Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Меңіреу көңілім айығып, кеще болып қалған ойым оянып, болған іс көз алдымда қайтадан тірілгенде, тұла бойым түршігіп кетеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әлі де болса есімнен адасып қала жаздаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көзі құрғыр бірін қаны жібермей көріпті де, дәл сол кезде жанымды қинамай жадымның бір түкпіріне тыға беріпті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Атар алдында әкесінің мойнынан тас құшақтап алып, жеті жасар сары қыздың «папа, не хочу умирать! Папа, спрячь меня!» деп шыңғырғаны |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кішкентай Парашканың «мама, мне больно» деген даусын да оқ арасынан естіп қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шыңғырған, ыңырсыған, қырылдаған дауыстар лоқсып келіп құлағымды тұндырып, көзімді қарауытып жібереді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақбас шалдың денесін сирағынан сүйреп әкеткенде басы қайрылып, иегімен қарды күреп баратқаны да көз алдымда тұр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Солдаттардың аяғымен тапталған қар кәдімгідей қызыл ала, қан соқта болып қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы көріністер кейде тұтасып келіп, жанымды қинап, кейде қаға берісте ұмыт қалған бір көрініс жеке елестеп жүрегіме біз сұғып алғандай шаншып өтеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сай бойындағы шаруасын тындырып бәрі деревняға қайтты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Күн батып барады, батыс жақ тұтас қып-қызыл қанталап кетіпті, деревня өртеніп жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Батар күннің қызғылт сәулесімен өрттің жалыны тұтасып бүкіл көкжиекті от көмкеріп, бар әлемді өрт жайлап келе жатқандай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен бес-алты орыс полицайлардың арасында келем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Деревняны түгел өртей ме екен? — дейді жастау біреуі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Бұйрық солай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Өзі де өртеніпті ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жоқ, әлі біраз жұмыс бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қысты күні үйлер тез өртене қоймайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Керосин құю керек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Айтады-ау, бұ да, цистернамен алып жүрген керосинің бар ма |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен ауыр денемді әзер сүйретіп осылардың қадамына ілесіп келемін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алды-артымды, не болатынымды ойламаймын да, әйтеуір айдаған жағына жүре беретін меңіреу көнбістіліктен өзге түк жоқ менде, қаракетсіз, ойсыз, талпыныссыз құр кеудем сүйретіліп келе жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Полицайлардың сөзін құлағым естігені болмаса мәніне ой жүгіртерлік шамам жоқ, тұла бойым зілденіп төмен тартып барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Еркектердің қадамына ілесе алмай кейінірек қалып бара жатыр едім, полицайлардың біреуі мылтықтың дүмімен итеріп жіберді, етпетімнен құлап кете жаздап бойымды әзер түзедім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— А ну, шагай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— деп аяғына бір жаман сөзді қосып қойды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Что с ней то чикаться |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
укокошить и все тут, — деді шикіл сары қайқы тұмсық жас жігіт |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Нет, это не порядок, — деп оларды Усачев тыйып тастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Орыс тіліне әлі де шорқақпын, әңгіме мен туралы екенін білсем де «укокошить» дегеніне түсіне алмап едім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Немістердің бұйрығын екі етпей орындайтын Усачевтің тыйып тастағанына қарағанында, шамасы «атып таста» дегені болар; дәл қазір ата салса да онша жаным қиналатын түрі жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ажал мен тірліктің арасын ажыратудан да қалдым, өне бойымды ауырлатқан меңіреу салмақты ғана сезем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мына өртеніп жатқан деревняның шетіндегі тапталған қардың үстіне сулата салса жаным тыншығып жай табатын сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
2 |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Тыңдай алмаймын! |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шыдай алмаймын! |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Құрып кетсін бәрі! — Шыңғырып шыққан дауыс сөніп қалған меңіреу көңілімді тітіркентіп оятып жіберді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Деревняның шетінде, өртенбей қалған кішкене үйдің қасында тұр екенбіз, полицайлардың бір-екеуі үйге кіріп барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Полицай формасындағы қайқы тұмсық, ақсары кішкене беті қызара бөртіп, долырып кеткен жас жігіт |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
ышқынып айқай салған сол екен, танып қалдым, манағы мені «укокошить» дейтін осы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Омырауын қос қолымен айырып жіберіп «не могу» деп айқай салады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Омырауы ашық болса да тұншығып, қылқынып, бұғауға түскендей бұлданады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үлкендеу бір полицай келіп: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жетер! Ақымақ болма! — деп қолынан ұстай беріп еді, оны итеріп жіберіп, қолындағы мылтығын жұлып алып бет алды құла дүз парт-парт еткізіп атып жіберді де мылтықты жерге бір-ақ ұрды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Содан кейін аяғының буыны кетіп қалғандай жерге сылқ етіп жүрелей отыра кетті де, кенет қайтадан ышқынып, қос жұдырығымен қос шекесіне қойып жіберіп, көкірегі қарс айрылғандай: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ох не могу! — деді тағы да даусы барлығып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Усачев те осы арада екен, ірі денесімен иіліп, ананы қолтығынан көтеріп тұрғызды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ақымақ болма |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Немістер көріп қалса |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Бұған арақ ішкізу керек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Арақ бар ма? — Мұны айтқан жаңағы қолына жармасатын кекселеу полицай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Арақсыз бізге де оңай болып тұрған жоқ, — деп күрсініп қойды ол |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Самогон жетерлік, — деді Усачев, — Іштегі өртті сонымен сөндірмесек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қанша құйсаң да жетеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы кезде өтіп баратқан үш-төрт немістің біреуі бұрылып, бұларға тіл қатты: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Отдыхай, немного отдыхай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Гуляй |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қайқы тұмсық шикіл сары жігіт әлі де есін жия алмай қалшылдап Усачевтің иығына сүйеніп тұр, бетінің бұлшық еттері солқылдап, жылағысы келген баладай аузы қисайып кеткен, шегірлене шатынап кеткен көк көзінде мағынасыз, мәнсіз үрей бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жынданған адамның көзіне ұқсай ма, әлде байқаусызда ойнатып отырған бөпесін өлтіріп алып, зәресі ұшып кеткен баланың көзіне ұқсай ма |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
әйтеуір жаның түршіге тұрып аяп кетесің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Нe үшін? Нe үшін бұларды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жазығы не? — дейді жас жігіт аузы кемсеңдеп |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Не үшіні қалай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Немістердің гарнизонын тұтас қырып жіберген жоқ па, — дейді Усачев күмілжіп, — Немістер тәртіпсіздікке жол бермейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Гарнизонды қырған партизандар еді ғой, — дейді егде полицай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол да ойының ар жағын айта алмай күмілжіп тоқтады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол фашистен де жаман, — деп біреу күңк етті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Қара ешкіге жан қайғы», әркім өз басымен әлек, маған назар аудара қойған адам болмап еді, тек көзі түсіп кеткендерінің өңінде «бұ қайдан жүрген адам?» деген таңырқау сұрақ жылт етіп тез сөнетін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ тозақтың алдынды да әйел байғұстың әйелдігі қалмайтын шығар, көріп тұрып қалай шыдасын, бір қайқы тұмсық көк көзді біреу маған тас кенедей қадалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сен қайдан келген адамсың? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен үндемедім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Біздің деревня емес тіпті бұл жақтың адамына ұқсамайсың ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мұнда кім айдап келді сені? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің тіл қатуға зауқым жоқ, үндемей безеріп тұра бердім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзі біздің тілді түсінбей ме, білмеймін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мелшиіп үндемейді екен өзі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— айтсайшы, қайдан келгеніңді, кім екеніңді, — деп Дарья маған тағы да тас кенедей жармасты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің тіл қатуға зауқым жоқ, үндемей безеріп тұра бердім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Heгe үндемейсің? Мылқаусың, әлде біздің тілді білмейсің бе? Өзінің қарны да шермиіп тұр, — деді қайқы тұмсық әйел |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оған бір еркек кейіп тастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Олар да бір топ адамды айдап әкелді, мұнда да өзгелеріндей кемпіршал, бала-шаға, қатын-қалаш жағы басым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біз шегіншектеп қораның шетіндегі тақтай қоршауға тірелдік |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір жақтан тасырлаған мылтық даусы естіледі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біреулер мойнын созып, бәрін біліп танып жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ваня Шестаков қашты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Оққа ұшты ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жоқ, аман |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Әне құлады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бітті бишара |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Жоқ, тірі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әне қайта жүгірді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Сайға жетсе |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен еш нәрсені көре алмадым, жұрттың мойнын созған жағына қарайтын шамам да жоқ, тек әйтеуір бір міскіннің жан ұшырып айқайлап қашып баратқанын сезіп тұрмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзімнің қашатын дәрменім де, және басымды оққа байлап тәуекел қылатын құлқым да жоқ, осы қалың топтың арасына тығыла берсем аман қалатын сияқтымын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Құлады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мүрдем кетті байғұс |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақымақтың қашып несі бар еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ол емес мүмкін біз ақымақ шығармыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қойша бауыздауын күтіп тұрған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Оныңыз не, Иван Федорович |