Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Міне, қызық! – деп пристав алақанын шапаттады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айбар мырза кеңк-кеңк күлгенде жуан қарны селкілдеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Апыр-ай, Тайтақай ғой! Байғұсқа «қой!» деп айтар ешкім табылмағаны ма? Елдің есі шығып кеткені қалай?» – деп Тұрар қысылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлдекім дәл өзін жалаңаштап жатқандай жаны алқымға келіп, шыдай алмай барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мүмкін, бұл бейшараның есі ауысты ма екен?! Мұның несі қызық, несі күлкі! Көпе-көрнеу қорлау ғой бұл адам баласын! Ана жылы ауылына барғанымда есі дұрыс еді ғой!! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл ойын дауыстап тұрып айтайын деп бір оқталды да, пристав пен Айбардың мәз болғанын, Бектеннің ешкінің құйрығындай шыжбыңдап тұрғанын, тергеуші мырзаның сазарып қалғанын аңғарып, біраз тосылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ойбай, мына масқарапаз кімнің қатыны? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, әлгі Маңырақ Тайлақтың Тайтақайы ғой, құдай ұрғыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көтек, дамбалын шеше бастады! Ойбу, сорлы-ай... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы бір у-шу, ию-қию дабыраны қоғадай жапырып, бір айқай саңқ ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тоқтат! – деді әлгі адам Тайтақайға ұмтыла беріп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өле қалғыр, Тайтақай! Бұл не сұмдығың сорлы, елге күлкі, өсекке таң болып?! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайтақай баж етіп оның бетінен алды: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Немене, намысың келе ме? Намысшыл болсаң, менің аш-жалаңаш отырған алты баламды асырап бер! А? Жалғыз атыңнан басқа түгің жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Маған неңді бересің, а? Жардай түйе жерде жатқан жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әбирімді бір ашып, бір түйе тапсам, түгім де кетпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күлген ақымақ күле берсін! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайтақай басынан кір-кір орамалын алған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған әбиірін ашқаннан гөрі, басын ашқан өлім сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайтақайға тоқтау айтып, топты жарып жалғыз шыққан азамат Ақкөз екенін Тұрар ә дегенде-ақ аңғарып, суға батып тұншығып бара жатқан жерінен қолы бір бұтаға ілінгендей қуанып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Айналайын ағатай-ай, шын батыр екенсің ғой, асқардай азамат екенсің ғой», – дей берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мына бүлікші кім тағы? – деп пристав кенет қаһарланып, қасындағы урядникке: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тез қайтар! – деп бұйырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қылышы салаңдаған қисық аяқ урядник Обров Ақкөзге жетіп барып, жағасынан ала түсіп, жұдырығын мұрнына тақап, көзі ақшаң-ақшаң етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайт, оңбаған! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шалғайын тістеген қанден ғұрлы көрмей, Ақкөз урядникті иығынан бүре ұстап шиіріп кеп жіберіп еді, приставтың алдына келіп тыраң ете құлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз приставқа енді өзі бетпе-бет келді: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ей, ұлық! Тоқтат мына сұмдықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адам баласы саған маймыл емес күлкі қылатын! Бектен мырза, құс қондырып, келін түсірген тойыңды масқарапазға айналдырайын деп пе едің? Айбар құдаңнан мен ақыл күтпеймін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенін есің бар емес пе еді? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл жақта жанжал жалындап жатқанда, Тайтақай түйенің шиелеп байланған бұйдасын тісімен шеше алмай жанталасып бақты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жерге бір аунап түскен урядник ұйпа-тұйпасы шығып, шашы қобырап, шіңкілдеп, наганын қынабынан суырып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұтқында бұзықты! – деп бұйырды пристав. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір жақта жанжал, бір жақта жалаңаш әйелдің жанталасы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұрт бір өрттің тұтанғалы тұрғанын сезіп, үрпиіңкіресіп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осының өзін жалаңаштап, арқасына дүре салыңдар, мына халықтың көзінше! – деді пристав көмекке келген екі урядникке. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үш урядниктің оқтаулы қаруларының ортасында қалған Ақкөз ызадан жарылып кете жаздады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұны оттың ортасында қалдырып, Тайтақай тілін алмай райдан қайтпай, тісімен бұйда жіпті шеше алмай құр сорлап ол тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тісімен шешіп алмаса, түйе жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұншама арсыздыққа адамның барғанына түйе екеш түйе шыдай алмай, бух! – деп пысқырып жібергенде Тайтақайдың үсті-басына түйенің аузынан көбікті жын шашырап кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үш урядникті Ақкөз үш жаққа итеріп тастап, бой бермей-ақ тұр еді, мас пристав өз наганын суырып алып, аспанға қарай тарс еткізді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұрт шу ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байлаулы інген «бух!» – деп тапырақтап қаша жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәмбі тал иілсе де сынбап еді, түйенің жібі үзіліп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мылтық дауысы шыққан соң Ақкөз урядниктерді ары-бері лақтырғанын қойып, екі қолды солардың еркіне беріп, ендігі қаруы тіл мен жаққа басты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ей, ұлық, ол бейшара қатынның ауылының жерін тартып алғаның аз ба? Қаңғыртып, қу тақыр жардың басына көшіріп тастағаның аз ба? Ендігі істеген қорлығың мынау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол байғұстың мұқтаждығын пайдаланып, өлімнен ұят қызыққа батқың келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүйте берсең бір күні өзің жалаңаштанасың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны ойладың ба? Дүние кезек деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көп асқанға – бір тосқын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біліп қой сен де, Бектен! Сен де Айбар! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дүре салыңдар итке! – деп ақырды пристав. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Урядниктер Ақкөздің қолын артына қайырып байлап, желкесінен тұқырта басып шөкелетіп отырғызды да, көйлегін басына қарай сыпырып жіберіп, қамшымен осып-осып жібергенде ақ тәнге қызыл-қызыл жолақтар айқыш-айқұш түсе бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халық күңіреніп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ойбай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
бұл Ақкөз ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арысымызды дүреге жыққызып қойып қарап тұрамыз ба? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Тек жүрсең – тоқ жүресің» деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұлыққа ұрынып несі бар? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оның тәніне тиген таяқ, біздің Ботбай, Қоралас тәніне түскен таңба! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы кезде әлгі Тайтақай сорлы аптығып алқын-жұлқын жүгіріп келіп, Ақкөздің қан-жоса болған арқасын алпамсадай денесімен бүркеп жата кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Урядниктер не істерге білмей аңтарылып қалып еді, пристав: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол қаншықты да соғыңдар! Қарашы, дамбалын шешпей, шартты бұзып, бізді алдамақ болғанын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соғыңдар! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Андрей Павлович, ара түсіңізші, құдай үшін,– деді Тұрар көзінен жасы ыршып кетіп, шыдай алмай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сокольский мырза, тым алыс кеттіңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тоқтатыңыз! – деді тергеуші сазарып тұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Араласпаңыз, тергеуші мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл соттың ісі емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұзықтарды тәубасына келтіру менің ісім, – деп пристав айылын жимады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мырза, қателесесіз, қызмет бабыңыздың правосын асырып тұрсыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл қылмыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал қылмыс атаулының бәрі соттың ісі, – деді тергеушінің жанындағы жас бала дауысы ызадан дірілдеп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мынау қайдан шыққан күшік? – деп пристав түксие қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кәне, кәне фамилияң кім? Мен сені көрген сияқтымын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иә, иә, мына тергеуші мырзаның кеңсесінде істейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Фамилиясы Қырғызбаев! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауыс шыққан жаққа Тұрар жалт қарап еді, Айбар әкесінің тасасына тығылыңқырап тұрған Атамырза екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мына күшікті мен сіздің кеңсеңізден енді көрмейтін болайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өйтпейді екенсіз, уезд начальнигіне мәлімдеуге мәжбүр боламын, Семашко мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сокольский енді бұларды назарына ілмей, дүре соққан жаққа бұрылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Урядниктер Тайтақайды бір шетке сүйретіп тастап, Ақкөзді қайтадан қамшымен осқылап жатыр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арқасы қып-қызыл етке айнала бастапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адамдар аяусыз таптаған жасыл көктің жапырағы қанға боялды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәл көз алдында өз әкесін сойылға жығып жатқандай, Тұрардың жаны шыдамай, бір-ақ қарғып, урядниктің қолындағы қамшыға сілеусіндей қатып жармасып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл баяғы базарда теңіз шошқасына бал аштыратын пұшық урядник Обров еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құр едіреңдегені болмаса, ішкіш неменің қауқары шамалы екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Балаға шамасы келіңкіремей, сасқанынан приставқа «мынау қалай?» дегендей қолын жайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қамшы тыйылып қалғанда Ақкөз қан жуған басын көтеріп еді, Тұрарға көзі түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таныған сияқты, ақырын ғана езу тартты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Апыр-ай, бұл елде де еркек кіндік бар екен-ау? Айналып кетейін-ай, бұғанасы бекімеген бала едің, саған кесірім тиіп кетпесін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шатаспай-ақ қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екі дүниеде де ризамын! Құдай тілеуіңді берсін, қарашығым! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ә дегенде абыржып қалған урядниктер Тұрарды желкеден бүріп ұстап, шеттетіп әкетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тимеңіз оған! Ол біздің жолдасымыз!– деп топ ішінен Қабылбек пен Тұралы суырылып шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қоя бер, әкеңді... өлеміз бе тегі! – деп қалыңның ішінен әлдекім ышқынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халықтың толқи бастағанын сезіп, Бектен болыс шыж-быж болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тергеуші Семашко приставқа: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Енді ойыннан өрт шығарайын демесеңіз, тоқтатыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жабыңыз сахнаны. |