Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күзде жан тәсілім еткен сары жапырақтар қыс бойы жерде жатып, топыраққа сіңіп, жер астындағы тамыр арқылы ағаш басына қайтадан өрмелеп шығып, анасынан қайта туып, өліп-өшу деген ұғымды тәрк етіп, мәңгілік өмірдің жырын сыбырлай бастаған шақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүниеде ешнәрсе ізсіз-түзсіз кетпек емес деседі философтар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таудың бөктерлері жасыл тақия кигендей жаңарып шыға келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Желкілдеп шыққан жасыл шөп ықылым замандарда өліп-өшкендердің шашы деседі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол шөпті мал жейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адам малдың сүтін ішеді, етін жейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айналып келгенде, көп заман бұрын қураған сүйек топыраққа айналса, одан шөп өсіп, оны мал жеп, оны адам жеп, қазіргі тірі жүргені сол бір кездегі өлгендердің арқасы сияқты да. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақтеректің ашаң жасыл жапырағына қарап, ойланып отырған Тұрар сыныпқа бөтен адамның кіріп келгенін кейін аңғарды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сыныптағы шәкірттер орындарынан үдере тұра келгенін соңынан байқап, өзі де ұшып тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сұлу мұртты, бойы тіп-тік әскери кісі Иван Владимировичпен күңкілдесіп біраз сөйлескен соң, мұғалім балаларға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көне, жаңа диктант жазған дәптерлеріңді парталарыңа жайып қойыңдар, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Келген мейман екі қолын артына ұстап, бір-бір басып, парталарды жағалап жүріп, шәкірттердің дәптерлеріне үңілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырзаның тұсына келгенде, оның дәптерінің, тысына қарап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А, сен Айбар мырзаның баласысың ба? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, иә, – деді Атамырза тым асығыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына жолдастарының көзінше мәртебелі мейман өзіне бөлекше назар аударғанына риза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мейман Атамырзаның дәптерін қолына ұстап, басқалардікінен гөрі, көбірек шұқшиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзінен бір елі қалмай ілесіп келе жатқан Иван Владимировичке бұрылып қарап, басын шайқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұғалім оны құптағандай көзін жұмып, басын изеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл келген Мерке участогінің тергеушісі Семашко мырза еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мерке сынды түкпірдегі участокте сауатты адам саусақпен санарлық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал прокурордың жұмысы жылдан жылға көбейіп келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қылмыстылар көбейген сайын іс те көбейеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол істі жүргізуге көмекші керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сауатты көмекші керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркеде ондай адам теберікке табылмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрине, Айбар сияқты атақты адамның баласы бұл жұмысқа лайықты-ақ болар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ Айбар мырзаның ұрпағы әрі сауатсыз, әрі айбақ-сайбақ, сойдақтатып жазады екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тергеуші оның жазуындағы быжынаған қателерді қызыл қаламмен шимайлайын деп тұрды да ол райынан тез қайтты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанша дегенмен Меркедегі сыйлы кісілердің бірінің тұқымы ғой, тиіспейін деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы тәуір-ау деген бір-екі дәптерді иелеріне қайтармай, қолына ұстаған күйі, парталарды жағалай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шәкірттер қыл көпірдің үстінде тұрғандай демдері тынып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұндай мәртебелі адам сыныпқа тәпе-тәннен кіріп келер деп ешкім ойламаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе «Әкемнің өлерін білсем талқанға айырбастап жіберер едім» деп бір бейбақ айтқандай, мына балақайлар бұл диктантқа барын салар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тергеуші тұтқиылдан келіп, тұяқ серпуге мұрша бермей, діңкелетіп тұрғаны... Тергеуші тексерерін білсе, көк жалқау Атамырзаға дейін сабаққа деген діні өзгерер еді... амал нешік, тосыннан келген зауал болды бұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Семашко мырза жолай тағы бір дәптерді қолтығына қыстырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сыныптағы қос терезенің артқысының тұсына тақала бере әуелі Қабылбектің дәптеріне үңілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны да алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның қатарында жатқан қағазға қарап, едәуір тұрып қалды да, енді оның иесіне көз тастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқалардың өздерінен гөрі дәптерлеріне көп көңіл бөлген тергеуші бұл жолы шәкірт балаға зейін тоқтатып, шамадағыдан ұзағырақ тұрып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың көңіліне күдік кіріп: «Мені іздеп жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұстамақшы», – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ сыр бермейін деп тым сіресіп қалғанын соңынан аңғарып, еркінірек болуға тырысты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Фамилия? – деді Семашко жәй ғана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қырғызбаев,–деді Тұрар орнынан асығыс көтеріле беріп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Отыр, отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тергеуші Иван Владимировичқа бұрылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Басқа сабақтардан үлгерімі қалай? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өте жақсы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иә, өте жақсы, – деп директор елеңдеңкіреп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Семашко Тұрардың тұлғасын: қоп-қою қара шашынан бастап, көнетоз ботинкалы аяғына дейін жеке-жеке талдап тұрғандай көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Денсаулығы? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әбден шыныққан,– деп лезде жауап қатты директор. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ қандай жағдайда шыныққанын салалап жатпады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мектепке үйден қатынай ма? Интернаттан қатынай ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Интернатта тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әлеуметтік тегі? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Орта шаруалы киргиз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспара болысына қарасты төртінші ауылдан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тергеуші төртінші ауылдың қай тұста екенін есіне түсіргісі келгендей, терезеден әрі қарап сәл кідірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың көңіліне аш шиебөрідей сумаңдап неше алуан ойлар келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шыққан тегіме дейін, денсаулығыма дейін тәптіштеуіне қарағанда, түбі тегін емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Шынымды айтып жалынсам ба екен? Жоқ! Тіліңді тісте!» – деп өзіне өзі бұйырып, аспай-саспай ол да терезеге қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жауқазын жасыл жапырақты ақ терек көңілге сабыр ұялатқандай болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұл баланы кабинетіңізге алып жүріңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оңаша сөйлесеміз, – деді де тергеуші ешкімге қарамай, есікке беттеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шығып бара жатып, артына бұрылып, ауыздарын ашып аңқиып қалған балаларға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сау болыңыздар, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үлкендердің соңынан ілескен Тұрарды балалар состиысып, үнсіз шығарып салды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың ойында «Енді қайтып бұлармен бірге боламын ба, жоқ па?» – деген сұңғыла сұрақ тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірнеше жыл болған, бір бұлақтан білім алған, бір қазаннан ас бөліскен, интернат деген шаңырақтың астында қилы-қилы күндерді бірге кешкен бауырларына бір бұрылып қарағысы келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол тіпті қазір |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырзаның өзін де қимай бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тергеуші құсап ол да: «Сау болыңдар», – дей жаздап, алдағы беймәлім болашақтың босағасынан аттай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
IV |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен енді маған әрі тілмаш, әрі писарь боласың, – деді Семашко мырза Тұрарға. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланың жүрегі бүлк ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаманшылық күтіп еді, жақсылық шіркін жалт етіп елес берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бетіне қан бұрқ қайнап шыға келгенде, баланың қоңырқай жүзі алаулап, от шарпып бара жатқандай көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жеңілтек мінезді адам болса «алақай, алақай!» – деп дауысы оқыс шығып кетер еді, Тұрар мейлінше сабыр сақтап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құп болады, мырза, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Заң деген кәрі қудың құшағына Тұрар ойда жоқта осылай енді де кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрар, жүр кеттік,– деді Семашко есіктен кіре бере. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар алдындағы қағаздарын жинастыра, орнынан тұра беріп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сұрауға рұқсат етіңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Андрей Павлович, қайда барамыз? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тойға барамыз, Тұрар, тойға. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Киргиздардың қызығын көреміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айбар мырзаның қызын Бектен мырзаның баласы алып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспарада үлкен той. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Киргиздардың тойы қызық болады ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Экзотика. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ат жарыс, тағы не деуші еді әлгі... – тергеуші мандайын ұстап ойланып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әлгі ешкінің еркегіне таласатын ойын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көкпар, – деді Тұрар күліп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, көкпар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өте қызық ойын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кеңсенің алдында сүліктей қара қос ат жегілген трашпеңке тосып тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ат айдаушы Семашко мен Тұрарға картузын басынан алып сәлемдесті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолға шыққанда Семашко мырза Тұрарды қасынан қалдырмайды. |