсын бірінші Думаға қарағанда солшыл бағытта болған-ды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Негізгі пікір тартысын тудырған мәселелердің бастысы аграрлық және қоныс аудару мәселесі болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Әсіресе, депутаттар б.Қаратаев, А. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бірімжанов, Ш. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қосшығұлов, Х. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Нұрекенов өте белсенді түрде, заң шеңберінде патша өкіметінің қоныс аудару саясатына қайткенде бір ықпал етуге тырысты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ізгі мақсатқа қол жеткізу үшін, ендігі жерде қазақ зиялылары саяси күрестің басты құралдары ретінде "Айқап" сияқты журнал мен "Қазақ" сияқты бұқаралық газет шығарып, өздерінің ғасыр басындағы белсенді басталған қоғамдық-саяси қызметін одан әрі жалғастыра түсті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Айқап журналы қазақ елінде 1911-1915 #мың тоғыз жүз он бір, мың тоғыз жүз он бесінші# жылдары шығып тұрды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оның шығарушысы және редакторы Мұхамеджан Сералин болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Журнал Қазақстандағы сол кезеңнің идеялық-саяси ой-пікірдің аграрлық-демократиялық бағыттарын білдірді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оған б.Қаратаев, С. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сейфуллин, б.Майлин, С. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Торайғыров, Ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сейдалин және басқалар қатысып түрды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Журнал беттерінде негізгі мәселелер қатарында оқу-ағарту ісі мен аграрлық мәселе, яғни жер қатынастары, көшпенділердің дәстүрлі мал шаруашылығы және олардың отырықшылыққа көшуі туралы мақалалар көптеп жазылды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сондай-ақ, журналда патша өкіметінің отаршылдық саясаты әшкереленіп отырды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сонымен қатар, Орынбор қаласында 1913-1918 #мың тоғыз жүз он үш, мың тоғыз жүз он сегізінші# жылдары А. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Байтұрсыновтың басшылығымен шығып тұрған ресми "Қазақ" газеті болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ол либерал-демократиялық бағыт идеяларын ұстанды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Газет редакциясында сол кездегі қазақ конституциялық-демократиялық партиясының және қазақ халқының жалпы ұлттық қозғалысының жетекшісі, экономист-ғалым Ә. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бөкейханов, А. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Байтұрсынов, М. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Дулатов және басқалар қызмет істеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Олар ең күрделі аграрлық мәселеде жерге Ресей патшалығының тарапынан мемлекеттік меншіктің күшін жою және оны қазақтардың меншігіне беру, жер сатуға тыйым салу талаптарын қойды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Тұтас алғанда, қазақ өлкесінің әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси өмірінің дамуы туралы әртүрлі көзқарастарда болғанына қарамастан, XX ғасырдың алғашқы ширегінде шығып тұрған "Айқап" журналы мен "Қазақ" газеті өз беттерінде ұлттық идеялар мен қазақ халқының мүдделерін ақиқат жолымен жан-жақты көрсете білді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
2. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ұлттық демократияшыл зиялылар ұлттың азаттық идеясын таратушы, қазақ халқының ұлттық сана-сезімін оятушы, отаршылдыққа қарсы күреске дем беруші болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оны либералды - демократиялық қозғалысының жоғарғы білімді қайраткері, бұрын кадет партиясы Орталық Комитетінің мүшесі болған Ә. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бөкейханов басқарды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Көрнекті ағартушылар мен демократтар, революциялық қозғалысқа белсене қатысушылар А. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Байтұрсынов, М. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Дулатов, Ә. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ермеков, Жаһанша және Халел Досмұхамедовтар, Ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ақбаев және басқа көптеген адамдар оның пікірлестері мен серіктеріне айналды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Алаш қозғалысының әлеуметтік негізінің ауқымдылығын азаттық қозғалысының жалпы ұлттық көлемімен, оның демократиялық, ағартушылық және отаршылдыққа қарсы сипатымен түсіндіруге болады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақ халқын отарлық езгіден азат ету, автономиялық ұлттық мемлекет құру идеясы қозғалыстың негізгі өзегіне айналды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1917 #мың тоғыз жүз он жетінші# жылғы шілденің 21-26-сында #жиырма бір, жиырма алтысында# Орынборда Жалпықазақ съезі болып, оған Ақмола, Семей, Торғай, Орал, Жетісу, Сырдария, Ферған облыстары мен Ішкі Бөкей Ордасынан өкілдері қатысты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
І Бүкілқазақтық съезд қазақтың ұлттық саяси партиясы «Алаш» съезі болып айқындалды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ә. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бөкейханов, А. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Байтұрсынов, Е. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Омаров, М. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Шоқай және буржуазиялық-демократиялық бағыттағы қазақ интеллигенциясының басқа да өкілдері «Алаш» партиясының жетекшілері болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Съезд мемлекеттік басқару формасын, қазақ облыстары автономиясын, жер мәселесін, халықтық милиция ұйымдастыру, земство, халыққа білім беру, сот, рухани-дін мәселелерін және т.б. қарады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Съезд қазақтың «Алаш» саяси партиясын құру туралы мәселе қарап, оның бағдарламасын жасау қажет деп тапты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
«Мемлекеттік басқару формасы» мәселесі бойынша съезд «Ресей демократияшыл федерациялық парламенттік республика болуға тиіс»,-деп жазды; |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
қазақ облыстары «облыстық ұлттық-аймақтық автономия алуға тиіс» деп тапты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Съезд Қытайдағы 83 #сексен үш# мың қазақ босқындары және 1916 #мың тоғыз жүз он алтыншы# жылғы оқиғаларға қатысып, Жетісу казактары мен Уақытша үкімет органдары тарапынан кемсітушілік пен қуғындауға ұшырағандар жөнінде өз көзқарасын білдірді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1917ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
#мың тоғыз жүз он жетінші# күзінде Қазақстанда тағы бір ұлттық-саяси ұйым - өзін «қазақтың социалистік партиясы» деп атаған «Үш жүз» партиясы пайда болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оның жетекшісі К. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Төгісов болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бұл партия большевиктік бағыт ұстап, Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінің көптеген мәселелері бойынша «Алаш» партиясының негізгі оппоненті тұрғысында оған қарсы шығып отырды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
3. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ақпан революциясынан кейін Ресейдің ұлт аймақтарында мұсылмандар қозғалысы жандана түсті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1917 ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
#мың тоғыз жүз он жетінші жылы# сәуірде Түркістан, Башқұртстан, Татарстан, Кавказ мұсылмандарының съездері болып өтті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ақпаннан қазанға дейінгі кезеңде ұлттық демократия идеясы қалыптасты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қыркүйекте мұсылман ұйымдарының съезі тұңғыш мұсылман партиясын – Түркістан федералистер партиясын құрды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Съезд Ферғана, Сырдария, Каспий сырты, Жетісу облыстары құрамындағы Түркістан өлкесін «Ресей республикасымен федерациялық байланыстағы автономиялы ел» деп жариялайтын тұғырнама қабылдады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Түркістан және қазақ мұсылмандарының Түркістан, Орал және Торғай облыстарының өкілдері қатысқан съезі (1917 ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
, #мың тоғыз жүз он жетінші жылы# 17-20 #он жеті-жиырмасыншы# қыркүйек) «Иттифок-и -муслимин» партиясы Ресей республикасы құрамындағы аймақтық автономия идеясын ұсынды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Діни сипатына қарамастан, бұл саяси ағымдар Түркістан мен Қазақстан жерінде тұратын халықтардың жалпы ұлттық мүдделерін де білдірді. |