Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал бұлардың ата-тегін ажыратып айтатын адам Пішпекте бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен оқитын техникумда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған хат жазып беріп, сені ерекше тапсырамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркеге әлгінде өзің айтып қалғандай, қайта оралмайды емессің, жиі келіп тұратын боласың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек сейілдеу үшін емес, өте жауапты істер үшін де. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түсінесің ғой... Ендеше, жортқанда жолың болсын, жолдасың – таудай талап пен табиғи талантың болсын! Иә, сәт! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
ЕКІНШІ БӨЛІМ |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Во глубине сибирских руд |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Храните гордое терпенье: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не пропадет ваш скорбный труд |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
И дум высокое стремленье» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
(А. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
С. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пушкин) |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Оян, Тұрар!» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есіңде ме, Алматының көк қақпалы түрмесінде жатқанда ұдайы құлқын сәріде саған осылай тіл қатар едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан бері қанша жыл өткен? Алты, бәлкім, жеті жыл шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әу баста мен каторгадағы уақытымды сағатпен санаушы едім, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан соң күн санайтын болдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А й санадым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Уақыт шегі жоқ екен, әсте-әсте буған да бой үйреніп кетті білем, кейін-кейін, күнді де, айды да, тіпті жылды да жиып тастадым, атасына нәлет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ана бір жылғы қиял хатымда айтқанымыздай, Үркіттің қаласында мені Бодойбо деген жерге айдауға үкім шыққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үркіт пен Бодойбоның арасы екі мың шақырым жер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуелі Үркіттен бізді жаяу айдады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қыстың бір қысылған кезі еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айнала дүние аппақ сіре қар, жалғыз аяқ жолмен ұзыннан-ұзақ шұбаған каторжниктер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үркіттен біз шыққанда алты жүз адам едік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алты жүз адамның аяғындағы кісен сыңғыры әлемнің қай түкпіріне болса да жеткен шығар деп шамалаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәлкім, сенің құлағыңа да шалынған шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол кісенді жалаң қолмен ұстай алсаң, алақаныңды алып түседі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алты жүз адамнан Бодойбоға тірі жеткені үш жүздей болды-ау деп шамалаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көбі үсіп өлді, атасына нәлет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баяғы бір күндер жұмақ екен ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Елде жүрген шағымды айтамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біреу өлсе, «бауыремайлап», жылап-сықтап, ел жиылып, күңіреніп, кәдімгідей көр қазып, ақ жауып, арулап қояр еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адам баласының сондағы қадірлісі-ай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үркіт – Бодойбо жолында бір бейбақ кісеніне шалынып құлай кетсе, қайтып тұруды оған жазбаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдауыл оны күресінге сүйретіп тастайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ешкім қарайлауға мұрсат жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұтқындар тек көзбен ғана қоштасады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді менің кезегім қашан келер екен деп бара жатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көбі аштан өлді, атасына нәлет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қиырсыз ақ кебін – ақ мұнардың арасында ұзақ жүргенде адам сансырап, дүние-тіршілікке самарқау болып қалады екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алыста ағайыным қалды-ау, ананың жайы қалай, мынаның халі қалай болды екен деп ойлап, ми қатырмайсың мұндайда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек өзегің ғана әлі өлмегеніңді ескертіп, үзіліп-үзіліп, аштықтың азынаған белгісін береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейде бәленбай жүз кісеннің сыңғыры сол аш өзектің аянышты азасындай болып естіледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А бірақ сонда да сана сөнбей, қиял өлмей, қай-қайдағы көз алдыңа елестейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірде Ақсу-Жабағылының жайқалған жайлауы, желі басындағы шыбындаған мама биелердің қымызының иісі, қазанда қайнаған бағлан еттің жұпары сонау алыстан жетіп, мұрныңды жарып кете жаздайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейде Талғар таудың бауырындағы жеркепенің іргесінде тұратын арша күбідегі ашымал көжені аңсайсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондағы дүние неткен дүрия едің, қатықсыз қара көже неткен қасиетті еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байтақ қазақ даласының топырағында туғандардан аштықтың дәмін менен артық татқан адам бар ма екен? Ай, жоқ-ау, сірә. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күніне көретін тоқсан тоғыз бәленің бір түрі және мылтықсыз, қылышсыз, а бірақ ең қатыбас түрі осы аштық, атасына нәлет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бодойбо деген иттің жолы бір жерде кеңейіп, алдымыздан шана жүріп, тапталып қалған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол жолдың үстінде көз ұшында қарайған жалғыз нүктеге бәленбай жүз аштардың көзі бір мезгілде түскен сияқты еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тура кеп ұмтылдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аяқ-қолдағы бұғаулардың сақыр-сұқыр сылдыры жүз есе күшейіп, үркінді қаһар хабарындай аспан асты, жер үстін күңірентіп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қар жамылып мүлгіп тұрған қарағай үңгілерінде ұйықтап жатқан ақ тиін атып тұрып, апанда алты ай мызғитын қоңыр аюлар қорқа қорбаңдап шошыған заман. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдағы қарайған қара ноқатқа кім бұрын жетеді, соның жұлдызы жанар шақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бізден бұрын өткен шанадан түсіп қалған бір кесек нан шығар деген үміт дәл қазір құдайдың өзінен де күшті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Анау жатқан ат басындай алтын» десе, әй, қайдам, ешкім бүйтіп жан ұшырмас еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлайша бірін-бірі етегінен тартып құлатпас еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Салт атты айдауылдар бұл дүрлігуден сескеніп, аттарын қарға омбылатып, қапталды қарауылдап, мылтықтарын иықтан сыпырған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адамдардың аузынан ақ жалын атқылайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арандардан шыққан ақ бұдан қара тобыр үстіне ақ тұман тұрып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өлермендер ақыры әлгі қарғыс атқыр қара ноқатқа жетіп жығылды-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алғашқылардың бірі болып мен де қол соза ұмтылып едім-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаңағы жүгірген түк емес екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нағыз азап басталды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірінің үстіне бірі құлаған адамдардан тay тұрғандай болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ыршы да тыныстасын, біз де бой жазайық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қызық көрейік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мысалы, сол Манас заманының қызығын қазір неге қайталамасқа? А? Қалай, ыршы Солты? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Абден болод, мырза, ықтияр сізде,– деп ыршы қайтадан қымызға қол созды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан соң Айбар мырза мен Бектен болысқа кезек-кезек қарап алды: – Оуо, мырзалар! «Алысты жақын қылатын – қыз». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қыз беріп, қыз алып, ұлан той өткеріп жатасыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құтманду болсун тойыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Биздики сиздиң майрам көнулду болсун деген тилек, туғандар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пристав қоразданып жан-жағына қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарны жуан қадірменділер ұлықтың не ұсынарын аңдамаса да, бастарын шұлғи бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бізге қызық керек, түсінесіздер ме, қызық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қымыз бен етке бөгіп болдық, – деді пристав. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осы ұлықтарға баяғы Сыпатайдың асындағы сияқты таздардың сүзісін көрсетсек қайтеді? – деп қалды аңқау біреу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны көршісі бүйірінен нұқып жіберіп, құлағына сыбырлады: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бектен мырзаны шығарайын деп пе ең сүзіске? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Анау жым болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бектен болыстың тақиясы басынан бір елі түспейтіні есіне сап ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ, мырзалар, сендер түсінбей отырсыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы отырған игі қауым бір түйе таба алады ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәйгеге түйе тігілсе, соны жалаңаш әйел барып, тісімен шешіп алса, қалай, а? – деп пристав тұқшиыңқырап қалған би-болыстарға нықыра сөйледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Болады ғой, мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ басқа бәйгелер бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ат жарыс, жамбы ату, аударыспақ, күрес, көкпар... – деп Бектен сыпайылап еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айбар құдасы орнынан қопаң-қопаң қозғалып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сокольский мырза дұрыс айтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түйені мен тігем. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кәне, хабаршы жар салсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Талапкер қатын табыла ма екен? – деп омыраулап шыға келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айеке, той менің ауылымда өтіп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір ойсылқараны мен де таба аламын, – деп Бектен де намысқа тырысты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осылайша кеу-кеу, гу-гу, ырду-дырду әңгімемен биік үйдің қонақтары ауырлап қалған орындарынан ырғала-ырғала түрегеліп, балпаң-балпаң далаға шыға бастады. |