Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есіңде ме, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мені Алматының абақтысынан айдаған бозала таңда сен арбаның артынан жүгіріп, белбеуімнен ұстадың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда қолыңа шуда жіптің тарқатылған бір ұшы ілінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тарқатылып-тарқатылып таусыларда айдауыл штыктың қырымен әлгі жіпті қиып жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен құлап қалдың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда мен көңіліме секем алдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шіріген жаман жіптің үзілгені бекер болды-ау, бұл шіркін елегізген үміт жібі сияқты еді-ау, дедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А бірақ, дәтке қуат беріп, сол үзілген жіпті, үзілген үмітті мен көңілдің нәзік қылымен жалғадым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жол хикметін айтып тауыса алмаспын, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көктем шығып, қар еріп, мұз бұзылғанша біз Үстіқұт деген жерде жаттық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А мұз бұзылғанда бізді кемеге салып, Лена дариясымен алып жүрді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дарияның несін айтайын, біздің Алатаудан аққан бүкіл өзен-су біткенді жинаса, бұған тең келер ме екен, әй қайдам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кемеден түскен соң тағы да жаяу айдады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жері таулы келеді екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алатаудай аспанмен таласпаса да қырат-қырат, кілең орман жамылған дүлей дүние. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халқының кейбірі тура өзіміздің қазақ-қырғызға ұқсайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуелі қазақтар ма, яки қырғыз ба, бұлар жақұт деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп жақұт деген елді де көрдік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйлесіп көрейін десем, айдауыл рұқсат етпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Яки оларды бізге жолатпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олар бізге іш бұратын тәрізді, сірә. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Салт атты бір жақұт жол жағасында қыратта тұрып, мен тұсынан өте бергенде дауыстап, өз тілінде бірдеңе-бірдеңе деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түсінбедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонан соң өзі саусағымен нұқып көрсетіп: «Саха, Саха» – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонан соң саусағымен мені нұсқап, өз тілінде тағы бірдеңе сұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түсіне қойдым: «Қазақ, қазақ», – дедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол ақсия күліп, туысқанын көргендей мәз болып: «А-а, қассаха, қассаха!» деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тағы да өзін нұқып: «Саха» мені нұсқап: «қассаха – туған, туған!» – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонан соң мені аяғандай басын шайқап, таңдайын қағып, бір күрсінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қойнынан бір тері қалта суырып алып: «тамаха-тама-ха»,– деп маған қарай лақтырып жіберіп еді, айдауыл қағып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Ей, сасық якут, айда, ары жүр! Әйтпесе сен де осыларға қосыласың», – деп жекіді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жақут-саха қамшыны бір басып, атын орғытып, қырдың астына бұлаң етіп түсті де кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайтып көрінбеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның маған сыйлағаны темекі екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан бастап мен шылым шеккім келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрын жек көретін неме еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді құмартып қалдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бұғының терісіне моншақ тізіп тіккен қалтаға қызыққан айдауыл сый белгіні өзінің қойнына сүңгітіп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Танымайтын, білмейтін, айдаладағы жердің бір қиырындағы адам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таң қалам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Неге бұлай? Неге жаны ашиды? Мен өзгелер тұрмақ, өз қандас, қарындастарымнан көбіне-көп теперіш көрдім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Талайлармен дoc тa болдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ достарды мен жат жұрттан көбірек таптым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі жақут-саханың ықыласы көң болып қатып қалған көңілімді бір жібітіп, іші-бауырымды елжіретіп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жер бетінде әлі жақсылық жойылмаған екен-ау деп, осы ықыластан тың қуат алғандай болып қалдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жердің жүзінде осы ықылас жоғалған күні дүние қараң қалатын шығар, атасына нәлет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ілгері басқан аяғың кейін кеткенде, діттеген арманың түңгі адасқақ алдамшы оттай жеткізбей қойғанда, жан-жағыңнан жау қамағандай жалғыз қалғанда, осы мен несіне тірі жүрмін, енді маған бұл жалған дүниеде не бар? – деп бір түңілетін сәттер болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдаудағы пенде үшін ең ауыр кесел осы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұған шыдай алмай, соқпа дертке ұшырап, қайтып оңала алмай, шексіз Тайгада жер томпайтып қалғандар қанша, атасына нәлет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менімен бірге өзіміздің Әулие-Атаның Мұрат деген бір шымыры болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол да әлдеқалай жаламен ұсталса керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өте тақуа, тым таза кісі еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А бірақ сорына қарай тым уайымшыл екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Артымда үйелмелі-сүйелмелі үш балам қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үшеуі темір қанат шақа балапан сияқты, ылажсыз нәресте. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйелім момын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тым болмаса пысық та емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді олар тipi қалар деймісің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әсіресе бір жасқа толар-толмас кенжесі шінжеу еді, не болды екен? Әй, үзілген шығар, әй сорлаған шығар», – деп күні-түні уһілей береді, күні-түні аһылай береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарауылдың әкеліп берген батпақ көжесін ішпей итеріп тастайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуелі мен оны демеп, «сорлы ажалыңнан бұрын өлемісің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала сенде ғана бар да, басқада жоқ, па! Құдай басқа салды, көнесің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдайдан өлім тілесең, өлім сенің өтінішіңсіз-ақ өзі келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ қай жерде, қай сағатта келеді, – оны ешкім болжап білген емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтеуір жарық дүниеде жүр екенсің, шүкіршілік eт те, жақсылықты алдан күт!» – деп қайрат берген болып жүрдім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менен ажырап, басқа топқа кеткен соң, көп ұзамай сол кісі дүние салды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойлаймын, егер екеуміз ажырамасақ, әлі тірі жүруі де мүмкін еді-ау деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен де оған жақұт-саха. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А бірақ жаңағы жақұт-саха барда, мына мен өлмеймін, атасына нәлет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдай соны аман қылсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көрген-білгенімді тізбелей беріп қайтейін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтеуір, қу сүйегіміз саудырап Бодойбоға да жеттік-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Бодойбо, Бодойбо, алтынның кені» дегенге, бұл бір Үркіттің қаласынан да ірі, алтын жалатып, жарқыратып тастаған нау шаһар шығар десем, қиқы-жиқы қисық үйлердің құрандысы екен, тәйірі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бодойбоның түрмесі басқа үйлерінен гөрі мықты салынған ба дедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұ жарықтық патшаның ықыласы абақты дегенде ерекше құлаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қай түрмесіне барма, тастан өріп, қамалдан да қатты ықтияттап салып тастаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жан-жағы тay, бір жағы дарияға төніп тұрған ел екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрын бұл қаланың айналасы ит тұмсығы батпайтын жыныс орман екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді жан-жағы үш-төрт шақырым жерге дейін тып-типыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Не болған?» – десек, білетін орыстар айтады: каторжниктер қашып, арасына тығылып қалмасын деп орманды жағалай отап, өртеп жіберген деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бодойбоның түрмесінде біз нағашымыздың ауылына келгендей болып қалдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұңғыш рет моншаға түсіп, іш киім ауыстырып, шешініп жатып ұйықтадық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауқатты да біршама берді, тоя жейтін болдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтсек, бұл жаңа тозақ алдындағы аз күн бой жасау екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алыс жолдан арығандарды аз ғана әлдендіріп алған соң, түрмеден айдап шығып, түксиген жартастың етегіне алып барды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұны «Жартас» кеніші деп атайды екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүкіл Бодойбодағы ең терең, ең ауыр кеніш осы болса керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жер астындағы қараңғы көрге тірідей кіргізді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көлбеу сатымен бір-бірлеп, қаздай тізіліп түсеміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әр жерде жылтырап шырағдан тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Төбеден су тамшылайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Желкеңнен әзірейлінің оғындай тиген тамшыдан қорғаланып, мойныңды қыжырайтып ішіңе тығып аласың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шиқылдақ жаман ағаш саты тайғанақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Абайламай тайып кетсең, көрің терең. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Апан үңгірдің түбіне жеткен соң қолымызға күрек пен қайла берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал кеп тасты соққыла. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазылған тас пен топырақты «тәшкеге» салып, сыртқа шығарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алматының түрмесінде сен атқора тазалайтын қол арба кәдімгі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алтын дегеніміз осы екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алтын деген жарықтық am басындай болып жатады екен десек, кәдімгі құдайдың қу құм топырағы. |