Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сеземін, – деп Тұрар сазарып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ә, сезесің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенін сыбағаң басқаша. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олар қиналмай, оңай опат болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бекер сазарма. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көпей оғлы! – Ақкөз ашу қыса бастағанда ұдайы аузынан осы бір түсініксіздеу сөздер шығушы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл сөздің мағынасын қазір үдере түрегелгендердің ішінде Тұрар ғана түсінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз қанша адуын, айбарлы болғанмен, адамға ақырып-зекіруді білмейтін, сабыр сабасынан аса көтерілмейтін кісі еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әбден ашу шақырғанда, өкпе қысылғанда айтар ең ауыр сөз осы: «Иттің баласы!» Оның өзін түсініксіздеу тілде айтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қорқыт-Ата хикаясын Ташкентте жүріп оқыған Тұрар ғана бұл жұмбақ «көпей оғлы» не екенін біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақа, бұл өзі «көпей оғлы» болғанда да нағыз төбеті болып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан етек-жеңімізді жинақтап, шашау шықпай, ың-шыңсыз шегінейік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойтал маңына барып, бекініс жасаған жөн. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәл қазір олармен бетпе-бет кездесу бізге қолайсыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жан-жағымыз ашық, айдалада тұрмыз, – деді Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз тақиясын алып, басын сипалап, сәл тұқшиып қалды да, тұғырында мүлгіп отырып, кенет дүр сілкінген бүркіттей басын көтеріп алып, кеудесін жаза, екі иығын керіп жіберіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ, балам, қашқан жауға – қатын да батыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қор болып қашар халім жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгіде өзің емес пе айтқан: «Диірменде туған тышқанның баласы дүрсіліңнен қорықпайды», – деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді қашар жайым жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы таңда Алла не бұйырып тұр, соны көріп алдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жазмыштан озмыш болмақ емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына ақ таңның алдындағы антым сол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыдан құдай ісімді оңлап, жарақты жауды тағы бір жайратар болсам, әне сонда сенің айтқаның болад, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А сонда менің дабысым алысқа кетед, қалың қауым жан-жағымнан қаумалап өзі-ақ келед. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің қолым телегей теңіз болып тулар сонда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А кім шақ келер екен оған сонда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соғыста шейіт болғандардың әрбір тамшы қанынан нұр шашырап, өзгеше бір өмір келер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз аңсаған азаттық таң басымызға айналар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе қара бұлт қаптап, жау сүйегімізді таптап, ахирет заман ары қарай жалғаса берер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Е, Тұрар батыр, мұның несі сөз! Тәуекел деп тас жұтып тұрмын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өңешімнен өтсе – өтті, өтпесе – қақалғаным. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы сәт Ақкөз ерекше аруақтанып, қанатын қатты қомдап, ұшпаса іш құса болып өлетін тау қырандай бір ірі мақсатқа қатаң шүйілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шарадай екі көзі жалт-жұлт етіп, найзағайдай шатынап, алған бетінен қайтпайтын қайсар тұлпарға мініп алғаны мәлім болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дәл қазір сол әскерді жол үстінде бір бүйірінен қапылыста шабуылдап, жайрату керек-дүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақыл – жастан, асыл – тастан, ақылды екенің рас, жарқыным, бірақ осы жолы сен де бір менің тілімді ал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жүзбасылар! Жиналыңдар! – деп Ақкөз күміс ердің үстінен бурадай ырғалып, түре келе берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл жолы Тұрар оған қарсыласып жатпады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өйткені ұзақ жолдан арып келе жатқан әскерге мына әлденеше мың жасақпен тұтқиылдан лап қойса, таңның елең шағында, бәлкім, ұрыстың сәті де түсер деп ойлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөзге өзінің сенімді серігі Досмайыл да, Сармолда да, майдангер балалары Рахманқұл мен Әбдіқұл да қарсы болған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жігіттер! Ез болмаңдар, ер болыңдар! – деді Ақкөз таң нұрынан екі беті нарттай жанып, шарадай көздерінен жарқыл жайнап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Біз пендеге бір өлім, а бірақ бізге керегі ақ өлім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тажал бізге зеңбірегін сүйретіп тағы келе жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қатын құсап қашқанымызбен бізді бәрібір құтқармайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кәне, әлгі боз бие қайда? Мына ақ таңның атысында боз биені әруақтардың атына атап шалып жіберіңдер! Сыпатай батырдың, ата-бабамыздың әруағы қолдасын бізді! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таңғы салқында киіздей тұтасып жатқан ажырық шөптің үстіне боз биенің қаны шашырап, лағыл моншақ таққандай шөп басы жайнаң қағып шыға келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жануардың жанына Ақкөз бірінші болып барып, ішінен күбірлеп дұға оқыды да, боз биенің алқымынан жылап аққан жылы қанға қолын малып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ат үстінде қанша адам, соның бәрі Ақкөздің істегенін істеп, саусақтарын қызылға бояп шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолдарын ақ таңның алқасында, жақын жаудың қасында осылайша боз биенің қанына малып, іштей анттасқан соң қалың қол Меркенің іргесіндегі ажырықты алаңқайды артта қалдырып, жасақты жауға суыт жүріп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алатаудың ақ шыңдары әлі шығып үлгірмеген күннің сәулесімен сүйісіп, таң алдында махаббат құшағында жатқан хас сұлулардай тебіреніп тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оларды тіпті сан мың аттың тұяқ дүбірі де селт еткізе алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күн мен шың өбіскенде жердің жүзі жымиып, қабағы ашылып, реңінен кірбің кетіп, жадырай береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сарғайып қураған түйе жапырақтар ат тұяғының астында тот басқан қаңылтырдай қаңғырлайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл өңірде көзін жұмбай өлетін өміршең гүлдер бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жал-жағалай шашыратқының көкшіл гүлдері перуза асыл тастай жәудірейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қашан қар астында қалғанға дейін шашыратқы гүлі солмақ емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазан ұрмай, қар жаумай гүлқайырдың алақандай ақ гүлдері бүрік құлақтанып, қарауытып қалыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алпыстан асқан шағында «Сыпатайлап», апай төсін айқара ашып, таң бозында жауға шапқан Ақкөз табиғатында да мына көкшіл перуза гүлге ұқсас бірдеңе бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол қазір қаракөк барқытпен көмкерген ақ қалпағын баса киіп, ақжал сарыны сабылтып бара жатқан шағында Алатаудың ақ шоқыларынан жаралған алпамса перзент сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адам, асылы, табиғаттың ұрығы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тірі жан табиғатына тартып туады, өйткені ол адамның анасы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тасты аспанға қанша лақтырсаң да қайтадан жерге түсетіні сияқты, бұл Ақкөзді де, оның соңынан ертең қалың қолды да осы туған жерден айыра алмайсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы топырақта өліп кетуге риза, ал айырылуға бейіл емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олардың тас қабырғалы қара бесігі осы Мерке атырабы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олардың бойына күн сүйіп жүкті болған қара жердің: оның жусаны мен шәй-қурайының, торы тобылғысы мен рауашының, ащы миясы мен дермене-жалбызының исі сіңген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Биылғыдай шөбі шая құрғақшылықтың өзінде шөлге шыдамды шилеуіт жандарын шүберекке түйіп жауға жалаң төс аттанып бара жатқан мына жасақтың аттарының бауырынан сипап қалып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол шилеуіттен осы елдің әйелдері ши тартып, киіз үйлерінің қабырғасын жабады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қаралы үй ахиреттік арысын сол шиге орап шығарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Туған жердің аспаны қара бұлт қаптап тұрса да қарата үйдің түндігіндей жылы көрінер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы аспанның астында, осы жердің үстінде қорлық пен зорлыққа шыдай-шыдай төзімі кемерден асып төгілген ақкөңіл, аңғал адамдар мына боз ала таңда, боз далада тарғыл тастай түйіліп атқа қонған бір заман. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тақта жауыз патша отырғанда азаттық жолы қан сасиды екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соған саналы түрде бас тіккендер жорығы еді мынау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркеден күнбатысқа қарай жиырма шақырым шыққанда алдан әскер қарасы мұнартты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөздің жер қайысқан қалың қолына қарағанда жазалаушы отряд бір шөкім ғана аз қол сияқты көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құдай бұйыртса, мұны біз таптап өтеміз! – деп Ақкөз үзенгінің таралғысын қысқарта түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кішкене жыланның уы көп болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақа, абайлау керек, – деді Тұрар адуын қарттың аптығын басып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қолды екіге жарып, қос бүйірден орай шапқан жөн. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда күші екіге бөлінсе, бәлкім бізге жеңілдеу тиер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз қолдың жартысын Досмайылды бас қылып, қара жолдың тау жақ бетіне өткізді де, қос қанаттан бір мезгілде ат ойлауға келісті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырық боз жылқының құйрық қылынан жасалған боз қылаң ту желбіреп жоғары көтерілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның жанынан атқан таңның арайлы шапағындай қызыл ту желбіреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың айтуымен Ақкөз бұл жорықта қызыл ту көтеруге келіссе де, кешегі Сыпатай батырдың салтымен ат қылынан жасалған ақ жалауды да тастамады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақ жалау патшанікі! – деп Тұрар көнбеп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Патшанікі ақ болғанмен, қос бас самұрығы бар мата байрақ, біздікі тұлпар тектес жылқыдан, тірі тәннен шыққан қыл байрақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұның әруағы басым, – деп Ақкөз көнбеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұл байрақта менің Ақжал сарымның да қылы бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал көне, Ақжал жануар, осы сапар тұяғың мұқалмағай, сүрініп кетпей, сүңгідей сілте, тұлпарым! – Ақкөз аттың жалын сипап ішінен күбірледі де, – ендігі замат қарала күміс белдігін шешіп алып, мойнына салып тұрып айқай салды: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әруақ-құдай жар болсын, ерлерім! Ата-баба әруағы қолдасын, алға! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалың қолдың шабысынан жер сілкініп, тау қозғалғандай еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Сыпатайлап!», «А құдайлап!» ақырған айқайдан аспан асты күңіреніп кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы телегей теңіздің толқынындай шуды баса көктеп бір кезде зеңбіректер гүрсілдеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сатырлай атылған мылтықтардың азынауық үні таңғы ауаның сарынымен жаңғырығып, алты қырдан аса естіліп жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өкірген адам дауысы, шыңғырған жылқы дауысы, көк түтін мен бозала шаң қапырығына, күйген еттің күлімсі иісі араласып, мына сұрапылдан көз тұнып, адам есінен адасып, бас айналды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соғыстың ең сын сәтінде, жазалаушы отряд қыспақта қалып, енді-енді іргесі сөгілейін деп тұрғанда көтерілісшілердің ту сыртынан, Мерке жақтан Аркадий Приходько бастаған Пішпектен жеткен тың күш тұтқиылдан соқты да, оңынан келіп тұрған істің быт-шыты шығып, берекесі қаша берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанша өлермен болса да, бұршақша жауған оққа төтеп бере алмаған қарусыз қол қырылғаны қырылып, қырылмағаны терістікке, Ойталға қарай сырылып шегіне бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалың қолдың қақырап, быт-шыт болып жыртылғанын көріп: «Қайт! Қайт!» – деп қаһарлана айқайлап Ақжал аттың үстінде алас ұрған Ақкөздің бір кез лезде дауысы шықпай қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оң иығы топшасынан жұлынып түскендей, ат үстінен оны бір дүлей күш жұлқып өтті де, батыр есінен ауып, шалқалап бара жатқанда, сарбаздар келіп, Ақжалдың тізгінін тартып, қолбасшыны шегінгендер соңынан алып кетіп бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Күміс ер! – деп айқайлады Ақкөз көзін тарс жұмып алып жанындағыларға. |