Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Күні кеше ғана сияқты еді, одан бері |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әнге Николай да қосылған, әсіресе «Пусть он землю бережет родную, а любовь Катюша сбережет» деп қайталап айтатын жеріне келгенде, өзге жұрттан қаттырақ шыңғырып айтады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Осы бір жұрттың бәрін жарқыратып, арқа басын жазып тастаған жақсы кеште сол бір жаман сезімнің қайдан келгенін өзім де білмей қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жаздың ұзақ күні еңкейіп, ұясына жақындап қалған, жұрттың хормен айтқан дауыстары бет-бетіне бытырап берекесі қаша бастаған соң, «қазақша бір ән салып бер» деп Носовец маған жармасқан, «кәне, Надя» деп көпшілік те оны қостай жөнелген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен қапелімде не айтарымды білмей қысылып, ойланып қалып едім: құлағыма шырылдаған Парашканың даусы келді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Иә, иә, кәдімгідей естідім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзге жұртты білмеймін, өзім анық естідім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өңім бұзылып сұлқ түсіп кетсем керек, кеукеулеген көп іркіліп қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жолың болғыр Абан «әуелі мен айтып берейін» деп, таяқты домбыра қылып сабалап, бір әнге басып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен оның не айтып жатқанын тіпті білгенім де жоқ, Абанның жуан даусының арасынан, бәкімен тіліп өткендей шырылдап құлағыма Парашканың даусы келеді, даусына ілесе күлім көзі дөңгеленіп, томпақ беті жылтырап өзі де көрінді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Енді бір сәт: жарқабақтың басында шешесінің мойнынан құшақтап алып, сәби көзіне үрей кіріп, шошынып: «ағатайлар, өлтірмеңдер |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ән салып берем |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
» — деп шырқырағаны |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тіпті жаман болып кеттім |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кейде көп ойлаймын, біраз байқағаным да бар: кілең ажалдың ішінде жүрген кісі әрбір өлген адамға таусыла қайғырып, діңкесін құртып жатпайды; әйтсе оқ астында өмір сүре алмас еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Адам қайғырмайын да демейді, бірақ жүрек деген шіркіннің өзі көтере алмайтын қасіретті ішіне жібермей, жан сақтау үшін қымтанып алатын қабығы бар ма қалай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен де әрбір ажалға сарқылып қайғыра бермеймін, менің жүрегім де жанымды қинай бермей қымтанып алады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірақ менің жүрегімнің сол қабығының жыртық-тесігі көп-ау деймін, кейде осындай оқиғалар кіріп кетіп, біз сұғып алғандай жанымды шығарады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қанша ойламайын десем де кішкентай әнші Парашка, ебін тауып маған бір соқпай кетпейді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сонау жарқабақтың басына шыққанға дейін бұл дүниеде ажал барын білмеген ақ періште, оның адам баласынан жауы болмайтын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сәбидің өзі көрген адам атаулы, ең аяғы үйіне түскен неміс солдаттары да, оның әні мен мінезін қызықтап, әлпештеп, еркелетуді ғана білетін |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мылтық кезеген бір сәтке ғана шошынып сәбидің аппақ ақылы жамандық дегеннің не екенін түсіне алмай кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
«Ой, мама, больно |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
» оқ тигенде барып тән ауырғанын сезді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мынау ызғар тепкен қатал дүниеде жылтыраған бір шырақ өшті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көзім, ақшұнақ шал Кузьмичке түсті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Өзі, сағаттап отырса да, бір қалпынан өзгермейтін адам, сол жымиған күйі өзгелерге қарап отыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көптің көңіл күйіне ғана емес, әннің ырғағына да беріліп баяу ырғалып, ақ, ұлпа сақалын шұлғып қояды, жұқа жүзі қызара бөртіп алған |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кенет |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
самайынан бұрқ ете қалған қызыл қан сақалын жуып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көзімнің алды бұлдырайды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Неміс солдаты аяғынан сүйрей жөнелгенде, басы қайрылып, сақалылымен қар күреп барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кузьмичтің көз алдымда бұлдырап кеткен бет жүзі қайтадан айқындалып келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жасаған-ау, сол жар басында көппен бірге атылған ақ сақалды шалдан аумайды екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
О да осындай аласа бойлы, ұлпа ақ сақалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
мойны қайырылып |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
сақалымен қар күреп |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Кузьмич маған өлік сияқты елестеп кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Иә, қазір тірі, тіпті жымиып отырғанмен ертең |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
бүрсігүні |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
көңілім құлазып барады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мына мәз болып ән салып, билеп жүрген жігіттер |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
анау ұясына кіріп бара жатқан күннің өміріндей ғана өмірі қалды ма екен бұлардың? Шыққыр көзім көріп келе жатыр: ертең бір соғыста осылардың көбі-ақ жансыз дене болып сұлап жатады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасымбекке көзім түсіп кеткенде жүрегім зу етіп, мұздап қоя берді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Баяғы орман ішінде қырылған солдаттарды жерлеп жатқанда беті қарауытып талақ болып ісініп кеткен бір өлік |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
соны Қасымбекке ұқсатып шошып кетіп едім, енді сол келіп көз алдыма тұра қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көзім қарауытып басым айналып кетті, құдай оңдап, қызып алған жұрт менің хал-жағдайымды байқаған жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Еңсем түсіп, қаншама езіліп отырғанымды білмеймін, есімді әзер жинадым, бірақ осы бір жаман сезімнен айығып кете алмадым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Мен бұл сезімнен кейін де біржола айығып кете алғаным жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әсіресе Қасымбек жайлы |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әрине, соғыста жүрген адамның бәрі неғайбіл ғой, бұрын да қорқыныш күдігім болатын, бірақ қарсы алдымда тірі отырған күйеуімнің өлік болып елестегені |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Айдың-күннің аманында сап ете қалған осы жаман елес |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
жаман ырымды жақсылыққа жори алмай жүргенімде шын шошынатын кезім алда екен |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
13 |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Сол күнгі мәжілісте көппен бірге қызынып, жұртпен қосылып ән салып, би билемесе де, билегендерге қолын шапаттап, дауысын көтере қошаметтеп, ішімдіктен де есесін жібермей балаша мәз болған Носовецті танымай қалып едім, күн бата жұрт дуылдаңқырап кеткенде барып қайта таныдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ол лекілдеген көңіл күйін пышақ кескендей тыйып, жеңілдеп кеткен денесіне қорғасын құйып алғандай салмақтанып, мен білетін Носовецтің өзі болып шыға келді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Манадан бергі ішкенінің қайда кетіп қалғанын құдай білсін, «сөйлесетін үлкен шаруа бар» деп Қасымбек пен Николайды оңашалап алып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дуылдаған жұрттан оқшау шығып, өздері оңаша кеңес құрып алды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Содан тойға қайтып оралып: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ал, жігіттер, ойнадық, күлдік, болды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Соғыс әлі біткен жоқ |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қазір жата қалып, дем алыңдар, — деп, әлі де і біраз гуілдесетін ойы бар партизандарды таратып жіберді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Ішіп алған еркектің жайы белгілі емес пе, жұрт риза болмай ренжіп, күңкілдеп, бірақ амалы жоқ тарай бастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Абан қипақтап Носовецтің қасына келіп: |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Кішкене отыра тұрсақ қайтеді, Степан Петрович? — деп еді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Мен сені отырғызармын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— деп зілсіз зекіп тастады |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Бүйтіп іше берсек жеңісімізді де ішіп қоярмыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бар дем ал, түн ортасында күзетке барасың |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қызулықтың өзі бас қосқанда бола ма қалай, енді кежірленіп, аяқтарын әзер басып, зорлық күшімен тарап баратқан жұрттық мастығы да тарап кеткен сияқты |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Носовец дастарқанды жинастырып жүрген Света екеуміздің қасымызға келді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Иә, Смуглянка, демалып, аздап есіңді жинадың ба? — деді ол Светаға қадала қарап |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Көз байланып қалған кез еді, жүзін аның көре алмадым, бірақ кеудеңнің ішіндегі пәлені көргісі келгендей кішілеу көк көзін өңменіңнен өткізе қадайтын әдеті болатын, сол кескіні болар деп топшыладым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жайбарақат қысыр сұрақтың ар жағында Носовецтің басқа бір шаруасы жатқанын сезіп Света да үнсіз күтіп қалды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Несі бар, дем алып болсаң, іске кірісетін де уақыт жетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дайындала бер, мән-жағдайды ертең сөйлесерміз, — деп, қоштасқаны болар, Светаның иығына қолын салды да, бұрылып кетті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Дулатымды ұйықтатып, ірге жаққа салып, күркенің ішінде жатып қалып едім, әлденеден ұйқым қашып, әлгіндегі жаман елестер мен жаман сезім, қанша ұмытайын десем де, ерегіскендей оралып соғып мазамды ала бергені |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әлден уақытта күркеге бүкшеңдеп Қасымбек кірді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қараңғыда мені басып кетермін дегені болар, қолымен жер сипалап, пысылдап демалып, еңбектеп келеді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Есіктің саңлауынан көріп жатырмын, қос тізерлеп шарта жүгініп отырған күйі белбеуін ағытып, гимнастеркасын басынан сыпырып шешіп жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Содан жайғасып отырып, пысылдап етігін де шешті, түнгі күзетті тексеруді басқа біреуге тапсырып жайғасып жатайын дегені болар |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жамбастап жата беріп, маған қарай қолын созғанда салқын саусағы бетіме тиіп кетіп селк ете қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ұйықтап қалған екенсің ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шошытып алдым ба, — деді Қасымбек |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Маған ұйқы қайда, көріп жатып неге шошығанымды өзім де білмей қалдым |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Жаңағы бір құрғыр әсер — Қасымбектің саусағы өліктің саусағындай бетіме мұп-мұздай болып тиді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бір түрлі өзіме өзім келе алмай, күйеуімнің сөзіне де жayaп бермей үнсіз жатырмын |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасымбек менің хәлімді аңғармай, өзінің әңгімесін айтып кетті: енді темір жолды |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
көпірлерді бұзуға, жаудың эшелондарын қиратуға бұйрық келіпті |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Шамасы қызыл әскер үлкен шабуылға шығатын болар, жаудың артынан қару-жарақ, әскер келетін жолын қиып тастау керек, — дейді, өзі кішкене қызып алған, маған бәрін тәптіштеп айтып жатыр |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Ертең тапсырмаға шығамыз |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Бірінші топты өзің бастап бар, — деді Носовец |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әлденеге жүрегім мұздап қоя берді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Қауіпті емес пе? — деп сұрадым жұлып алғандай |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қасымбек өзі көңілді, күліп жіберді |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
— Бүгін көрген қоқай деп пе едің |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Әрине енді, тапсырманың аты тапсырма ғой |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Қауіп-қатерсіз бола ма |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Тәуекел қыл да тас жұт деген |
Шырағың сөнбесін
|
Тахауи Ахтанов |
|
Талай тапсырманы орындап жүрміз ғой, — деп менің жауырынымнан құшақтады |