Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күзгі ара, қара шыбын әлгі балға үймелейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саудагер оларды белбеуін шешіп үркіткен болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шырынның құрбаны болып кетсе де риза шыбындар қайта келіп қонады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді бір сәт елден ерекше қалың топтың ішінде жападан-жалғыз ат мініп жүрген біреу ащы дауыспен айқайлап келеді: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ей, жарандар, жарандар! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл сөзіме құлақ сал! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ел аман, жұрт тынышта |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шоқпар, Шудың бойынан |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сүйіншіге сыйлық бар! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір үйір жылқы жоғалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Міне, бұл біздің қазақтың кәсібі, – деді Ақкөз Тұрардың иығынан сипалап тұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ноғай айна-тарақ сатады: сарт қауын сатады; қазақ жоғалған жылқысын іздеп хан базарда жар салады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өмір осы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Малын ұры алады, жерін патша тартып алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осының бәрін ішіңе тоқи бер, бала! Міне, мына жайма базарға қара. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіршілігінің түріне болайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Анау өлесі шалдың алдында не жоқ: сынық тарақ, ескі кебіс, тот басқан шеге, түйреуіш, шамның білтесі, ағаш түйме... Осы кәсібі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онсыз оған өмірдің қызығы жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір жолы мен сияқты бір қазақ осы жайма базарды жағалап жүріп бір ақ дәрі көріп, сатушыдан: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мынау не? – деп сұрапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бүрге өлтіретін дәрі, – депті әлгі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, жақсы болды ғой, маған сатшы, – депті қазақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді келесі бір аптада әлгі қазақ жайма базардан ақ дәрінің иесін тауып алып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, сарт! Алдағаның не? Дәрің бүрге өлтірмейді екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақшамды қайыр! – дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сатушы саспастан: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен оны қалай бердің бүргеге? – дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қалай беруші еді? Текеметке сеуіп тастадым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, бекер болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүргелерді жеке-жеке ұстап әкеліп дәріні иіскету керек еді де, – депті сатушы саспастан... Аңқаумыз бала, аңқаумыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қашан ғана қаһарланар бұл халық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әттең, қайран сенің Рысқұл әкең сияқты отқа қызған тастай ұлдар көп туса ғой бұл елден. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз аттар байлаулы тұрған жаққа беттеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сенің әкең баяғыда Түлкібастан Меркеге келген соң екеуміз бір жылдай жұп жазбай бірге болдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айтса, әңгіме көп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді кездесіп тұрармыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі айтып берермін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, мынау сол әкеңнен қалған белгі, – деп Ақкөз күміс ерді күректей қолымен сарт еткізді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақжал сары айғырдың шылбырын мама ағаштан шешіп, басын бұрып, күпшекті күміс үзеңгіге аяғын көтере берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз атқа қонғанда, бұрынғыдан да айбынды көрініп, аруақтанып кетердей екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар еріксіз өз әкесімен салыстырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкесі де ат үстінде ер-азаматтың сұлтаны болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ол тым лыпылдап, тым тістеніп тұратын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мынау жайбарақат, тіпті маңғаз, ай маңдайлы шапыраш шара көз, нарттай нұрлы, нау тұлға екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол ат үстінен еңкейіп тұрып, Тұрарға қолын созды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рақмет, аға, – деді Тұрар қоштасуға қимай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оқы, шырағым, жалғызбын деп жасыма. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкеңнің ошағы өшіп, қазаны төңкеріліп қалды екен деп қапаланба. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен адам танысам, сен тегін емессің, тексіз емессің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкеңнің өшіп қалған ошағын сен жүрегіндегі оттан тұтатарсың әлі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенің әкең есіме түскен сайын менің кеудем жауыр аттың арқасындай сыздайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тірі болса, бір келер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жә, қош... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рақмет, аға... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөздің жаңағы сөзі жүрегін жалындатып жібергендей, өзінде бір жойқын жігер пайда болғандай бек қанаттанып, қатайып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Әкеңнің өшіп қалған ошағын жүрегіңдегі оттан тұтатарсың», – деді-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәлкім, ошағы өшкен, қазаны төңкерілген тек біздің үй ғана емес шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өшпесе де өлегізігендер көп қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солардың да отын тұтатуға керек шығар, аға». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бұл ойын ол әзір дауыстап айта алмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алыста қалған Талғар таудың бауырындағы жерошақ көзіне елестеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның күлін алдақашан жел суырып әкеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан бері жаңбыр жауып, қар жауып, жерошақ опырылған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бесағаштағы Тау-Шілмембеттің жеркепелерінің орнында бүкшиген-бүкшиген кішкентай төбешіктер қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олардың үстін ызалы, ызғарлы жалау сияқты шоңайна тікен басқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шоңайна тікен кешке таудан жел соққанда ызыңдап әлдене айтқысы келер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ оның тілін кім түсінеді? Шоңайна тікеннің ызыңы... Оның тілін білген бар ма... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бағанағы дуана аттылы Ақкөздің алдынан тағы кездесіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Уа, Ақкөз, атыңның дүбірінен таныдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аттандың білем ауылға. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал жолың – шыдыр, жолдасың – Қыдыр болсын, жолбарысым! – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәл бір ұлы жорыққа шығарып салып тұрғандай, жаюлы қолын жиып алып, қасаң қайыстай бір жапырақ бетін сипады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар интернатқа қайтпақшы еді, базар қақпасынын алдынан тағы бір соқырды көріп тоқтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ертеңгі күніңді ойладың ба, адамдар! Ертең сені не күтіп тұрғанын білгілерің келе ме, адамдар! Білгілерің келсе – бері жақындаңдар, – дейді әлгі әз орысшалап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Теңіз шошқасы әулие мақұлық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәрін де біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол қазір сендерге өз тағдырларыңды айтып береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әз орыс шақшиған күннен қорықпай ақ басқан қызыл жиек көзімен аспанға қарап, атжалмандай мақұлықты арқасынан сипап тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қақсап тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жағы сембейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал теңіз шошқасы үндемейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар байқайды: көріпкел, тышқанға бал аштырып жатқандардың ішінде мұсылман нәсілі жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олар жоламайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соқыр орысқа мас урядник тәлтіректей басып, таяп келіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Илюша! Илья пайғамбар! Ана мақұлығыңа айт, маған бал ашсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйдегі балпылдаған қатын маған тағы ұрсар ма екен, жоқ «жаным, жарым» деп күле қарсы алар ма екен, кәне, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Урядниктің фуражкесі бір шекесіне қисайған, беліндегі нағаны да бөксе жағына ысырылып кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саудагер қатындарды бопсалап, самогонға әбден тойса керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Теңіз шошқасы, иесінің белгі беруі мұң екен, қораптағы бүктеулі қағаздарды тұмсығы жыбырлап иіскеп-иіскеп, ортадағы кек қағазды моншақтай ұсақ тістерімен суырып алып шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Урядник ақ кірпік тұздай көзін ашып-жұмып, ашып-жұмып, көк қағазға ұзақ қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлде урядник сауатсыз, әлде қағаздағы жазу сауатсыз, әйтеуір тәртіп сақшысы қатты қиналды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қасыңда қызық көріп тұрған Тұрарды байқап, ежірейіп, шүбәланып біраз тұрды да: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ей, киргизенок, хат танисың ба? Оқышы мына қытайша жазуды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің көзім бұлдырап... – деп «қытайша жазуды» балаға ұсына берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар қағазды қолына аларын алса да, маңдайы тершіп қоя берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жазу қисық-қыңыр, шала-сауатты біреу шимайлағаны көрініп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оқы! – деді урядник жерді тепсініп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соқыр балгердің теңіз шошқасы қобдишаның ішіне бұға түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Жуық арада қызметіңіз жоғарылайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мәртебелі төрелермен терезеңіз тең болады». |