Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Шыңғыс ханның ұрпақтары туылысымен сұлтан атағын иеленіп, бұл әлеуметтік топқа тиіселі барлық ерекше құқықтармен қамтамасыз етілді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Солардың бірі -түрік тайпасы болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Түрік атауы алғаш рет 542 #бес жүз екінші# жылғы қытай деректерінде кездеседі. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қытайдың солтүстік батысында орналасқан Вэй князьдігіне түріктер (туцюе) жыл сайын шабуыл жасап, ойрандап отырғандығы жөнінде айтылады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
546 #бес жүз қырық алтыншы# жылы тирек (телэ) тайпалары Монғолияның оңтүстік және орталық аудандарын мекендеген аварларға (жуань-жуань) қарсы жорық жасайды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Түріктер Бумын көсемнің басшылығымен шабуыл жасап жеңіп, 50 #елу# мың әскерін тұтқынға алады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
552 #бес жүз елу екінші# жылы көктемдегі шабуылда да түріктер аварларды жеңеді, авардың қағаны Анағұй өзін-өзі өлтіреді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осы кезден бастап Бумын түрік қағаны және Елхан атағын алады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
553 ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
#бес жүз елу үшінші жылы# Бумыннан кейін таққа оның баласы Қара-еске отырады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ол Орхонның жоғарғы жағында аварларды екінші рет күйрете жеңеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Алайда ол жұмбақ жағдайда қайтыс болып, енді оның мұрагер інісі Кушу–Мұқан деген атпен 553-572 жж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
#бес жүз елу үшінші және бес жүз жетпіс екінші жылдары# қаған болады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Мұқан қаған аз уақыт ішінде (553-554 жж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
#бес жүз елу үшінші және бес жүз елу төртінші жылдары#) шығысында қайлар (татабтар), қидандар және оғыз-татар тайпаларын, солтүстікте Енисей қырғыздарын, Жетісу түргештерін өзіне қаратты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
563-567 жж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
#бес жүз алпыс үшінші және бес жүз алпыс жетінші жылдары# Иран шахымен одақтаса отырып, Каспий теңізінен Солтүстік Индияға және Шығыс Түркістанға дейін созылып жатқан Эфталиттер патшалығын жеңеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сөйтіп түріктерге Соғды жері қарайды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Түріктер Орта Азияны жаулап алғаннан кейін Жерорта теңізіне баратын Жібек жолына иелік етті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Иранға қарсы Византиямен одақтасты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
571 #бес жүз бірінші# жылы түріктердің әскери қолбасшысы Естемі Солтүстік Кавказды басып алды, сөйтіп Керчь түбегіне (Боспорға) шықты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оның баласы Түріксанф Керчті басып алып, 576 #бес жүз жетпіс алтыншы# жылы Қырымға шабуыл жасады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бірақ Естемі өлгеннен кейін 582-593 #бес жүз сексен екінші және бес жүз тоқсан үшінші# жылдары билік үшін қырқыс басталды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Өзара қырқыс пен әлеуметтік қайшылықтар қағанатты қатты әлсіретті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Күшейіп алған Иран 588 #бес жүз сексен сегізінші# жылы Герат түбінде түріктерді жеңіп шығады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Византия 590 #бес жүз тоқсаныншы# жылы Боспорды қайтадан жаулап алады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
581-618 #бес жүз сексен бірінші және алты жүз он сегізінші# жылдары Солтүстік Қытайдың қағанат шекараларына шабуыл жасауы қағанатты одан бетер әлсірете түсіп, Түрік қағанатындағы саяси күйзеліс ақырында 603 #алты жүз үшінші# ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
қағанаттың екіге - Шығыс және Батыс қағанаттарына бөлінуімен аяқталады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
2. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Батыс түрік қағанатының астанасы Жетісу жеріндегі Суяб қаласында (қазіргі Тоқмақ қаласына жақын жерде), ал жазғы орталығы Мыңбұлақта (Түркістан төңірегі) болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Батыс түрік қағанаты негізгі этникалық-саяси ұйытқысы - "он тайпа" (он-оқ будун) ежелгі үйсін жерін жайлап, Қаратаудың шығыс баурайынан Жоңғарияға дейінгі жерді өздеріне қаратты. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сонымен қатар ол Шығыс түрік қағанатының Шығыс Түркістан және Орта Азияның Самарқанд, Бұқара тағы басқа қалаларын басып алды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осы қалаларда қағанның орынбасарлары отырды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қаған жоғарғы билеуші, бүкіл жердің иесі болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жоғарғы лауазымдар - жабғы, шад және елтебер қаған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сот қызметтерін бұйрықтар мен тархандар атқарды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Негізгі еңбекші халық - "қара бұдын" (қара халық). |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жегуй қаған (610-618 #алты жүз он және алты жүз он сегізінші# жж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
) мен оның інісі - Түн-жабғы қаған (618-630 #алты жүз он сегіз және алты жүз отызыншы# жж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
) билеген кезде қағанаттың күш-қуаты арта түсті. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Тохарстан мен Ауғанстанға жасаған жаңа жорықтар мемлекет шекарасын Үндістанның солтүстік-батысына дейін кеңейтеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
VII #жетінші# ғасырдың ортасына қарай он алты жылға (640-657 #алты жүз тырықыншы және алты жүз елу жетінші#) созылған кағанат ішіндегі тайпалар арасындағы өзара соғыс қағанатты әлсіретеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осыны пайдаланған Таң империясы Жетісуды басып алып, онда таққа өз адамын отырғызады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Түріктер мен Таң империясы арасындағы үздіксіз соғыстардың нәтижесінде түргештер күшейіп, VIII #сегізінші# ғасырдың басында Жетісудағы билікті өз қолдарына алады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Түргеш қағанаты 704-756 #жеті жүз төртінші және жеті жүз елу алтыншы# жылдар аралығында өмір сүрді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қағанаттың негізін қалаушы Үшелік-қаған болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қағандықтың территориясы Орта Азияның оңтүстік-шығысында Шаш (Ташкент) қаласынан Шығыс Түркістандағы Бесбалық, Турфан қалаларына дейінгі аралықты қамтыды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
VI #алтыншы# ғасырда Тянь-Шань таулы аймақтарында өмір сүрген түргештер VII #жетінші# ғасырда Жетісуға қоныс аударды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қағандық халқының этникалық кұрамы негізінен сары және қара түргеш тайпаларынан тұрды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жазба деректердің көрсетуі бойынша олар Шу, Талас, Іле бойларында өмір сүрген. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Орталығы Суяб қаласында, екінші ордасы Іле аңғарындағы Күнгіт қаласында орналасқан. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Саяси әкімшілік билігі қағандықтың ең жоғарғы билеушісі бас қағанның қолында болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
706 #жеті жүз алтыншы# ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Үшеліктің орнына баласы Сақал қаған (706-711 #жеті жүз алты және жеті жүз он бірінші# жж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
) отырды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Мемлекет ішінде бірлік болмай қаған билігі үшін сары және қара түргеш тайпаларының арасында талас-тартыс басталды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оның үстіне қағанатқа батыстан арабтар, оңтүстіктен қытайдың Таң империясы, шығыстан Орталық Азия түріктері қауіп төндірді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ішкі тартыстардың барысында қара түргештер жеңіске жетіп, олардың көсемі Сұлу-қаған (715-738 #жеті жүз он бес, жеті жүз отыз сегізінші# ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
) билікке келеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
723 #жеті жүз жиырма үшінші# жылы түргештер Ферғана қарлұқтарымен және Шаш тұрғындарымен бірігіп арабтарға күйрете соққы берді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бірақ та арабтар 732 #жеті жүз отыз екінші# жылы түргештерді ығыстырып, Бұхара қаласын басып алады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
737 #жеті жүз отыз жетінші# жылы Сұлу қаған арабтарға қарсы жорық ұйымдастырып Тохарыстанға дейін жетті, бірақ көп ұзамай жеңіліп, қайтар жолында өзінің қолбасшыларының бірінің қолынан қаза табады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оның орнына баласы Тұқарсан Құтшар қаған болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оның тұсында қағанат әлсіреді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осы алауыздық кезінде Жетісуға Алтайдан қарлұқ тайпалары көшіп келіп қоныстана бастайды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Түргештер қарлұқтарға лайықты қарсылық көрсете алмады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осы жағдайды пайдаланған Қытай империясының Шығыс Түркістандағы билеушісі 748 #жеті жүз қырық сегізінші# жылы Суяб қаласын басып алып, содан кейін Шаш қаласының билеушісін жазаға тартады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Оның баласы көмек сұрап, арабтарға барады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
751 #жеті жүз елу бірінші# ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Тараз жанындағы Атлах қаласы түбінде Зияд-ибн-Салық бастаған араб әскері мен Гао Сяньжи басқарған қытай әскерлері арасында 5 #бес# күнге созылған үлкен шайқас болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Шешуші сәтте қарлұқтар арабтар жағына шығып, қытай әскерлері ауыр жеңіліске ұшырады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қытай әскері Жетісуды ғана емес, Шығыс Түркістан жерін де тастап, өз иеліктеріне кетуге мәжбүр болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Сондай-ақ арабтар да Талас өңірінде тұрақтай алмай Шаш қаласына шегінді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осыған қарамастан іштей әлсіреген Түргеш қағанаты 756 #жеті жүз елу алтыншы# ж. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
қарлұқ тайпаларының қысымына шыдамай, біржола құлайды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осыдан кейін бұрынғы Батыс түрік кағанатының орнына төрт мемлекет: Төменгі Поволжье мен Солтүстік Кавказ жеріндегі Хазар қағанаты, Сырдың орта және төменгі ағысы мен Арал өңірінде Оғыз мемлекеті, Қазақстанның Солтүстік, орталық, шығыс аймақтарында Қимақ мемлекеті, Жетісу жерінде Қарлұқ мемлекеті пайда болды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
3. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Түрік қағанаты әлеуметтік тұрғыдан алғанда бір жағынан, ақсүйек тайпалар, екінші жағынан, оларға бағынышты тәуелді тайпалар болып екіге бөлінді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Бағынышты тайпалар алым-салық төлеп тұрған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қағанаттың басында жоғары билеуші атағын иеленген қаған ол – әскер басшысы, барлық жердің иесі болған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Елдегі барлық билік қағанның туыстары арқылы жүргізілді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қағанаттағы жоғарғы лауазымдар – тегін, жабғы, ұлық, шад және елтебер – қаған әулетіне ғана тән атақтар еді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Тайпа билеушілері – бектер, сот қызметін бұйрықтар, тархандар атқарды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қағанаттың негізгі халқы малшы қауым мүшелері, оларды "қара буын" ("қара халық, "тобыр") деп атаған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Түріктердің ежелгі руникалық жазуы болған, оны Жетісу жеріндегі Талас, Алтайдағы Енесей, Моңғолиядағы Талас жазуы ескерткіштерінен көреміз. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Шығыс пен Батыста, Оңтүстікте ұшы-қиыры жоқ жері бар біртұтас орасан зор мемлекет құрған түрік батырлары "басы барды идірдік, тізесі барды бүктірдік" деген сөздерді тасқа қашап жаздырып қалдырған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Күлтегін жыры да осы тас жазуы арқылы бүгінгі ұрпаққа жетіп отыр. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Осы жырдағы Білге қағанның " Ілгері - күн шығысында, оң жақта - күн ортасында, кейін - күн батысында, сол жақта түн ортасында – осының ішіндегі халықтың бәрі маған қарайды" деуі түріктердің қаншалықты зор мемлекет құрғанын көрсетеді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жалпы алғанда, түріктердің мәдениеті көп халықтарға қарағанда жоғары деңгейде болған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Жергілікті халықтар түріктердің мәдениетіне, әдет-ғұрыптарына көшіп, тілін қабылдаған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
№3 дәріс. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Қазақстан тарихындағы монғол кезеңі Дәрістің мазмұны: Монғол империясының құрылуы мен Орта Азия және Қазақстанды жаулау тарихы қаралады. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Дәрістің мақсаты: Шыңғысхан құрған мемлекеттің мазмұны, маңызы мен жаулаушылықтың зардаптары, салдары талдауға алынған. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
1. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
XII #он екінші# ғ. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
аяғы мен XIII #он үшінші# ғ. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
басында Монғолия жерінде қият-бөржігін тайпасының билеушісі Есугей баһадурдің баласы Темучин (1155-1227 #мың бір жүз елу бес және мың екі жүз жиырма жетінші#) билік еткен ірі көшпелі мемлекет құрылды. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Ол 20 #жиырма# жылға созылған қиян-кескі күрес барысында Монғолияның бүкіл тайпаларын өз қол астына біріктірді. |
Тарих
|
Гүлмира Досекеева |
|
Егер бұрын Монғолияны мекендеген тайпалардың көпшілігі татар деген атпен (ең қуатты тайпалардың бірінің аты бойынша) белгілі болса, енді мемлекеттің нығаюына байланысты Монғолия тайпалары өздерін монғолдар деп атай бастайды да, бұл термин жинақтаушы этникалық-саяси мәнге ие болады. |