Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тәуір-ақ спектакль көрсеттіңіз, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шалдуардың болысы Шабдан бұл жерге мейман болса да, ес білгендік танытып, приставқа: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осыны қойғанымыз жөн, мырза, – деді сыпайы ғана сөйлеп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жарайды, қоя бер бұзықты, – деді пристав урядниктерге. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонан соң Семашкоға бұрылып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сіздің ана күшігіңіз менің есімде болады, Семашко мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қойныңызға тығып жылытып жүргеніңіз жыланның баласы болып жүрмесін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тілі уға толғанда өзіңізді шағар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сіздің кеңсеңізде жұмыс істеуге лайықты бала, міне! Қайдағы бір Киргизбаевты көмекші етіп қойғанша, текті мырза Айбардың баласын неге алмайсыз қарамағыңызға, – деді Атамырзаны меңзеп тұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ау, халайық той болған соң, шеке қызбай тұрмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жә бәрі ойын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді балуандар күресі бар, аламан бәйге бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аты алдымен келгенге он тайлақ сыйлық дайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кәне, той-тамашаға қараңыздар! – деп үкілі бөрік киіп, атқа мінген жаршы әлгі сұмдықты жуып-шаймақ болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ тойдан береке кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырсық шалып, қымыран ірігендей тұнжыр той қайтып қызыққа молыға қоймады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақжал сарыға Ақкөз екі ұмтылып міне алмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иесінің бейтаныс мінезін ұнатпағандай есті жануар мойнын кәдімгідей қайырып, Ақкөзге бір қарап алып, ішін тартты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иесі үзеңгіге аяғы жетпей лезде мүсәпір халге түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның қиналғанын байқап тұрған көзтаныс адамдар қымсынып бір-бір басып жақындай түсіп, қолтығынан алып жәрдемдеспек еді, Ақкөз: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ары тұр! – деп ақырып жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгілер состиып кейін шегінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен өлген адам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолыңның ұшын мен тіріде берсең еді, түге! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кеш, Ақкөз батыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шабан қимылдайтын қу әдетіміз ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдайшылығын айтсақ, сескендік бір жағы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қу жан тәтті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мылтығын тарсылдатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен Досмайыл ғой, таныдың ба, батыр? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А, қатпа қара Досмайыл сенбісің? Әй, жарқыным-ай, шымалдай халықтан бір адам мәу демеді-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол өтіп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе сойыл түк емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жауқазындай бала ғана шырылдады-ау, айналайын-ай! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жауқазындай болса да жүрегінің түгі бар екен,– деп Досмайыл сүйініш білдірген болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жүрегінің сояудай түгі бар оның әкесі еді ғой, арыстаным-ай! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кімді айттың, батыр! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А, арманда кеткен бір асыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тырнағына дейін асыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз кирелеңдеп жүріп, ақжал сарыны ойпаңдау жерге тұрғызды да, тізгінді уыстай ұстап, үзеңгіге аяғын әрең артып, ерге ауырлап әрең қонды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолтығынан демемек болған Досмайылға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тек!– деп тастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Маған жанасқанынды көрсе, соқыр пристав оңдырмас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әркім өз басын қорғалаған қу заман! Ал бірақ, қашанғы ыға берер дейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ыға берсе – жарға барып жығылар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарға жығылмас үшін жанталас болар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақжал сарының шылбыры сүйретіліп барады екен, Ақкөз еңкейіп жиып алайын деп еді, бойы иілмеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Досмайыл тобы оның қарсылығына қарамай, аттарына қонып, соңынан ерді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Ақкөздің қанталаған көзінің алдынан әлгі арашашы бала кетпей қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайтақай урядниктің қамшысын шыбын шаққан ғұрлы көрген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жон арқасында білеудей қызық сызық қалса да, ауырсына қоймады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол мұндай таяқтың талайын жеген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның жанын шиқылдата шайнаған әсте де урядниктің қамшысы емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайтақайды қанжылатқан әм қалжыратқан мына тобырдың сұқ көздері еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біресе мазақтап, біресе мүсіркеп караған көздер оның жүрегін паршалап, қанжардай қадалып жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайтақай көп көздердің арасынан әрең сытылып шығып баласына ұстатып қойған көнетоз көйлегіне шапши ұмтылып, жұлып алғанда, нәресте |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
қорқып шыр ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көйлекті жалмажан апыл-ғұпыл киіп жатып, қан жосалы жонарқасына кептеліп қалған кебіннің жеңіне қолын сұға алмай, ашу мен ыза қысқан дүлей күшпен шірей жұлқынғанда, шірік мата шыдас бермей, дар етіп айырылып, бір жеңі қолтығынан қақырап түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол жерде Тайтақай киім атаулыны қарғады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
— Осы сұм шүберекті, қу кебінді кім шығарды, қандай шұнақ шығарды, ойбай?! Осы кебін болмаса, адам деген албастының бәрі бірдей емес пе, ойбай?! Үш күн қу тіршілікте әбиірін шүберекпен жауып алып, далбасалайды, қараң қалғырлар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәріңнің кебінің – қара топырақ қараң қалғырлар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көздерің шыққыр, неменеге қадала қалдыңдар?! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайтақай тап бергенде, қызық көрушілер үріккен қойдай жалт беріп, жапырылды – Байғұс, ақылы ауысқан ба?– деп күбірлесіп бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайтақай ақылы аман, есі бүтін, кіші баласын қолынан қысып ұстап, Маңыраққа бет алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жол-жөнекей әлгі ойран осқылаған тойдың оқиғасы көз алдынан қат-қабат көшіп жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шыжандай шытырман арасынан жарқ етіп қайсар бала елес берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Апыр-ау, былтыр біздің үйге келіп, Қырғызбай жездемнің ешкілерін айдап кеткен бала емес пе?» – деп дал болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Сен де сондай болар ма екенсің?» – деп жанындағы кенжесінің басынан сипады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалаң аяғын шеттік тікен сойғылап, сирағы қанаған ботасын жерден көтеріп алып, қамшы тілген арқасына лақтыра салып, шеңгел ілген етегін ышқырына қыстырып қойып, құртқа қасқырдай қасарысып, бел асып бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайтар жол көңілсіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тойдан емес, жаназадан қайтқандай Семашко мырза да, Тұрар да үнсіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаздың ұзақ күні баяу батып бара жатқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күн ұясына қонған соң да аспанның қызылы көпке дейін қаза болмай, әуенің терістік беткейінің жалқын сары реңі таймай қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Терістік өңірде жатқан Маңырақ ауылының бүгінгі масқарапаз қатыны Тайтақай үміт етіп, өндіршегі үзілген сары інген қазір аспанда ұшып жүрген тәрізді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сары інгеннің шудасындай ұлпа бұлттар мүлгіп қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, Тұрар дос, іс қиынға айналды, – деп тіл қатты бір шамада Семашко. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өте қиынға айналды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді саған Меркеде қалуға болмас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приставты өзің білесің той. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол біреудің соңына түссе сорлатпай қоймайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не істеу керек? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Андрей Павлович, енді Меркеде мен өзім де қалмаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оқу бітті, документ қолға тисе – кетемін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сіздің қарамағыңызда көп нәрсеге көзім ашыла бастап еді, заң ісін едәуір біліп қалып едім, амал нешік... – деп күрсінді Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бауырым, сен өте қиын адамсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Семашко қызыл іңірде баланың бетіне төне түсті – Түсінесің бе, өте қиын адамсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мысалы, мына мен патшаның чиновнигімін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мемлекет сақшысымын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал әлгі жерде сен бүлікшіге бүйрегің бұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мемлекет тұрғысынан келгенде, приставтікі жөн. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол әлгі бунтарьды да, сені де жазалауға тиіс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал мен приставты жақтауға тиіспін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ сені оққа байлап жіберуге қолым көтерілмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рақмет сізге, Андрей Павлович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ айтыңызшы, құдай үшін жаңағы мазақ әділет пе? Ол байғұс әйелді мен білемін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өткен жылы атам бір шаруаға жұмсап, ол әйелдің ауылына барған едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түнек түбінде жатқан сорлылар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі түйені алғысы келгенде дүние қорлығы ұстады дейсіз бе? Жоқ Андрей Павлович, күнкөріс үшін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе ол онша арсыздыққа баратын ақымақ әйел емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал әлгі сіз айтқан бунтарь болса, ол намысты қорғады. |