Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сары айғырдың үсті оған дүние-әлемнің шоқысындай сезілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айнала төңірек бәрі көрінеді, бәріне көз жетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Биік дуалдың ар жағында қоңыраулары күңгірлеп шіркеу тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алматыдағы кафедраль собордай салтанатты болмаса да, қоңыраулары сондай сазды, жан-жағына сағыныш сәулесін шашыратып жатқандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланың есіне Приходько мырза түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Биік жардың жағасынан ұшып кете жаздағандай бойы дір ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иван Владимирович айтып еді: артыңа бұрылып қарама, артың құлама құз, оған қарасаң басың айналады деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұмыта береді байғұс бала, абайламай өткенді есіне ала берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Хан базар, ығы-жығы жандар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, ана жерде қобыз тартқан соқыр дуана отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қобыз үні қайғылы, қабырғаңды сөгіп, соның арасынан жүрегіңді суырып әкетердей зарлы әуен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған шіркеу жақтан күмбір-күмбір қоңырау үні қосылғанда, мына адамдардың қыбыр-жыбыр күйбің тіршілігі құмырсқаның күн көрісіндей тым ұсақ көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ала тақия киген өзіндей бір бала қабақ көтеріп, тостағандап су сатып жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өрісінен айырылған тегене құйрық қызыл қой судың исін сезіп, іші солықтап, мекіреніп қояды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Базар шайыр сасиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Семіз қойлардың пысынаған исі ауаны әлем деп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Базар–шопан-атаның абақтысы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ қойдан жуас мал жоқ, тым құрыса ешкі құсап бақырмайды да, пысынап, іші солықтап, көзі бозарып тұра береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Базар шіркін адамға қызық, атқа түк қызығы жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Келеді – қақшитып байлайды да, содан сауданың сарсаңында жүріп, бұларды мүлде ұмытады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек базар қазан болып, ауылға қайтарда ғана аттары естеріне түседі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сары айғырдың да иесі сол сауда сарсаңына түсіп кеткен болар, атының үстінде бөтен бала отырғанын әзір байқаған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осындай жылқыны да ұмытуға бола ма екен? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байлаулы аттар ауыздықтарын шайнап, пысқырынады, тезек тастайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол кезде мұрынға даладағы көктің кермек исі келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Верный түрмесіндегі атқораның таныс исі аңқиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көңіл жүйрік, бала бір мезгіл сары айғырды азынатып, Сахалинге сапар шегеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иван Владимирович айтып еді, жаяу адам Сахалинге жүз алпыс, жүз жетпіс күн жүріп жетеді деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал, сары айғыр болса ше? Бірақ жолда өткел бермес асау өзендер, теңіз бар деді-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мүмкін, сары айғыр Тайбурыл сияқты бір таудан бір тауға дейін қарғи алатын шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қызыл Жебенің ұшқанын Тұрар өз көзімен көрген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аяғы жерге тимеген сияқты еді сонда Қызыл Жебенің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шәйхана жақтан самаурын кернейлерінің түтіні будақтайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кәуап пен самсаның исі бұрқырайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір күні Иван Владимирович сыныпқа ұп-ұзын орама қағаз алып кірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бояу түрлі-түсті қалың қағаз дәке сияқты матаға жапсырылған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иван Владимирович әлгінің орауын жазып, қара тақтаға асып іліп қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұл географиялық карта, – деп түсіндірді ол аң-таң болып отырған аңқауларға. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мынау – Азия, мынау – Еуропа, міне – Африка, мына бөлігі – Америка, Австралия, Антарктида... Біз Ресей империясының азиялық бөлігінде тұрамыз: Міне, мына бір тұста. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рас, Мерке қартаға түспеген, шамамен мына бір тұста. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мынау – Мәскеу, мынау Ресей империясының астанасы – Санкт-Петербург. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мынау жатқан жолақ – Орал тауы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның ар жағынан Сібір басталады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Сібір» дегенді естігенде Тұрар елең ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әдеттегі сабыры кетіп, орнынан қозғалақтай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мынау Байкал көлі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына аймақ – Қиыр Шығыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына жатқан бөлшек – Сахалин аралы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иван Владимирович! – деп Тұрар орнынан қолын көтере түрегелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, Қырғызбаев. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не айтпақсың? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иван Владимирович, айтыңызшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сахалинге дейін неше шақырым? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұғалім тосылып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәлден соң: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Шамамен, бес-алты мың шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айтпақшы, өлшеп көруге болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі линейка қайда? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өз үстелінің тұсында ілулі тұрған отыз сантиметрлік линейканы алып тұрып, картаның астындағы жазуға қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кәне, өлшеп көрейік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мерке мұнда делік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Так. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алпыс бес сантиметріміз болады жеті мың бес жүз шақырым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оһо, көрдің бе біздің империямыз қандай байтақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иван Владимирович, – деді Тұрар тағы да қолын көтеріп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жаяу адам Сахалинге қанша күнде жетер еді? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұғалім Тұрарға тағы да үнсіз қарап, біраз ойланып тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан соң: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Несі бар, есептеп көрейік, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Шамамен, кісі күніне елу шақырым ала алар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Елу де елу – жүз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл екі күн. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Так, так... Шамамен, жүз елу – жүз алпыс күн керек, бауырым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал арада ит мұрны өтпес тайға жатқанын, өткел бермес өзендер, теңіз барын есептесек, бұдан да көбірек күндер керек шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Немене, Қырғызбаев, саяхат жасайын деп пе едің? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ, әшейін, – деді бала біртүрлі мұңайып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлдеқандай үміті ақталмағандай, әлдекім алдап кеткендей, нәресте жүзін мұң шалып өткендей болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Менің әкем жақында соқыр приставқа айтып, бір ұрыны ұстатқызды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкемнің қойларын Қоқанға айдап бара жатқанда ұрлаған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкем айтады, ұрыны Сахалинге айдатқызамын дейді, – деп сөзге Атамырза араласты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мынау да, – деп Тұрарды иегімен нұсқап көрсетті, – мынау да Сахалинге барғысы келсе, сол ұрыға қосып жіберсе болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айбаров! – Иван Владимирович үстелді алақанымен сарт еткізді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көзілдірігі ыршып түсіп бара жатқанда, қолымен әрең қағып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ашудан аузына сөз түспей булығып, буынып қалғандай болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза мойнын ішіне тартып, мықшиып партаның астына кіріп кетердей бұғып бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаңа ғана жанарын мұңды мұнар бүркеп қалған Тұрардың көзі көріктің алқымынан суырып алған қызыл темірдей лапылдап, жанып тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарашаның суық күзі, сылбыр жауын, тұнжыр аспан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Терезе алдындағы теректің алтынсары жапырағы төгіліп жатқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек ең төбесі ғана әлі жасыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жауын соңы желге ұласып, тал-дарақтын жапырағы қарақұс бүрген сары балапанның жүніндей бұрқырап ұшты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таудың бөтеге бөктерлері жауыннан ісінгендей теңкиіңкіреп кетіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шоқылар қанша тәкаппар болса да мұнар буалдырда көрінбей қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы бір көңілсіз көрініске қарап ойланып қалған Иван Владимирович әлден уақыттан соң: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, Қызыл Жебе, Сахалин тым-тым алыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрі десең міне, біздің жылы жаққа да қыс түсейін деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Сахалинде қазір қақаған аяз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ондағылар ит жеккен шана мініп жүреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол қайтадан картаның алдына барды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал мына Чукотка мен Якутиядағылар шанаға бұғы да жегеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына күре тамырдай күдірейіп-күдірейіп жатқан Лена, Енисей, Обь өзендері. |