Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рысқұлдың күміс ері... Мен алай-бұлай болып кетсем, Тұрарға табыстаңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкесінің аманаты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар қайда? Тұрар!.. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөздің айқайын естісе де, жанындағы сарбаздары артқа бұрыла алмай, жаралы сардарды қаумалап, алыстағы мұнар құмды бет алып, суси берген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы қым-қуыт сүргін сапырылыста Аркадий Приходько өзінің адамдарына екі кісіні: Ақкөз бен Тұрарды қолға түсіруді қатаң бұйырып тапсырған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Бұл дүлей бүліктің қос басы бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол екі басын қағып тастасақ, қалғаны қауіпті емес», – деді ротмистр әскерлеріне. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз қолға түспей кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзгелерден киім киісі, бітімі өзгеше Тұрар көзге оңай түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маңырақ маңындағы соғыста-ақ көз үйреншікті болып қалған Тұрарды солдаттар жан-жағынан қамалап, әуелі астындағы атын көздеп атып құлатып, құлаған аттың астында аяғы қайырылып қалған Тұрарды бес-алтауы бас салып ұстап, қол-аяғын байлап-матап Аркадий Приходькоға алып келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Таныдың ба? – деді жас офицер сыңар езулеп күліп тұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Арада талай жыл өтті ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Танымауың да мүмкін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Верныйды, түрмені, гимназияны есіңе алшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Танығанда қандай, Аркаша, мен сені Ташкенттен бірге шыққанда, жол үстінде танығанмын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Білесің бе, қалай? «Айда!» деген айқайыңнан таныдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А-а... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жас кезінде-ақ есірік едің, иығыңдағы пагон саған ақыл қоса қоймаса керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал сен мені күйме үстінде танымадың, Аркаша. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жанында бөтен адамдар, приставтың орынбасары, солдаттар тұрғанда тұтқынның өзімен мұнша рабайсыз сөйлескеніне шамданып, өз мундирінің намысын қорғап, Аркадий Приходько енді сұстана қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Күйме үстінде танымасам, арада аз күн көрер жарық сәулең бар екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді соңғы сағатың соқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сені ана жабайы қандастарың сияқты сұраусыз атып тастай салсам, менің арым таза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өйткені соғыс жағдайы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Білесің бе сенің қарақшы бауырларыңның қаншасы қолға түскенін? Жүз елу қаралы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұтқынға алмай далада атып кете беру керек еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ киргиздар енді құтырмас үшін оларды жұрт көретін жерге апарып атамыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал, сені әскери трибунал соттайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Трибунал басыңнан сипамас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ату жазасы емес, асу жазасына бұйырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мерке базарында, қалың халық алдында асыласың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған дейін сенен бізге бір дерек керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенің кәрі серігің, әлгі аты кім еді? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақкөз Қосанов, – деп өлген приставтың орынбасары Теляшкин жалбақтай жауап қатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, сол бізден құтылып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол қайда барып паналауы мүмкін? Соны айт! Жақын жолдастары кім? Қай ауыл, қай болыстан? Соны айт! Азап көргің келмесе, айтасың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айтпасаң, біздің қалай айтқызатынымызды сезетін шығарсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөздің мекені қайда? Қай жерді барып паналайды? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оны мен қайдан білейін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның мекені – кең дала. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы жердің тау-тасы, әрбір түп қамысы мен қоғасы, әрбір бұтасы – бәрі пана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоғары мәртебелі генерал-губернатор Куропаткин мырза Петербургтегі соғыс министріне «Дәл қазір Түркістанға атты әскерлер көп керек... Жаяу әскерді өзім-ақ жасақтап алар едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ шексіз далада киргиздармен атты әскерсіз айқасу өте қиын...» деп телеграмма бергенін сен білмеуші ме едің? Қазаққа кең даланың бәрі пана екенін генерал-губернатор біліп отырғанда, оның сеніп жіберген адамы – сен неге білмейсің? Енді бұл далада Ақкөзді іздеу – бір мая шөптің ішінен ине іздеуден де қиын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан мені мұндай сұрақ қойып қинама. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар мына топтың ортасында өзінің беделін қайта-қайта түсіре бергеніне тұлданған офицер ақырып жіберді: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен шпионсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Генерал-губернатордың депешаларын сен қайдан білесің? Демек, Ташкентте, өлкелік өкіметте сенін сыбайласың отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенің әрбір тарамысыңды жеке-жеке суырып отырып, сол сырыңды да ашу керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жетті әзірге. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкетіңдер! Мықтап қарауыл қойындар! – деп бұйырды ротмистр өз адамдарына. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Аркаша, бір сұрағым бар? – Тәкаппарлықпен аттай беріп қолдары қоса шандулы денесімен тұтас бұрылды Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистр тыжырынып қолын бір-ақ сермеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдауылдар Тұрарды итермелей бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Наташа қайда? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұндай сұрақ күтпеген ротмистр көзі ежірейіп, мынау мені мазақ қыла бастады-ау деп жобалап, жынданып кете жаздады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзінің жауы мұның туған қарындасының бейнесін кеудесінде жылдар бойы сақтап жүргенін қайдан білсін, басқаша жорыды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сандалма! Топас сұраққа мен жауап бермеймін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкетіңдер! – деп жерді бір теуіп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
IV |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркенің әкімдері ротмистр Приходько мен Тұрардың бұрыннан таныс болып шыққанына түсінісе алмай, дал болыңқырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соны байқаған офицер Мерке басшыларының алдында өзінің әлгі құлдыраған беделін қайтадан қалпына келтірмек болып, күпіне сөйлеп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұл оңай жау емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұның әкесі де оңай жау емес еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Верныйдан білемін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкесі каторгаға кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біліп қойындар, бұл каторжниктің баласы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Так это Киргизбаев! – деп Теляшкин өзінің білімпаздығын көрсетіп қалғысы келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді түсіндің бе? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түсіндім дедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырзаны өздерің білесіңдер ғой, айтқанын істемесең, қыр соңыңа түсіп алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкесіне айтып, менің әкемді сорлатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Білесіңдер ғой... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Серіктің мүсәпір түрін көріп, оның айтқанының бәрі рас екеніне көздері жетіп, Тұрар мен Қабылбек оны аяп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырзаның айтағында жүргені болмаса, бұл байғұс қалбалақтап қалған ақкөңіл, қағілез бала. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жарайды, Серік, сен бізді көрген жоқсың, біз сені көрген жоқпыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек Атамырзадан іргеңді аулақ сал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе, ол сені бәрібір бір күні омақастырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойлан, – деді Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал енді үйіңе қайт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бізбен бірге болсаң, өлмейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкеңді де құдай алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айбар болмаса, аштан қырылатын ба едіңдер? Біз сені жамандыққа қимаймыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыны түсін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Серік алғысын қайтып айтарын білмей, аузы ыржиып, басын изей берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аш бидайдай бетіндегі күлкі ізі қолдан жапсырып қойған тыртық сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Серік шын қорқыныш пен шын риза сезімді басынан бірінші рет бүгін өткерді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың есіне күндіз соқыр балшының көк қағазындағы жазу түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Шайқас» деген бар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мүмкін, шайқас осы шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза маған бәле ойлап, қиянат жасамақ болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтеуір, абырой болғанда, өзі масқараланды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал оның арам ойы іске асқанда ше? Мен ұрлаған жоқпын деп қалай дәлелдер едім? Дәл басып, қолымнан ұстап алмаса да Иван Владимирович пен Әліпбек ағайдың көңілінде күдік қалар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сұмдық-ай». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар шайқастың мәнін енді-енді түсіне бастағандай еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шайқас – тек жұдырықтасып төбелесу емес, ұрмай жаралайтын зымиян соққы да болады екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осының бәрі күрес екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал, «бүкіл өмірдің бәрі шайқас болатыны қалай?». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жазға салым терезе алдындағы ақ теректердің ашаң жасыл жапырақтары күннен күнге жайылып, сырғалары салбырай бастады. |