Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олар сіздің малыңызды жемегенде, жел оппайды той, – деді ротмистр маузердің үңгісін үрлеп тұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Одан да тезірек Ойталды шабуылдайық, мүмкін малыңыздың біразы әлі желінбеген шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына қарғыс атқан ауылда топырлап тұра бергеннен ештеңе өнбейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал ана жабайы қызға көзіңіз түсіп тұр екен, залогқа ала қойыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарашы, шыңғыруын, бұларда да туысқандық сезім бар, таң қаламын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мырзалардың ишарасымен екі солдат Күләй қызды байлап атқа өңгермекші еді, ойламаған жерден бейшара жетім өлі анасын құшақтап, сол жас әруақтан ғаламат күш алғандай, еңгезердей еркектерді бұлқына-бұлқына лақтырып-лақтырып жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баяғыда мына Бектен баласын Айбардың қызына үйлендіріп, ұлан-асыр той болғанда, осы Күләй мына өліп жатқан шешесі Талбүбіге ілесіп тойға барамын деп жылап еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Барғызбасың барғызбас, байғұс балам, – деп шешесі со жолы оны ілестірмей қойған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онда бұл тұлымшағы селтиген нәресте еді, үстіндегі көйлегі ескі еді; қазірде сол көйлегі түскірдің оңып тұрғаны шамалы: қызыл ала шыт көйлек мына солдаттармен алыс-жұлыста бір жеңі қолтығынан қақырап кетті де, сызылып атқан таңдай жаңа көтеріліп, томпайып тұрған алмасы жарқ ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солдаттардың есірігі қозып, қайта жармасып, қармай бергенде, қыз қаша жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайда қашып құтылады, мисыз жабайы, – деп ротмистр езуін қисайтты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі екі солдат далақтап қуа жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аттылар да аңтарылмай, солай қарай беттеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистр қынабынан қылышын суырып алып, пысықтығы ұстап, Тайлақ кепесінің жанында үюлі тұрған шөмелені қылышпен сұққылай бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлдебіреулер жасырынып жатқан жоқ па деген дегісі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не болғанын ә дегенде өзі де түсінбей қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Албастыдай әлдене атылып келіп, қара санын қапқанда, ротмистрдің астындағы ат үріккеннен жалт беріп еді, Приходько бұрқ етіп жерге аунап түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шөмеледе жанадан күшіктет төрткөз қара қаншық жатыр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауылда осынша ойран болып тұрғанда, төрткөз қара қаншық өз күшіктерін бәледен жасырып, үн шығармай жан сауғалап-ақ жатқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал енді пішенді жалаңдаған қылыш тінткілеген кезде, оның да өз балаларын, өзін қорғап, әрекет қылғандағы түрі жанағы... ротмистрдің қара санынан бір-ақ алып түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солдаттар қара қаншықты атып өлтірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Отрядтың фельдшері жалма-жан ротмистрдің шалбарын жыртып жіберіп, санына ине тығып, дәрі бүрікті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұл ит құтырған болуы мүмкін, сақтық керек, – деп шіңкілдеді фельдшер өз әрекетін ақтамақ болып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өртеңдер қарғыс атқан ауылды, ауру таратады әйтпесе. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тез өрте! – деп бұйырды жантайып жатқан ротмистр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шық етіп тасқа тас тиіп, арасынан иненің жасуындай от шықса, лап ете қалайын деп тұрған қау лезде қара түтіні бұрқ-бұрқ етіп, жалқын сары от ойран дүниенің жалауындай желбіреп шыға-шыға келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйлердің төбесін жапқан қу қамыс, үйме тезек жаппай жанып, Маңырақ тамұқпен таласып, тірі жау мен тілсіз жау тізе қоса тасыраңдап кедей ауылды лезде орап алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл кезде солдаттардан жанұшыра қашқан Тайлақтың қызы өздерінің бұрынғы бұзылған тамының орнына келіп жетіп артына бұрылып қарап еді, ауылдың үстінде сары жамау қара жалау желбіреп тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өрт қызуы мұнда да жеткендей, тозақы аптап алып барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі екі солдат таяп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда қыз байғұс басқа амалы құрыды да, жар қабақтан төменге өзін-өзі тастап кеп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарқабақтың асты биылғы су тапшылықтың өзінде түйе бойламайтын терең иірім еді, қыз көпке дейін зым-зия көрінбей кетті де, бір кезде су бетіне шашы жайыла шығып жанталасып арғы жағаға қарай малти берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қабаққа келіп жеткен солдаттар ойланып жатпай, жаттығу кезінде қарақшы көздегендей, асықпай-саспай гүрс-гүрс ата бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қыздың ербеңдеген қол-аяғы тына қалып, қайтадан көрінбей кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек су бетінде жайылған қара шашты толқын шіркін, балдырдай шұбатып, ағыстың ығымен ырғалтып, бұлаңдатып әкетіп бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иттер, неге аттыңдар? Оның тірі болғаны керек еді ғой! – деп ротмистр ақырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайтадан атқа қонып алыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына түріне қарағанда, зор майданнан жеңімпаз болып шыққан кемеңгер қолбасшыдай, жарқабаққа атының басын тіреп, үзеңгіге аяғын шіреп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Наполеоннан кейін басы адам, денесі арыстан пішінді Сфинкстің мұрны түсіп, сәңкиіп қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистр Аркадий Приходькодан кейін Сыпатай күмбезінің төбесі қара шешек шалғандай, шұрқ-шұрқ тесік, шұбар ала болып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүние қызық қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол Наполеон топан судың ортасында, Әулие Елена аралында айдауда жүріп өлді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Асқазан рагінен азаппен өлер алдында мүмкін оның көзінің алдында мұрны түсіп, сәңкиген үрейлі Сфинкс жаналғыштай болып тұрған шығар, кім біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Наполеонның сүйегі әлдеқашан қурап кетті, ал сәңкі пұшық Сфинкс әлі тұр Мысыр шаһарында... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистр Аркадий Приходько қайтар жолда мұны ойлады ма, ойламады ма – белгісіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ жол бойы жақ ашып, тіл қатқан жоқ, әкесі Приходько өлгендей мәстек аттың үстінде түнерді де отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол жұрт топырлап тұрған жерде тана басын көтеріп алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Теляшкин тобы соңғы тұтқынды жайғастырып болып, бұларды күтіп тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соңғы тұтқын екі қолы артына байлаулы, екі аяғы да қосақталып таңылған, қарағай бағанның темір құлағына өзінің қам қайыс белдігіне мойнынан ілініп салаңдап қалыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарағай бағанға асылған адам аса ірі көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адам өлгеннен кейін бойы ұзарып кетеді деседі, мүмкін рас та шығар, әйтеуір мына тұтқынның аяғы жерге тиер-тимес салбырайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистр салбыраған денеге таяп барып, әлгінің бетіне ұзақ қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұтқын басы ротмистрге жоғарыдан төніп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екі ұртын басқан шалғы мұрттың ұшына тұрып қалғандай бір-бір тамшы жылтырайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жантәсілім алдында көзінен жас шыққан шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Зор денесінде жыртық-жыртық бөз көйлектің сілемі ғана бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басы құлаған төсінен тұмар сияқты бірдеңе көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистр аласа аттың үстінде үзеңгіге аяғын тіреп тұрып, ерден құйрығын көтеріп, әлгі тұмарға үңілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алақандай ағаш тұмар ала жіппен әлгі адамның мойнына тағылған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Орысша жазуды көріп, ротмистр бұрынғыдан бетер құмарлық қысып, әлгіні оқи бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағаш тақтаның бетіне сия қаламмен қисық-қисық жазылған сөз: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Туркестанский край, Аулие-Атинский уезд, Меркенский участок, аул Манрак, Тайлак» деп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Маңырақ қайсы? Өртеніп кеткен ауыл емес пе? – деп сұрады ротмистр Теляшкиннен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дәл солай, мәртебелі мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ауылда жүріп адасып кетем деп ойлады ма, мұны неге тағып алған? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Надан киргиз ғой, мәртебелі мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл киргиз да солдатқа қара жұмысқа алынатын болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер солдатқа кетсем, керек шығар дегендегісі ғой, сірә. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлардың көбісі сөйтеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осындағы орыстарға жаздырып алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистр ойланып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Демек, бұл солдатқа баруға бір мезгіл пейілді де болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бүлікшілдердің дүрмегіне қосылып кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кешірім етуге де болатын екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бекер дарға асып жібергенсіңдер, Теляшкин! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дәл солай, мәртебелі мырза! Бұл өзі осындағы құрметті Кузьмин байдың жалшысы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұны азғырған сол Кузьминнің екінші жалшысы Пахом Петров деген орыс, майданнан мүгедек болып қайтқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соның арбауына түсіп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Соны біле тұра, неге өлтірдің иттің баласы?! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өзіңіздің әміріңіз бойынша мәртебелі мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлардың ақ-қарасын тексеріп жататын сот болған жоқ қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қысқарт! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал Пахом ит болатын болса, киргиз бүлікшілеріне қосылып кетіп, кеше бізбен соғысты ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол қайда қазір? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оққа ұшып өлді, мәртебелі мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен өзім көрдім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алғашқы шайқаста. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маңырақ маңында. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атама сол қарғыс атқан ауылдың атын! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистр әлдеқайда, батыс жаққа көз қадап, басын әнтек шайқап, мырс етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Герман соғысында ерлікпен өлудің орнына, елге оралып, бүлікшілерге қосылып, өз қандастарының қолынан оққа ұшу... неткен масқара! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтеуір мырзаға жағымды бірдеңе істесем деген ниетпен Теляшкин ептеп қана: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мәртебелі мырза, онда бұл киргизді адам сияқты жерлесек қайтеді? – деп сипақтады, бағанды нұсқап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қажеті жоқ, болары – болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұра берсін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыны айтып ротмистр мәстек аттың тоқ бүйірін торс-торс тебініп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жапқан көзден бастап көрген-білгенін айтқан кезде – о дүниеліктердің бәрі-бәрі Тәңірінің өзі бастап, күллі періштелер, әзірейіл, жәбірейілдер селт етпестен ұйып тыңдап, үнсіз тебіреніп, күйзеліп, күңіреніп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпті Тәңірінің де қызыл жиек кәрі көздерінен сора-сора жас парлап, ұзын ақ сақалын жуып ағып жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Апырай-ай, біздің мұндағы тамұғымыз – жарық дүниедегі сұмдықтарға қарағанда жұмақ екен ғой! – деп тіл қатты бас Әзірейіл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, бейшара пендем, көрген азап-тозағың басындағы шашыңнан да көп екен. |