Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тізімнің шатағы әлі біткен жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Іздеген Маңырақтарыңыз міне. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді менің керегім жоқ шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кузьмин гүж ете қалды: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Постой, тамыр, постой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы Маңырақтың бір сүмелегі менің малымды сыпырып айдап кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен әуелі соны өндіріп бер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан соң баратын жағыңа бара бер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарай гөр, қайтып кетпекші! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кузьмин мырза дұрыс айтады, – деп қостады ротмистр Приходько. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осы ауылдың тізімге іліккен еркектері кімдер? Олар қайда? Менің дерегім бойынша, олар көтерілісшілерге қосылған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сіз управитель мырза, әуелі соларды түгелдеп шығыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мал жағын онан соң көре жатармыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бектен, сен немене, бәрімізден ақылдымын деп ойлайсың ба? – деп пристав ежірейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қазір бұл кәззап ауылдың күлі көкке ұшады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған мына біз кінәлі де, сен адал болып шыға келмекшісің той. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоқ, Бектенка, не көрсек те, бірге көреміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе, біз бұл Маңыраққа сенсіз де жол таба аламыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айда, әуелі Тайлақтың үйін көрсет! Содан соң ротмистр мырза айтқандай, тізім бойынша, жігіттерді түгендейміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бектен болыстың үстіндегі жадаң қат боз камзолдың жауырыны қарауытып суланып бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мейіздей қатқан денесін қазанға салып қайнатқандай, қара тер тұла бойын жауып жүре берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байқаусызда басындағы әшекейлі ақ қалпағын астындағы тақиясымен қоса сыпырып ала жаздап, лезде басынан өз қолын өзі үрейлене тартып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басынан тақиясын алғанын әлі күнге жан баласы көрмеп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жылда-жылда жазғытұрым су тасқыны мүжи-мүжи кемерленіп кеткен жар қабақтың басында құлаған үйлердің морыған дуалдары тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына Маңырақ ауылына төніп келген тажалдай дәрменсіз елді қорғағысы келгендей әлгі дуалдар бүгін ерекше сұсты көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басындағы байғыздың да дауысы ащы, қаза бойын аза тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ескі дуалдың көлеңкесінде жусап жатқан ешкілер ғана қайғысыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл ауыл – ешкілі ауыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ешкіден басқа малдың Маңыраққа мәйегі құтаймаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірлі-жарым арыған тулақ жылқы тұяғын ауылдың жігіттері қақпайлап мініп, Ойталға түсіп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпті өгіз мініп кеткендері де бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Піл мініп, түйе мініп соғысқандарды тарих біледі, ал өгіз мініп сарбаз болғандарды кәрі құлақ тарих жарықтық ести қойды ма екен... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ер-азаматы, қараң-құраң малы кеткен ауыл – көшкен елдің жұрты сияқты жұтаң. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кәрі-құртаң, бала-шаға, қатын-қалаш қазір ауылды қамалап келген қарулы әскерді көріп, індеріне кіріп кетіп, терезелерінен баспалап қарайды! Балалар әскерді қызық көріп, жеркепелерінің сора басып кеткен төбесіне шығып, қарап тұр еді, шешелері: «Жүгірмекші – жүгірмек, жуадай солып, қыршыныңнан қиылғыр! Өлетін бала молаға қарай жүгіреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өлейін деп пе едің! Түс, ойбай!» – деп балаларын желкелеп-желкелеп, кепелеріне қуып тыққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүкіл ауылда жалғыз қара көзге түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл Тайлақтың немере ағасы Жапарқұл дуана болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бетінің әжімі еменнің қабығындай айғыз-айғыз, сақал-шашы қара құманды ұнға тығып алғандай аппақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақ пен қара осы адамның бір басында бір-бірімен жарысқа түскендей: терісі тым қап-қара да, сақал-шашы тым ақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жапарқұл кілең мылтық асынып, қылыштары салаңдап, жарау ат мінген әскерді көзі көрмесе де, тамашалағандай, қолымен көзін көлегейлеп, басын шайқап, таңдайын қақты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұтындағы жүнін сыртына қаратып киген қаудырақ тері шалбарды алақанымен бұрқ еткізіп бір ұрып қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жапарқұл бұл шалбарды қыста жүнін ішіне қаратып, жазда сыртына қаратып киеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қыстығы да, жаздығы да осы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ой-хой, мынау баяғы Сыпатайдың асындағы көкпар ғой! – деп айдалаға айқайлап сөйлей, таңдайын тағы да тақылдатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аттылар таяна бергенде, қаһарлы дүбірден Жапарқұл жамандықты енді сезгендей күл төбеден төмен қарай қорбаңдап қаша жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аяғындағы қолқылдақ кебісіне шалынып, етбетінен жығылды да, тұруға шамасы келмей, иегі селкілдеп, ақ шел көзі аспанға қарап қолын ербеңдетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалың қол тоқтады да, Бектен алға дара шығып, шалға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тайлақтың үйі қайсы? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шал тілі күрмеліп қалған шығар, селкілдеген иегін үнсіз бұрып, ауыл шетіндегі жартыкеш жеркепені нұсқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жеркепенің жарты төбесі жабылып, жартысы жабылмай қалған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ауылдың адамдары қайда? Аманбай, Аманқұл, Жаманқұл, Кенжелер қайда? Қоқанбай қайда? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыстың сұраған кісілерінің бірде-біреуі жоқ еді, соған өзі кінәлі болғандай Жапарқұл күні бұрын екі қолымен басын қорғалап, кемсеңдей бастады: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Білмеймін, аттарына жайдақ мініп кетіп қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір жерде көкпар бар ма, қайдам... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өтірік айтады, кәрі төбет! Тұр орныңнан! – деп енді пристав таяп келді де, жерде жатқан жарымжан шалды атпен омыраулатып тұрып, еңкейіп барып, дырау қамшымен жоннан ала тартып кеп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алғашқы қамшы солдаттарға қу қамысқа тиген шырпы отындай әсер етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек әмір күтіп жалаңдап тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тінтіңдер! – деді ротмистр солдаттардың пейілін танығандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол-сол-ақ екен, талма түстің тымығында оқыстан құйын үйірілгендей Маңырақтың боз-бораны шыға берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қақылықтап қашқан тауықтар байбалам салды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қаңсылап қашқан сабалақ иттер ауылдан әрірек барып, қаңсыған қара тұмсықтарын аспанға қаратып ұли бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жуындыға тоймаған соң иттің де жүні түлемей, бөкселеріне қомыт жамап қойғандай қобырап жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көгенде жатқан лақтар біреу бауыздап жатқандай бұршаққа буынып, кебенек келгендей бақырып ол жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көкпар! Көкпар! – деп қырылдады бет-аузы қан-қан болып, аттардың тұяғының астында қалған Жапарқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дода! Дода! Сыпатай! Сыпатай! – Шал байғұс әлі таңқалып, таңдайын қағып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайлақтың жартыкеш жертөлесінен солдаттар Тайтақайды, бой жетіп қалған қызы Күләйді сүйреп алып шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өңі кеткен боз көйлегінің омырауы жыртылған Тайтақайдың бір мамасы суалған сиырдың желініндей салаңдап кетіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жерге түсіп қалған жыртық жаулығын алайын деп еңкейе беріп еді, солдат мылтықтың дүмімен итеріп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайтақай бір қолымен шашын басып, екінші қолымен әлгі солдаттың өзін итеріп кеп жіберіп еді, солдат серең етіп құлап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған басқалар қыран күлкі болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Не деген күшті қатын! – деп бастарын шайқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайтақайды пристав тани кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, мынау баяғы Айбар мырза мен Бектен мырза құда болатын тойда бізді алдаған қатын ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ах, сайтан! Ах, дию! Әлі тірі екен той. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
О жолы тыр жалаңаш шешінбеп едің, енді шешінесің, кәрі дию! О кезде жасырақ еді, қартайып қалған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ қарулысың қайтесің әлі! Сенің байың Тайлақ – үлкен қылмыскер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қожасының малын ұрлап, көтерілісшілерге қосылып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол үшін оның үй іші қырылуға тиіс, – деді пристав Тайтақайға ежірейе қарап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Менде бай жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайлақ деген адамды біз білмейміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не істеп жүргенін және білмейміз, ол үшін біз неге жазаланамыз? – деп әйел бет бақтырмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, болыс, құдайшылығыңды айт мыналарыңа! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Не қыласың, сорлы, қасарыспай, қарсыласпай, жаныңды арашалап қалсаңшы, айтқанына көне бер, – деді болыс аяған болып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қой де, мыналарыңа! Сен ғой, қарабет, осыларды онсыз да шықпа жаным шықпа деп отырған Маңыраққа бастап әкелген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдай бар болса, ана басың жерде шіріп, аруақты аттап атала болған миыңның орнына жылан ұя салсын да! Тіфу, қарабет! – Тайтақай ат үстіндегі болыстың бетіне түкіріп кеп жібергенде, Бектен оған қамшы көтере алмай, бетін жеңімен сүртті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына айылын жимаған адуын қатынның соншалықты алысқа түкіргеніне тан қалған ротмистр атының тізгінін тартып шегініңкіреп кетті де, өзіне өзі: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ат! – деп команда берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оқ Тайтақайдың жыртық омырауына тиген екен, салбыраған мамасының үстімен жылғалай жылжып аққан қан емшектің үрпіне жетіп, жерге тырс-тырс тама берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайтақай дем ала алмай, аузын аптыға ашқан күйі әлдене айтуға аузына сөз түспей қалғандай аңтарылып бір сәт тұрып еді, Күләй қыз: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Апа! – деп шыңғырып жібергенде, есіл Талбүбі – Тайтақай есіктің көзіне жәй ғана сылқ етіп бүктетіліп отыра кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өмір бойы зілмауыр ит тіршіліктен енді бір демалайыншы деп, өзіне өзі тұңғыш рет ерік беріп, тізесін еркін бүгіп, тұла бойы қорғасындай балқып, исініп кеткен емшегінен қып-қызыл сүт саулап, қырқасына өмірі су шықпайтын Маңырақтың үстіне қызыл дария пайда болып, Тайтақай сол теңізде жүзіп бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйел өлімі Кузьминді өзгеше күйікке салды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол жауға кеткен малды өндіріп алмақ еді, мына Маңырақта тышқақ лақтардан басқа ештеңе көзге түспейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Малы қайда бұлардың? Оу, пристав мырза, ротмистр мырза, бір жабайы қатынның өлімімен менің малымның қарымы қайтпайды той. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына қызды мен залогқа ұстаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маған байлап беріңдер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақымақ әкесі көтерілісшілерді көндіріп, малды қайтарсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өйтпейді екен, бұл иттің қызы ит өлімімен өледі, ол үшін мені жауапқа тарта алмайсыңдар, – деді Кузьмин. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Малыңыз қарақшылардың қазанына түсіп кетті-ау деп қорқамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біздің дерек бойынша, онда алты мыңға тарта қол бар. |