Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Терістікте жасыл майдан онан ары сарғыш белдер, одан да ары бұлдыр сағым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қос қапталда есіріп өскен сиыр жоңышқа, құрақ қамыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көк мойын сарыала шымшықтар шырылдайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Махаббат маусымына мас болған бөденелер бытпылдықтап тыным таппайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көк майсаны теңіздей кешіп, әр-әр жерден асауларын ойқастатып салт аттылар болыс ауылына жолсызбен жортып барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бектен ауылы дәл қазір алып айдаһар сияқты: жан-жақтан аттылы, жаяуларды өзіне қарай лебімен тартып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспандағы ақ желең бұлттар да тойлы ауылға асыққандай, көк тәңірі теңізінің кеудесінде жүзген ақ желкенді кемелер салтанатпен лек-лек ауып келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанның иісін жердің түкпірінен сезгіш қара қарталар да топ-тобымен ұшып барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иә, бұл тойда мал аз сойылмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адыр-адыр қырлардан, бұдыр-бұдыр белдерден түсіп, жоғарыдан ақ күндіктері шарадай-шарадай болып, мама бие мінген бәйбішелер де теңселіп келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сірә, қырғыз құдағилар шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұрнын тесіп, өгіз мінгендер де өңкеңдеп кетіп барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олар сірә, көкпар тартпас, бәйгеге ат қоспас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақ орда сынды үйлерге еңкеймей кіріп, төрге де шықпас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кедейдің бір тойғаны – шала байығаны, мына ағыл-тегіл молшылықтын сорпа-суына бір тойсам деген үміт жетелеп келеді оларды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Семашко мырза желпілдек, жеңіл мінез кісі емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Той дегенде алып-ұшып, атқа жайдақ міне шабатын әдет мұнда жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бұл да пенде. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кеңсенің қағазбасты жұлын құрттай жұмысынан бір мезгіл бұл да қол үзіп тыныстағысы келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрі десе Бектен болыс тойына арнайы шақырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сыйлы болыстың меселін қайтармас болар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жазға шығып, жаны жадырап, көңілі көтерілген тергеуші Тұрарды бүйірінен түртіп қалып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Енді сен де жігіт болдың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйлендіреміз-ау осы, – деп әзілге басты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қалай, көз салып жүрген қызың бар ма? Бектен сияқты той жасаймыз, ә? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалжың да болса, бұл жайында Тұрарға қойылған тұңғыш сұрақ еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Он төртке жасы жаңа ілінген баланың қиялына қыз сиқыр әл-әзір қона да қоймас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ Тұрар қазір сыйлы иесінің тосын сауалынан сасып қалып, құлағына дейін күрең қошқылданып шыға келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол жәй жымиып, басын шайқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол-сол екен, көкірегінде бір ызың тұрып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуелі мән берген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі ызың күн суықта үйге кіріп кетіп, енді қайтып шығуға жол таба алмай аласұрған арадай мазаны алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлден уақыттан кейін барып Тұрар оның әуен екенін аңғарды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баппен желген сүлік қаралар тербелткен трашпеңкенін ырғағы ма, жоқ әлде көкпеңбек аспанда жарыса жүзген ақша бұлттар ма, немесе айнала масатыдай түрленген жасыл, қызыл желек пе – ненің әсері екені белгісіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар әлгі әуенді ыңылдап салып отырғанын өзі де сезбей қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оһо, сен бунтарь поляктың мелодиясын білесің бе? – деп Семашко таңдай қаққанда ғана, кеудеде шырылдап тұрған сиқырлы шымшық кенет ұша жөнелгендей, Тұрар әлгі ызыңнан айырылып абдырап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Полонезді» баяғыда Наташа пианинода ойнаушы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ оның «Полонез» екенін, оны «бунтарь поляк» жазғанын Тұрар білген емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтеуір жүрегіне ұялап қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Музыка ызыңы жалтыраған қара пианиноны, оның ақықтай аппақ пернелерінде ойнаған қыздың жіп-жіңішке сүйрік саусақтарын, перуза аспан түстес көкшіл көздерін Тұрардың санасында қоса тірілтіп жібергендей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қыздың жіңішке саусақтары баланың жүрегінің қылын шертіп, әуен содан шығып жатқандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұл әуенді мұғалім ойнар еді, содан санамда жатталып қалыпты,– деді Тұрар Семашко мырзаға. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бунтарь поляк деген кім? Оны білмеймін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Білмегенің өте жақсы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ондай адамдардың шығармасын ғана сүйіп, өзін білмей-ақ қоюға болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дегенмен, сен болашақ заң қызметкері, ұлы империяның киргиздан шыққан талантты тіректерінің бірі боларсың деп ойлаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан бәрін білгенің жөн. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бунтарь поляк – Огинский деген кісі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патшаға қарсы Костюшко бастаған поляк көтерілісіне қатысқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрекеті бүлік болғанмен, музыкасы ғажап, «Полонезді» мен де жақсы көремін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Сонда қалай? – деді Тұрар ішінен түйіліп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Адамның жазған шығармасы жақсы, өзі жаман. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патшаға қарсы болғандығына бола жаман. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің әкем де патшаға қарсы шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Демек, ол да жаман болғаны ма? Жоқ, тергеуші мырза, мұныңыз қате сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сіз «Полонезді» тыңдап, әуенді сүйіп отырасыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал оның иесі сонда қалай есіңізге түспейді? Оны қалай жек көруге болады? Мен осы уақытқа дейін бұл музыканың иесі Наташа деп ойлаушы едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Огинский. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Поляк, бунтарь». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мықанның бойы мамырлай қонған қаздардай, қатар-қатар тігілген кілең ақ үйлер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ерсілі-қарсылы шаншыла шауып, табақ тартқан жігіттер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маңғаздана будақ-будақ көтерілген көк түтін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Берекелі қазанның түтіні де жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауыл жағалай қаңтарулы аттар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауыл сыртында тұсауымен секіріп жүрген аттар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кимешектері шұбатылған бәйбішелер, шолпысы сылдырлаған келіншектер, үкілері желкілдеген бикештер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арқасын асқар тауға тіреген шалқақ ауыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Уықтары шаңырақтарды емес, аспанның өзін тіреп тұрғандай, киіз үйлердің төбелері тәкаппарлана кекірейіп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жан-жағы жасыл масаты, зүмірет теңіз ортасына ақ арал орнай қалғандай екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Келген меймандарды күтіп алып, үйді-үйге бөліп, жөн сілтеп тұрған жігіттер қос қара жеккен трашпеңкенің егесі құрметті қонақ екенін көріп, Семашко мырзаны жапсарлас тігілген, сырты ақ шәйімен тысталған ақшаңқан үйге қарай алып жүрді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өгіз мініп, жаяу-жалпы келген кем-кетіктерді бұл маңға жолатпай, қызметші жігіттер: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Аулақ, аулақ! – деп ауыл шетіндегі қараша үйлерге қарай айдап жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Семашко түскен үйдің ішінде құдай емес, құдайдан былай да емес, кілең ығай мен сығайлар отыр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тергеушінің танығаны Мерке участогінің приставы Сокольский мырза, бас құда Айбар мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шалдуар болысы Шабдан мырза, Қорағаты болысы Қарабек мырза... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бектен болыстың өзі орнынан тұрып, тергеушіні приставтың жанына қолтықтап апарып отырғызды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қасына ерген қара баланы елемеген болып, назар салмай, ту сыртын беріп босаға жақта қал дегендей нышан білдіріп еді... Ол ишарасын түсіне қойған Тұрар табалдырықта тұрып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ Семашко мырза әдейі дауыстап: – Тұрар, кел мұнда, – деп өз қасына шақырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыс кенет түсін жылытып: – Кел, кел, – деп жалпаңдай қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тай тегенеде уыз қымыз сапырулы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Семашко келгенде үзілген тамаша қайта жалғасты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырғыздан келген Солты ыршы ұшатын бүркіттей жүресінен қомдана түсіп, екіленіп «Манасқа» қайта басқан кезі екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ыршыны басынан тыңдап отырған пристав, Семашкоға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Буруттардың эпосы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Манас батыр жырын айтып отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көкетай деген біреудің асы жайында қазіргі айтып отырғаны, – деп түсіндірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрар, сен маған аударып отыр, – деді тергеуші енді приставты мазаламай-ақ қояйын деген ниетпен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ыршы Солты екі көзін шарт жұмып, добалдай екі қолымен бүйірін таянып, бұл биік үйде биік дәрежелі адамдар отырғанын ұмытқандай, жан баласын елемей, баяғы ерлер заманының елесіне бар ынты-шынтысымен, беріле, қырылдақтау үні қышқыра, ышқына шығып, Көкетай асының хикаясын төпей берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
–... Кәуірдің ханы Жаңбыршы |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүгінше тарту жедім деп |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір қомпиып қалды дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ертегі күні болғанда |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жезден бұйда тақтырып |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалыдан кілем жаптырып, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұмсығы бар астаудай |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұсылман, кәуір алдына |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екі өркеші кісідей |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қараша қаймал, ту інген |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкеліп бір сайды дейді |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәмесі бар әйелге |