Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мықанның төменгі жағында, жар басында жарбиып отырған Маңырақ ауылын ешкім арнап тойға шақырған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мықанның осы бір тұсы биік қабақ болып кетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жазда, күзде мамырлап жай аққанымен, жылда көктемде, су тасығанда, жараған бурадай қаршылдаған өзен жарлапты сүзгілеп, мүжи береді, мүжи береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шеткі тоқал тамдардың бір-екеуін ана жылы жармен бірге жапырып та кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Асау су алтынкүрек ескенде бір-екі күн арсылдайды да, лезде сабасына түсіп, жаралы жарқабақ жалаңаштанып, ырсиып-ырсиып қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кеберсіген қияға біраз күннен соң қайтадан сән кіріп, жан кіріп, түк көрмегендей болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жардың беті жыбырлаған шұрқ тесікке айналады: құрқылтай дейтін құс қияға ұя салады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанаты бар құс біткеннің ішінде жер басып жүруге жаралмағаны осы құрқылтай жарықтық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аяқ оған жарға жабысуға ғана керек, тегіс жермен жүре алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіршілігінің көбі көзге ілінбес зау биікте. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Топ-топ болып шиқылдап жүрген құрқылтайды көп адам сезбейді де. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған тамақ та аспаннан бұйырған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шыбын-шіркейді әуеден қармап, соны қанағат тұтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маңырақ ауылының да тырбың тіршілігі осы құрқылтайдың күнкөрісі сияқты еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екінші Николай патшаның премьер-министрі Столыпиннің аграрлық реформасынан кейін ішкі Ресейден келген переселендерге пристав Маңырақтың бұлақ бойындағы бұрынғы қонысын тартып әперді де, азын-аулақ мал ұстап, жоңышқа, жүгері егіп күн көрген ауыл Мықан бойындағы су шықпайтын қырқа жар басына ысырылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл өзі іргелі Ботбай руының ішіндегі аз ата еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрынғылар айтады, Бәйдібек батыр қайтқанда оның жесірі Домалақ Ана жарықтық қайнысы Байтуға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әмеңгерім сенсің, мені ал, – дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байту момындау екен, көнбей қойыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда Домалақ Ана айтты дейді: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, жазған, мені алғанда ұрпағың күннің шығысы мен батысын жайлайтын еді, қайтейін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ендеше, күзге жетсең жүзге жетпессің, – деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әулие ана солай айтты ма, жоқ па, өз құлағымен кім естіп тұрған дейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ Байтудың, ұрпағы аз болып қалғаны рас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан қалған аз ата осы Маңырақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәйдібек батырдан тараған Ботбайдың ішінде отырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол аздығынан шығар, переселендерге жер беру туралы үкім шыққанда, алдымен қонысынан айырылған да осы Маңырақ болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның бұрынғы шұрайлы қонысы енді Кузьминка деп аталады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Переселендерге Маңырақ жұрты алғашында екі-үш танаптан тең бөлінгенмен біраз жылдан кейін олардың да арасынан жалмауыт шортандар шығып, көлігі, құралы жоқ майда шабақтарын жұтып жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аз шортанға көп шабақ батырақ малай болып қала берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ жерінен айрылған сорлы Маңырақ үшін «сары орыстың – бәрі орыс» еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол Маңырақтың бірі – Тайлақ дегеннің жаман тамы ауылдың ең шетінде, жардың дәл ернеуінде қалып тұрған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Биылғы көктемнен шықпа жаным шықпа деп әрең құтылды да, ендігі су тасқында сау қалмайтынына көзі жетіп, күн жылыда жарқабақтан әрірек жылжып, басына пана тұрғызып алудың әрекетінде еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күн жылт еткеннен Тайлақ шиеттей бала-шағасымен жабылып, шелекпен су тасып, балшық илеп, қыш құйды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Балшық илеуге жалғыз сиырын салайын деп еді, абысындары Тайтақай атап кеткен қатыны Талбүбінің талқаны шықты: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О, сорлы, мына жамырап отырған жалмауыздарыңның таңдайы аққа енді тиейін дегенде жалғыз сиырға бұзау тастатпақ екенсің, ә! Балшыққа ала сиырды салғанша, мына мені сал, – Құлағы ауыр адамға тән әдетпен айқайлай сөйлеп, жуа-жуа, жамай-жамай ала-құла болып кеткен көйлегінің етегін ышқырына қыстырып алып, жалаңаяқтанып, топан араластырған лайға күмп беріп түсті де кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пісуі жетпесе лай жарықтық ылжырап, қыш құюға келмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Суға енесі түскен үйректің балапандары құсап, шеше соңынан лайға Тайлақтың балалары да қойып-қойып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Талбүбі – жалғанда күшті әйел еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ірі мал омбылап қалатын қалың батпақты қара санына дейін батып тұрып илегенде борша-борша болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоғары ауылда той болатыны бұларға да мәлім еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазақ той дегенде қу бас домалар деп шақырылмаса да бара береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Той иелері қалай ма, қаламай ма – онда шаруасы шамалы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оларды ешкім көкірегінен итермес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ игі жақсылардың кебісі жатқан жерге де жақындай алмас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Талбүбі болыстың тойына барамын деп бой бермеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байы айтты: бармайсың деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Той сенің неңді алған, одан да төменнен барып қамыс орып келейік деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақыры жанжалмен, бірін-бірі тілдесумен тынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайлақ ала сиырды жетектеп қамысқа кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Талбүбі мұрынбоқ бір баласын жетектеп, жоғары ауылға жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бойжетіңкіреп қалған қызы «мен де барамын» деп қыңқылдап еді, «тәйт» деп тастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің қайыршылығымды көрмей-ақ қой, мен желіккеннен бара жатыр деймісің сорлы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тойдан қалған-құтқан қамыр, сорпа-су болса, ала келемін, отыр үйде, – деп қалдырып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Былай шыға бере тағы айқайлады: – Барғызбасың, барғызбас, Күләй! – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есті қыз сонда бойындағы тұлдыры – қызылала көйлекті қолымен сипалап еді, жамауы көп екен... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жабағы жүні түсіп, түлеген сары інген жетектеген салт атты той жағалап жар салып, көгалды өзен жағасына барып тоқтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сары інгеннің бұйдасын сәмбі талға шиелеп байлап болып, тағы айқайлады: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Анадан жаңа туғандай жалаңаш келіп тісімен шешіп алған әйелдікі мына інген! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрын-сонды мұндай бәйгені естімеген жұрт ауылдың қақ мандай алдындағы өзен бойына қарай ағыла бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпті қаз-қатар қазылған жерошақ басындағылар да қазандарын тастай салып, ел құлағы естімеген қызыққа қарай ұмтылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалбыз арасына сүйретіп апарып сүйек кеміріп жатқан иттер анталаған адамдардан сескеніп, жемтіктерін тастай қашты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалбыз жапырылып, көкмайса тапталып, езілген дермене шөптің исі аңқиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біреулер сойылған малдың қарнынан ақтарылған қан-жынға тайып жығылып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халық қара-құрым болып жиылуын жиылғанмен, талапкер табылмай, бәйге ұйымдастырушылар тығырыққа тіреліп қалғандай кез. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екі өркеші майдан дір-дір еткен жардай сары інген кімнің де болса құлқынын қытықтайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ әбиірін ашып, аймандай масқараға ашық шығуға ешкім бата алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзі бастаған жұмыстың жігі қашып тұрғанына ренжіп, пристав тұнжырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бектенге салса, осы машақаттың керегі жоқ-ақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бас құдасы Айбар мырзаны да желік қысқан екен, елеріп алыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, айт мына жұртқа! Жарамды бір ұрғашы шықпағаны ма бұл елден! – деп жаршыны қыстады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаршы тағы да қақсап, тілі мен жағын безеп бақты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, сен шық, сен шық, – деп жас келіншектер, әзілдесіп бірін-бірі итермелейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қараң қалсын, төбемнен төмен қарай алтын құйса да бармаймын! Өзің шық, өлігіңді көрейін! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дүйім халық тұрмақ, менің тыр жалаңаш тәнімді өз күйеуім де көрген емес, о несі! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сұмдық-ай! Мұны ойлап тапқан қайсысы? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Байлық не істетпейді, бар не дегізбейді, жоқ не жегізбейді, есірді ғой... Ендігі ермегіне осы қалыпты, – десіп күбір-күбір, сыбыр-сыбыр гуледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тергеуші мен Тұрар приставқа таяу тұрған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Адамды қорлап не керек? – деп қалды Тұрар пристав естімесін деп жай ғана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оның рас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– деді Семашко теріс айналып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Эпостың жайы бір басқа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әр заманның өзінің салты бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үлкен қызықтан дәмеленіп келген жұрт, енді әлдекім алдағандай көңілі қалып, алды тарай бастап еді, біреу ащы дауыспен айқай салып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Уа, Бектен, еркек шықса, мына мен шықсам, бересің бе түйеңді? – деп саңқ-санқ етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таяғымен алдын көлбеп, басы қалтандаңқырап ортаға қарай бір шал шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар оның баяғы базардағы Жапарқұл дуана екенін тани кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ болмайды! – деп жекірді пристав. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайт кейін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек қана әйел шықсын! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соқыр дуананы қызметші жігіттер итермелеп, көптің арасына қайтадан сүңгітіп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір уақытта қалың топтың бір шеті қасқыр тиген қойдай дүрлігіп, шайқалып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ойбай, масқара, әне, әне! Шығатын болды! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жол бер! Жол бер! – десіп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалынды қақ жарып, алпамсадай алқам-салқам ақсары, нұрлы жүзді, жүдеу киімді ұрғашы алаңқайға арсалаңдап шыға келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайтақай! Жұрт ду ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгіде тарап бара жатқандар қайтадан кері жүгірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арттағылар ештеңе көре алмай, алға қарай кимелеп, баж-бұж басталды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айнала аласапыран жұртты қанша елемеген болып, тәуекелге тастүйін бекінсе де, байғұс ұрғашы жамау-жамау сары ала, көйлегін басынан асыра шеше бергенде, ақсары өңі өрт тигендей лап етіп, қып-қызыл болып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көйлекті сыпырғанда алты баланы асыраған алып ананың қос емшегі арық тайлақтың жығылған өркешіндей салаң-салаң етті. |