Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соны жоғары шығарып, сулы науамен «важгерт» төгеді екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Важгерт» дегені кәдімгі киіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үлкен киіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алтын қиыршығы тac құмнан ажырап, сол киізге ұйығып қалады екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұмыстың бар түрі осы, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А бірақ бұл нағыз тозақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тізеңнен шылқылдаған су кешіп жүріп, қараңғы жердің астын көртышқанша қаза бересің, қаза бересің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарауыл деген ит жаналғыштан жаман. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәл дамылдасаң – аямайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жердің астына таң қараңғысында түсіп, іңір қараңғысында бір-ақ шығамыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан біз күннің жүзін көрмейміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шахтадан шыққанда бізді бараққа кіргізіп, анамыздан жаңа туғандай, тыр жалаңаш шешіндіріп қойып тінтеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қомыт киімнің жыртық-тесігін түгел тіміскілеп шығады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алтын ұрлайды деп күдіктенеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А бірақ таза алтынның шашырап жатқанын көрген емеспіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәрі құм, топырақ, оның алтыны қайсы, құмы қайсы – айыру қиын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А бірақ пенде болған соң, таза алтын табылса, алғың да келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Каторжниктің миын бұл ой күндіз-түні шаққылайды да тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
А бірақ қаша қалғанның өзінде қаржы керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрине, алтының болса, елге жету оңайырақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әсіресе көктем шыға, жаның бір бостандыққа бұлқынып шыққысы келеді-ақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қар кетіп, көк шыққанда, түстіктен құстар қайтқанда, сол құстар келген жаққа каторжниктің көзі мұңая қарағанын көрсең, атасына налет! Бодойбода не көп, кеніш көп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Каторжниктер соның бірінде ғана істейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқаларында жай жұмысшылар істейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көбісі Ресейден өз еркімен жұмыс іздеп келгендер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бодойбодан байып қайтпақшы болған бейбақтар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Яғни каторгаға өз еркімен келгендер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аяқ-қолында кісені жоқ демесең, олар да каторжниктер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тапқаны қу тамағына жетпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көзі ашық орыстар айтады: бір кило жарма Ресейде екі сом, ол мұнда төрт сом, бір пұт тұз Ресейде қырық тиын, мұнда екі сом, бір кило қант Ресейде бес сом, мұнда он сом, – деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасайлар мұнда да бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұмысшы сорлы бала-шағасын асырау үшін мұндағы Саймасайлардан азық-түлікті қарызға алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарызданып тәуелді болған сорлы өмір-бақи құлдықта қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құтыла алмас құлдық қамыты мұнда да көп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бас-басына үй қайда? Ішіне торғай қамасаң тұрмайтын жыртық барақтарға бала-шағасы да, бойдағы да араласып, сығылысып жататын көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сорлы кедей байлардың мазағы болмасын деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дұрыс қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әділдік қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал мен әділдікті қорғағым келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мазақ пен азап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бетінде бір түйір ұяты бар адам ондай мазаққа қалай көнеді? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көнеді, бауырым, көнеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Киргиз – оқымаған қараңғы халық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оқығаны сен сияқты – мыңнан біреу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал қараңғы халық қашан да көнбіс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл халық сауаты ашылып, цивилизацияға жету үшін әлі жүз жыл, жоқ, әлденеше жүз жыл керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен әлі жассың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі есесің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кесір-кесепаттан аман болсаң – кеңсе чиновниктерінің бірі боласың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда бұл райыңнан оп-оңай қайтасың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біздің ояздың орынбасары Әзімхан мырза әлгі жерде сен сияқты шатаққа араласпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол ақымақ емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояздың тілмашы Жаңкин, о да шатаспайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол ақымақ емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сонда – ақымақ мен болдым ғой, Андрей Павлович? – Тұрардың ызалы көзі алагеуімде жалт-жұлт ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ, мен олай дегім келмейді, бауырым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен тек сен әлі баласың деймін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өсесің – өмір өзі қақпайлап, өз дегеніне көндіреді әлі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан құр босқа тыраштана берме демекпін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түсіндің бе? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жеңіл күйменің дөңгелегі қиыршық жолдың үстін қытырлатып келеді, қос қараның тағалары тасқа тиіп, қараңғыда от жарқ ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал енді мәселенің түйініне келсек, Меркеден тайып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сендей қабілетті көмекшіден айырылу маған оңай емес, әрине. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен сені жақсы көремін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саған киргиз екен деп қарамай, жақсы көріп кеттім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен саған ризамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің халімді сен де түсін, бауырым, әлгі бір сойқаннан соң, сен менің кеңсемде жүруің қиын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол көп жағдайда маған да байланысты емес, түсінесің ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Түсінемін, Андрей Павлович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің сізге өкпем жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бірақ мен сені беталды қаңғыртып та жібергім келмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пішпектегі ауылшаруашылық техникумының бастығы – менің танысым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қаласаң, соған хат жазып берейін... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мынандай жақсылыққа жалпаңдай жөнелмей, бала ойланып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күйме үстін үнсіздік жайлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолдың сол жақ қапталынан, тау жақтан жылқылардың пысқырғаны; жылқышылардың саңқ-саңқ еткен дауыстары; аңғар алқымында отырған қойшы ауылдың иттерінің әупілі естіледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тау омырауына тығылған лағыл алқадай болып, жағалай оттар жылтылдайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ел орынға отырған шақ, қазан көтеріліп, жер ошаққа от жағылып, адамдар сол қара қазанға көз тігіп, қыбыр-жыбыр тіршіліктен тиылған сәт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспара басынан марғау көтерілген дөңгелек ай – құдай-тағаланың жалғыз көзі сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аздап шелденіп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына жер бетіндегі итше ырылдасқан қу тіршілікті қатпар-қатпар, жықпыл-жықпылына дейін көруге сол шел кесір келтіретін де тәрізді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе, дәл қазір Тайтақайдың қазанында тек қана тас қайнап жатқанын құдекең көрер еді ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қаптың түбі қағылып, жана астық пice қоймай, ауызға түсе қоймай, өзек талған осы бір тұста Тайтақай кедей қазанға су толтырып, ішіне малта тас салып, қайнатып отырған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Aпa, қарным ашты, – деп қыңқылдаған балаларына: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Шыда, әлі піспей жатыр, – дейді Тайтақай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтеуір бірдеңе пісіп жатқанына көңілі алданған балақайлар күте-күте, әлден уақыттан кейін ұйықтап кететін сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Солай, Тұрар, тойға барамыз деп ойға қалдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойланып отырсың ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойлан, ойлан! Қаласаң, хат жазып беремін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оқуға қабылданасың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Туғаным емессің, нағыз чиновниктің көзімен қарағанда, сен тіпті дүниеге адасып, әлдеқалай келіп қалған түземсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ айттым ғой, сенің жөнің бөлек... Кім біледі, – Семашко мырза қиялданып қара күңгірт далаға қарап сөйлеп келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мүмкін сен өсе келе менің жауым болып шығуың да мүмкін, патшаға адал қызмет етерсің, ана Әзімхан, Жаңкин ағаларың сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны тірі болсақ, уақыт көрсетер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кәне, қалай? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл сұрақ – соңғы сұрақ екенін тез ұққан Тұрар енді созбақтамай: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жарайды, Андрей Павлович, сізге алғысымды қалай айтып жеткізерімді білмей отырмын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пішпек болса – Пішпек болсын, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ, мен сені зорламаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқа жерге оқығың келсе – өзің біл. |