Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күйме Корниловка селосына аялдап, жәмшік ат ауыстырып жатқанда, Тұрарды бір алып магнит тартқандай, өзімен өзі көп алысты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Корниловканың ежелгі аты – Жаскешу еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бар ықыласын салып, оның аты-жөнін маржандай тізіп жазды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қабылбек те үздік шәкірт еді, бағалары кілең бестік, бір-ақ төрті бар екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның өзі мұсылманша оқудан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Келесі куәлікті Тұрар өзіне толтырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл сәт оның өміріндегі ең бір шешуші кезең еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қылмыс екенін біле тұра тас жұтып, тәуекелге бел байламақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдына таза куәлікті қойып, өзімен өзі арпалысып көп отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Фамилиясын өзгертіп жазғаны – заңға сыйымсыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иван Владимировичке кесірі тиіп кетуі мүмкін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгінде қатты ескертіп кетті ғой; бір бланк бүлінсе – мен құримын деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда қалай Қырғызбаев болып кете бара ма? Туған әкеден жетесіз ұл безеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арада неше жыл өтсе де, өкім атаулы оның әкесінің атынан өлген бураның басынан үріккен атандай естері кетіп, көздері ежірейе қалалы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соған бола әкесінің атынан айырыла ма? Кеше кеште Бектен тойынан қайтқандағы ант қайда? Әлде Иван Владимировичке айтып, рұқсат сұрау керек пе? Ол көнбей қойса ше? Өйткені оны да қадағалап отырған инспектор бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Рысқұлов деген қайдан шыққан оқушы? Ондай шәкірт жоқ еді ғой, Андреев мырза?» – деп қадалса, ұстазы не күйде қалмақшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бала дәл қазір тәуекел демесе, өмір-бақи бөтен фамилиямен кететініне көзі жетті де: не өлгенім, не тірілгенім, деп куәлікке қара тушпен «Р» деген әріпті басып кеп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жазарын жазып алып, маңдайынан суық тер бұрқ ете түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолындағы қаламұшты қағаз бетінен тартып алып, өзі таңбалаған «Р» әрпіне үрейлене қарап, меңіреу адамдай сілейді де отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кірпік қақпай қалған баланың көз алдында әлгі «Р» бірте-бірте ұлғайып, жан біткендей қимылдап бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспара шыңының басында Қызыл Жебе мінген Рысқұл тағы бір рет жалт етіп көрінді де «Р» әрпі қайтадан бұрынғы қалпына келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді шегінерге жер қалмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өткелден шегінетін көпірді Тұрар өзі өртеп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді куәлік бәрібір бүлінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тушпен түскен «Р»-ды өшіре алмайсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда бала «Рысқұлов Тұрар» деген сөздерді бадырайтып тұрып ірілеу жазып болды да, өз денесіне құдірет басқа бас орнатып, кеудесіне басқа жүрек салып бергендей, сірә түк те болмағандай салмақтана қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі бір уайым, әбігер хал атымен жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді бұл ешкімнен қорықпайтын сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайта еңсесін ылғи басып тұратын, ылғи жаншып жүретін зіл қаратас арқасынан домалап түскендей «уһ!» – деп жалын ата бір дем алды да, рахат әлемінің құшағына кіргендей, сейдін көңілі көтеріліп, ыңылдап ән салып, куәлік қағаздарын толтыра берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі әннің әуені «Полонез» екенін аңғарған да жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Директор қайта оралғанда Тұрар барлық балалардың куәлігін жазып та бітіріп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жарайсың, Қызыл Жебе!– деп мақтады директор Тұрардың жазуына сүйсініп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мақтауыңыз жетті, Иван Владимирович, енді айыптайсыз, жазалайсыз мені, – деді Тұрар аспай-саспай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Неге? – деп директор шошып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әлде бланкті бүлдіріп алдың ба? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ, Иван Владимирович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен саналы түрде екі қылмыс істедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біріншісі, сіздің құпия хатыңызды оқып қойдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл бір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екіншіден, міне мына өз куәлігімді былай толтырдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің шын аты-жөнім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Каторгаға кеткен әкемнің алдында мәңгі қарабет болмас үшін осы әрекетке бардым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ендігі ерік өзіңізде, Иван Владимирович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәл қазір приставқа ұстап бересіз бе, әлде куәлік бермей қоясыз ба – бәрі өз қолыңызда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Директор кенет жүрегі сыздаған адамша әлсіреп барып креслоға отыра кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақырған да жоқ, бақырған да жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сотта өлім жазасына кесілген жандай есеңгіреп біраз отырды да сыбырлап қана: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Хатты оқығаныңнан қорықпаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мейлі оқығаның дұрыс та болған шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мені сатпайтыныңа көзім жетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал ертең елдің алдында саған мына куәлікті қалай тапсырамын? Қайдағы Рысқұлов! – десе не деймін? Осы қинап тұр, Қызыл Жебе. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ох, бүлдірдің, бауырым, бүлдірдің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпті осы күні бүркеншек атпен жүретіндер аз емес қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Азар болса, солардың бірі болар едің де. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оныңыз рас, Иван Владимирович, сіз де бүркеншек атпен жүр екенсіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ менің әкемнің аты мүлде өшіп кеткені қиянат болар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкем жазықсыз жазаның небір дөкейлерін көрген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал мына жаза тым ауыр, тым обал болар еді... Ертедегі жайды уайымдамаңыз, Иван Владимирович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ертеңгі салтанатты жиынға мен қатыспаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Қырғызбаев атасы қатты ауырып ауылына кетті» – деңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал куәлікке қолыңызды қойып, мөріңізді басып, қолыма қазір ұстатыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайтып мені Меркеден ешкім көрмейтін болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сізге титтей де зияным тимес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мұның да ақыл екен,– деп директор самай шашын сипалай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дегенмен, түрме үйреткен-ау саған мұның бәрін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бесіктен белі шықпай жатып, түрмеге түскен адамнан бәрін күтуге болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Диірменде туған тышқанның баласы дүрсіліңнен қорықпайды, Иван Владимирович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен тышқанның баласы емес, жаралы арыстанның баласысың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен Қызыл Жебесің, бауырым!– Осыны айтып директор орнынан түрегеліп, Тұрардың басын кеудесіне қысып, өз туған баласын алыс сапарға шығарып салып тұрғандай, тебіреніп көп теңселді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қазақтан сеңдей шәкірт тәрбиелегеніме қуанамын, Тұрар, – деп сыбырлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар ұстазының құшағынан сыпайы ғана босанып алып, оның көздеріне көзін қадап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бауырым, Иван Владимирович, шын айтасыз ба? Шыннан қазақ дедіңіз бе? Қазақ та мен сияқты өзінін шын атынан айырылып жүрген жоқ па? Кеше Семашко мырза маған «қазақ, қазақ» деп қақылдайсың деп ренжіді... Сонда қалай? Айтыңызшы, ағатай! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қазақ та өз атына ие болар, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол заман да туар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ Семашко мырза дұрыс айтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Қазақ, қазақ» деп тек ұлтыңның туын көтерер болсаң, қыңыр кетесің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мүлде – тек бір ұлттың құлы болуда емес, адамның, адамзаттың ұлы бол! Қазақтың кедейі көрген қорлықты орыстың кедейі көрмей жүр ме екен? Мына іргеміздегі қырғыздар ше? Өзбектер, татарлар, украиндер ше? Міне, осылардың бәрінің кедей табының басы біріккенде ғана мақсатқа жетеміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жеке-жарым бөлініп алып, ешбір ұлт береке таппайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ленин солай үйретеді, ұқтың ба, Тұрар?! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ленин! – деді Тұрар да сыбырлап, екі көзі жайнаңдап сала берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен бұл есімді түрмеде Александр Бронниковтен естігенмін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Білемін, Иван Владимирович, білемін, ағатай! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Білсең, есінде болсын, сен қазақтың ғана емес, бүкіл езілгендер әлемінің ұлысың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазақтың кедейін жақтаймын деп, орыстың батырағының обалына қалушы болма. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Батам осы! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бір сұрақ: Айтыңызшы, Иван Владимирович, «С. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Д. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
және С. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Р. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
» деген не? Хатыңыздан... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Түсіндім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл жөнінде екеуміздің әңгімеміз әлі жалғаса берер деп сенемін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны бір сөзбен айтып түсіндіру қиын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
С. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Д. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– социал-демократ, С. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Р. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– социал-революционер. |