Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Олардың азулысы мен тырнақтысы құдай жазған керегіне ғана шабады, ал, мыналардың ісі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осыны ойлаған сайын, кішкентай кезімде кісі өлтіру жайлы алғаш естіген, сәби жүрегімді шошытқан бір әңгіме есіме түседі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ ол әңгіме маған мына қырғынның мағынасын түсіндірудің орнына қайта қиындатып, басымды шырдай қатырады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Алыстан жер ауып келген екі-үш үйлі жан біздің ауылға қоныс тепкен-ді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Солардың ішінде ұзын бойлы, қапсағай, қара сақалды Оразалы деген азаматы болатын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қамқа әжем «бастарына пақыршылық түскен пенделер ғой» деп мүсіркеп, оларды үйге шақырып, араласып кеткен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір күні сол Оразалының шай ішіп отырып, айтқан бір әңгімесі әлі күнге дейін есімнен кетпей қойған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Біз Арғынның ішінде Тобықты деген ел боламыз», — деп бастаған Оразалы әңгімесін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Тобықтыда да талай мықты адамдар болған заманында |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Арғы бабамыз Кеңгірбай би деген кісі өткен, біз оны қастерлеп Қабеке дейміз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол Қабекемнің заманында Тобықтының Жуантаяқ деген атасынан шыққан Кебек деген азаматымыз болған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Кебек» деген атты алғаш естігенде маған ерсі көрініп: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Кісінің аты Кебек пе?» деп күліп жібергем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Иә, қарағым, Кебек, — деді Оразалы менің күлгенімді ұнатпай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Аты Кебек болғанмен заты асыл жігіт еді, жас та болса бір елдің аруақты азаматы болған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол Кебек Найманның Еңлік дейтін сұлуын көріп, сол қызға ықыласы ауып ғашық болыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бой жетіп қалған қыздың басы бос бола ма, Сыбан дейтін елдің ішінде Еңліктің атастырып қойған адамы бар екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ ынтызарлық шыдатпай екі жас-ақ батаны аттап бас қосыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кебек уағдаласып, Еңлікті алып қашып, елдің іш жағындағы Хан тауының сілеміне тығылыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзіңіз білесіз ғой, бәйбіше, жесір дауы оңай болсын ба, — деп Оразалы Қамқа әжеме қарап қойды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Бірақ жесірі кеткен Сыбаннан гөрі қызы кеткен Наймандар көбірек бүлініпті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әсіресе ауыздық бермеген Еспембет деген қатыгез қыңыр биі болған Найманның |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Ел бүлдірген екі бұзықты ұстап бер, болмаса тұрысатын жеріңді айт» деп қисайып қатып қалған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Арысымызды ұстап беріп, елге не бетімізбен көрінеміз, өліспей беріспейміз» деп Тобықтының жігіттері дүрліккен екен, Қабекем оларды басып тастапты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Найман көп, Тобықты аз, соғыса алмаймын» депті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Апыр-ай, атаңыздың өзі екі жасты ұстап бергені ме? — деді Қамқа әжем де шыдамай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Жоқ, Қабекем өз қолынан ұстап бермеген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Екі тентекті тығып отырған мен емеспін, өзі тауып алса еркі» депті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Өз қолымнан бермеймін, өз қолыңмен ала бер», — дегені ғой, — деп Қамқа әжем күлкі аралас күрсініп қойды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Әрине енді, бәйбіше |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— деп Оразалы ыңғайсызданып қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Қабекеме де оңай болды дейсіз бе, енді әлі келмесе қайтсын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сіз аржағын тыңдаңыз, Қабекемнің тереңдігін сонда түсінесіз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тобықтының ішіне жансыз жіберіп, Еспембет Еңлік пен Кебектің алты ай бойы паналап жатқан үңгірінің үстінен шығады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Еңлік пен Кебек, бұл кезде балалы болып қалған, қаша алмай қолға түседі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Безбүйрек» атанған Еспембет емес пе, екі жасты өлім жазасына бұйырыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жесір иесі Сыбандар «біз кісі өліміне араласпаймыз» деп кетіп қалыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Содан екі жастың мойнына қыл шылбыр салып, аттың құйрығына байлапты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Астапыраллай» деп Қамқа әжем түршігіп кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Meн де шошып кетіп әжемнің бауырына тығылыппын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Қабекем жер қозғалса қозғалмайтын адам ғой, содан шөккен нардай үнсіз отырып қалыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Найманға ат ізін салмай, ердің құнын да сұрамай, солай он жыл отырыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Шыдамды-ақ екен сабазың, — деді Қамқа әжем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ал, Наймандар ше?» |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Кісі өлтірген ел емес пе, Наймандарда Тобықтыға қарайтын не бет болсын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұрын қыз алысып, қыз берісіп, сүйек шатысып, қойы қоралас дегендей, қоян — қолтық отырған ел, енді ағайынның бетіне қарай алмай іргесін аулақтай беріпті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жыл сайын жайлауға шыққанда бір көш, жарты көш жер ысырылып, Тобықтыдан аулағырақ барып қонады екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қабекем болса, олар аулақтаған сайын, іргесін тақап барып қонып, Найманды әрі қарай ысыра беріпті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шыңғыстау дейтін қасиетті қонысымыз бар, бәйбіше, сөйтіп жарықтық Қабекем сол Шыңғыс таудың талай жерін Найманнан Тобықтыға ауыстырып алыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Ердің құнын еппен-ақ қайтарған екен сабазың, — деді Қамқа әжем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Жоқ, ердің құны онымен тана қайтқан жоқ, бәйбіше, — деп Оразалы әңгімесін жалғады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Он жыл өткен соң, Қабекең хабар салып үш жүздің баласынан үш би шақырыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Ал, ағайын, осындай бір іс болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мына Найман әлім жеттік қылып арыстай азаматымды өлтірді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ағайын өкпеге қиса да өлімге қимақ жоқ еді, ертең жүз көрісетін ағайынмен қан төгіске бармадым, әйтпесе ер намысы үшін басын оққа байлайтын ұл Тобықтыдан табылмай қалған жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үндемей он жыл отырдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Уа, мына қиянатқа не дейсің, ағайын?» — депті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үш жүздің үш биі пәтуаласып: «өкпең орынды, Кеңгірбай, мұндай қиянат бел алса ел болмаймыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Не айтсаң да орынды, осының төрелігін, кесімін өзің айт |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біз соған тоқтаймыз», — депті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Кесімін айтсам, — депті Қабекем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мен үш адамның құнын сұраймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Азаматымның құны, келінімнің құны, жас нәресте ұрпағымның құны |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Найманның өз қызының құнын өзіне төлететін болды-ау, сабазың, — деп Қамқа әжем сөзін бөліп жіберді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Оның үстіне, ағайын, мен он жыл төздім, соның үшін құнды он есе қылып төлесін депті», — деп бітірді сөзін Оразалы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кейін Еңлік — Кебектің кітабын оқып, ойынын да көрдім, аудандық театрдың артистері боянып алып ойнағанда жыладым да, бірақ алғашқы естіген әңгімем есімнен кетпей қойды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әсіресе кісі өлтірген ел |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ағайынның бетіне келе алмай атам заманнан жайлап келе жатқан жайлауын тастап, қонысынан сырғи берген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Еңлік пен Кебекті жерлеуге қатысқан аз адам, тіпті түптеп келгенде, кейін «Семізбүйрек» атанып кеткен Еспембет болса да, ұяты тұтас бір рулы елге келген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Солардың ішінде екі жасқа жаны қимаған, Еспембеттің қанды қолын қаға алмай қапы қалғандары да Тобықты баласының бетіне қарай алмай жерге кірердей болып жүргенін ішім сезеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тіпті ешкім айыптап, көзіне шұқып бетіне баспаса да жүзі шыдай алмай жүрген адамдарды өз көзіммен көргендей болам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Екі жастың ажалы екі елдің арасын ор қазғандай бөліп кеткен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қанша жерінен сырғып, үш адамның құнын ел болып он есе төлеп шала шабылып қалғанда барып, сол адамдар ел бетіне қаратпай жүрген ұятынан айығып, аз да болса еңсесін көтеріп, бойлары бір жеңілдеп қалған болар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бала қиялы әр нәрсені ұлғайтып алады ғой, содан ба білмеймін, тек осы әңгімені еске алғанда менің көз алдыма кісі өлтірген ұятына шыдай алмай, жерге қарап, тұнжырап үнсіз көшіп баратқан қалың ел елестейтін, көп қайталанып көзіме қанығы болып қалған осы елес, мазақ қылғандай қазір де кейде көз алдыма келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Неміс халқы жайлы тарихтан аздаған хабарым болатын, мектепте өткенбіз, дүниеге небір асқан дана кемеңгерлер мен данышпандарды, небір дүлдүл өнерпаздарды берген ұлы халық деп еститінмін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Олардың ішінен де, ел болғасын, талай Еспембет табылған шығар, бірақ ертең осы халық адам баласының бетіне қалай қарайды? Найманды қысқан ұят, оларды мың есе қысса аз емес пе? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзгесін айтпай-ақ, өзім көзіммен көрген үлкен бір ауылдың қызыл шақа баласынан еңкейген кәрісіне дейін түгел қырған қылмысы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұл менің миыма сыймайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қалың жаудың ортасында, қияметтің ішінде жүргеніме екі жылдан астам уақыт болыпты, тозаққа да үйреніп кететін кезім болып еді, бірақ осы оқиға көз алдыма елестеген сайын жынданып кете жаздаймын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шыққыр көзім бәрін көрді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Білмеймін, есімнен адасып қалдым ба, екі қабат әйелге мұндай сұмдыққа қараудың өзі қатер екенін ұмытып, бақырайып тұра беріппін, басыма төнген қатерді де, жан сақтауды да ұмытып кеттім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тек ауық-ауық көзім қарауытып, дүние бұлдырап кетеді де, қайтадан анықталады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әрі-беріден соң болып жатқан оқиғаның мән-мағынасын түсінуден қалып, тек жалаң суретін ғана көз алдымнан өткізе бердім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бауырымен жер соғып, қарды тырналап жанталасқан ақ бас шалдың басынан қан бұрқ етті, қол аяғын соза берді де денесі сылқ етіп, тына қалды, самайынан аққан қан аппақ ұлпа сақалын қызартып жіберді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір телогрейка киген жуан әйел етпетінен шөге беріп, жер иіскей құлапты, шешесінің қолынан ұшып кеткен жөргектегі бала домалап келіп бәрінен бері жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
сарғыш құндағының өкпе тұсынан тепсініп қан шығыпты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тірі жәндіктей дірілдеп жұлқынған автоматтарын иықтарына қысып алып солдаттар атып жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Төбенің басында тізіліп тұрған жұртты ұстарамен қырыққандай әп-сәтте жоқ қылды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді қырдың басын тазарта бастапты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәждеге жығылғандай жүресінен қарды сүзе құлаған әйелді екі солдат сүйретіп апарып сайға қарай домалатып жібереді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ақбас шалдың денесін біреуі аяғынан сүйреп барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кәдімгі бір қора тазалағандай бәрі мұқият қимылдайды, әп-сәтте жарқабақта жан қалдырмай тап-тұйнақтай тазартып шығарды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Берегіректе ұмыт қалып баратқан құндақтаулы баланы біреуі қуыршақтай көтеріп алып, жарқабақтың басына барып сайға қарай атып жіберді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ұзын тұра тағы да бір нәрседен команда беріп еді, солдаттар қабақтың басына тізіліп тұра қалып, автоматтарының аузын төмен қаратып сайдағы өліктерді қайтадан ата бастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің де, кеудемде жан жоқ сияқты, ешбір түйсік, түйсіну жоқ, денемнің де бар-жоғын сезбедім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тек көз ғана бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ешнәрсенің мән-мағынасын пайымдамай, түсініп ұқпай алдындағының бірін қаны жібермей көре беретін көз ғана бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Үрей мен қорқыныш, аяныш пен түршігу деген сезімдер де сеніп қалған, бар денем осы қырғынның бар суретін қапысыз түсіріп алып жатқан жансыз әйнек сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Адамға тән сезім әлі жетпейтін пәлемен айқасуға жарамай бас бағып кеудемнің бір түкпірінде бұғып қалған, селт етпейді, менің жынданып кетпегенім де содан болар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы оқиға менің кеудемде кейін, көп кейін барып тірілді |