Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы кезде жаным тәнімнен бөлініп шығып, басқа бір жақтан қимылсыз қалған құр сүлдеріме қарап тұрғандай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
О дүниеден естігендей ап-анық естіп тұрмын: «айн |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
двай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
драй |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
-» әр цифр санап келе жатқан сұқ саусақпен бірге әркімнің кеудесіне оқтай қадалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тырс |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
тырс атылған оқ маған да тақап қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Фир |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
жаным кеудеме қайтып оралып селк ете қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мені итеріп шығарғандағы «фир» деген сөз құлағыма қадалып қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
қазір кеудеме оқ та қадалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жүрегім зу етіп кіндігімнің басына түсіп, буынымнан әл кетіп қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Аяғым мақта сияқты, қалай қозғалып топқа қосылғанымды білмеймін, ұзын тұра неміс командирінің қасымызға қалай келіп қалғанын да білгенім жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол менің бетіме қарап, қасындағыларға бір нәрсе дейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біреуі мені қарымнан сүйреп шетке шығарды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ажалдан құтылдым ба, әлде мені бөліп алып жеке ата ма? Көкірегімде кішкентай үміт ұшқыны жылт етті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мүмкін мені атпас |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әйтеуір қазір атпас |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ұзын тұра маған таңырқай қарады да, қасындағы толықша сары неміске бір нәрсе деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оның орысшасы менікінен де кемірек болу керек, мені саусағымен нұқып: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ты кто есть? Откуда? — деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Не знай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Не знай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
далеко |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Түк білмесең, кеще болсаң пәледен тез құтыласың» деген соқыр сезімнің аузыма салғаны болу керек, болмаса қулық, сұмдық ойлап жатуға қазір менің хәлім де, мұрсатым да жоқ еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ұзын тұра тілмаш сарыға күңк етті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ты монгол? Джапан? |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Монгол |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Джапан, — деп басымды шұлғи бердім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сары тілмаш еңгезердей мұртты полицайға қарап: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ты знает, откуда эта? — деп сұрады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Бұл біздікі емес, господин начальник |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұл төңіректің адамы емес |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Түрі де бөлек, — деп ол ебелек қақты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Таныс дауыс |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Айтпақшы, кемпірдің үйіне келіп жүретін Усачев осы, мана да алыстан көріп қалып едім, немістердің алдында ірі денесінен ұялып кішірейіп бұға түседі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ұзын тұра тағы да бір нәрсе деп күңк етті де, бұрылып солдаттарына команда берді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тілмаш сары Усачевқа саусағымен мені нұсқап: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Его с собой возит, — деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Солдаттар автоматтарын көтеріп алып, сайдың қабағындағы тізіліп тұрған жұртты нысанаға алды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Параша қарлыққан даусымен шыңғырып әлі ән салып тұр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Не убивайте, дяденьки |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
» Жар қабақтың басында тұнжырап үнсіз тұрған жұрт ажалының жеткенін енді ғана білгендей дүр сілкініп гуілдеп кетті: шырылдаған әйел даусы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
айқайлаған еркек даусы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Аяқтарының буыны кетіп шөгіп отыра кеткендері, мылтық атылмай-ақ құлап жатқандары да бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сөйткенше автоматтар патырлап қоя берді, оған дүрсілдеген пулемет даусы ұласты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен сорлы неғып теріс айналмай, не көзімді жұмбай бақырайып, қатып қалғанымды білмеймін, қапы жібермей бәрін көріп тұрмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оқ тиген денелер сылқ етіп сайға құлап түсіп жатыр, кейбіреулері бері қарай құлайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір әйел бұралып барып сайға құлады, құндақтағы баласы қолынан ұшып бері қарай домалап кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бөркі ұшып кеткен ақбас шал жыланша жиырылып денесімен жер сабап өле алмай аласұрады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Патырлаған оқ арасынан қырылдаған, ыңырсып, шыңғырған дауыстар естіліп қалады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көбі әрі сайға қарай құлады, қыр басында қалғандардың әлі де аяқ серпіп, тыпыршып жатқан тірілері бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қардың үсті теңбіл қызыл |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Батар күннің сәулесімен қып-қызыл қасап сияқты көзімнің алды қып-қызыл, дүние бұлдырап, тұтасқан қызыл мұнарға айналып барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
ҮШІНШІ БӨЛІМ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
I |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жасырынған үңгірім әдепкіде көрдей қараңғы еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әсіресе кірер есігін бекітіп қымтап тастаған кезде төңірегім тас қараңғы болып, көзім түк көрмей, алғаш істеген еріксіз қимылым қараңғыны қармап екі сәбиді екі бүйіріме қысып алыппын, «Қараңғыда қабан күркірейді» демекші, өзге жұрттан бөлініп жалғыз қалған үрейімді қараңғылық қауқитып есіре түсіп, тұла бойымды бір жаман, салқын діріл қарып өтті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол діріл екі сәбиге де дарыды ма, олар да балапандай қалтырап, бауырыма тығыла түседі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Солардың денесінің дірілін сезгенде көңілім орнына түседі |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Төбе жақта қылаңытқан саңылау бар екен, сәлден кейін шойындай тұтас қараңғылық сейілейін деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Менің бұл тығылған жер кепем, сыртынан қарағанда көзге тіпті байқаусыз; үстіне топырақ шығармай, үстін жаңбырдан қарауытып кеткен елең шөппен бұтаның мұртын жапырмай үлкен шыршаның түбіне қарай үңгіп жасаған қуыс — бұрын партизандардың құпия қоймасы болса керек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Абан мені бұл араға ертіп келіп екі баланы маған ұстатып қойып, өзі сипалап үңгірдің есігін тауып ашқанда барып, мен бұл арада зілмәнке барын білдім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол бізді сүйемелдеп ішке кіргізіп, екі баланы жоғарыдан алып, тесіктің аузында ұзын бойы бүктетіліп, еңкейе бұрылып: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Бұл арадан сені тірі жан таба алмайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тек қатты дыбыс шығармасаңдар болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Маңайдан тықыр естісең |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
өзің білесің ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тірі болсам ұрыс басылғасын қайтып оралам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Былай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
немістердің аяғы басылғасын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Оған дейін ешқайда қозғалма, — деді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тесікті бітеуге оңтайлана беріп, жоғарыдан: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Тірі болсам келемін, — деді тағы да |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Содан кейін үңгірді тас қараңғы бітеп, кетіп қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кісі баланы бауырыма қысып, жалғыздыққа бойымды үйретіп біраз отырдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жалғыз демекші, кішкентай да болса қасымда екі сәбиім бар, кішкентай кезімде үйде жалғыз қалғанда мысықты да қара көруші едім, мына екі нәресте бейнеті мен уайымынан басқа пайдасы болмаса да, кісіні әйтеуір жалғызсыратпайды екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бұл екі мүскін де тумай жатып, тірліктің бар тауқыметін тартып, көнбісті болып алған тесік өкпелер, біраз бұйығып отырып, қалғып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кіргенде байқағам — бұл өзі еңкеймей еркін жүретін, әжептәуір үлкен жер кепе, жоғарғы жақта алақандай саңлау бар, бұтаның түбінен тасалау жерден тессе керек, аржағынан еш нәрсе көрінбейді, тек қылаңытқан күңгірт сәуле ғана |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сыртқа шыға алмайтыным болмаса бұл нағыз бір жайлы қоныс, екі жылға жуық партизандардың ішінде жүргенде мұндай жайлы жеркепе кездессе бір жасап қалатынмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Абаннан естігенім, біздің әскерлер жақындап қалса керек, содан немістер артын тазартып алмақ болып партизандарды қыруға қыруар әскер шығарыпты, бүкіл үлкен орманды сүзіп өтпек көрінеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сөйтіп орман ішіндегі мыңдаған партизандардың басына зауал төнді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Екі баламен мені осы араға тығып, біздің отряд та соғысқа кетті, Олар қолынан келсе ебін тауып жаудың қоршауынан сытылып шығуы керек, қолынан келмесе |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен екі баламен тағдырымды тосып осы қараңғы үңгірде қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Біреуі өз балам, қазір жасы екіге жуықтады, кәдімгідей адам болып қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қардың үстінде туып, жөргегінен жылу көрмей өскен бала, ыстық-суыққа бірдей, неге болса да көнбісті, нағыз тесік өкпе |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Басыма небір ауыр заман төніп, зәрем ұшып қанша шошысам да тас кепедей жабысып түспей қойып еді, осал болсын ба, партизан өмірінің барлық азабына төзіп келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кәдімгідей тілі де шығып қалды, орысша-қазақшаны араластырып сөйлейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Немістерге де тықыр таянған сияқты, осыдан аман-есеп елге жетіп, Қамқа әжесінің қолына бір ұстатсам |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді өлгім келмейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сонша тозақтан өткеннен кейін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
енді тіпті өлуге хақым да жоқ сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ажалды азаптан құтқаратын жеңілдік сияқты күтіп, өлгім келген сағаттарым да болған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Басымнан кешкен азап пен мехнаттың, қауіп пен қатердің, көзім көрген қызыл қырғынның қайсы бірін айта берейін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Уды у қайтарады» демекші бір азап, бір сұмдықты бір сұмдық ұмыттырып та келе жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ мен ұмыта алмайтын жаным мен тәніме ыстық темірмен қарығандай күйдіріп басып қойған бір сұмдық бар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол сонау өзім паналаған Дуня апайдың деревнясындағы қырғын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
жылдан асқанша талай түсіме кіріп, шошып оянып жүрдім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол қырғынның мән-мағынасын да, сонша қаталдықтың сырын да түсіне алмадым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Хайуан, жыртқыш» деп лағнаттайды оларды, ойлап қарасам ол адам баласына қиянат сияқты |