Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол болып жүрмесін?! Апыр-ай, сонда Иван Владимирович мұндай құпия жұмыстарды маған сенбей, Қабылбекке сеніп тапсырғаны ма? Бірақ менің істейтін жерім – мұндай астыртын жұмыстың орны емес қой». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар келесі куәлікті Қабылбек Сармолдаевтың атына нөмірі екінші деп толтырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұдан кейін «аттандамай» қалай шыдап тұрасың, құдай! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда Тұрар Махамбеттің өлеңін жатқа білгеніне мың тәубе айтып, сол өлеңмен таныстырған ташкенттік достарына, ұстаздарына мың алғыс бағыштады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көпірген көп сөзден гөрі, бір ауыз отты өлеңмен мына топтың қанын қыздырып, жігерін қайрап, бірден тіл табысқан тапқырлығына өзі де дән риза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді Тұрар бойын еркін билеп, ойын түзеп, біржолата құлшынып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Міне, ағайын! Ақын деген осы! – деді Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақынның сөзі найзадан да, оқтан да өткір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаңағы мен айтқан жыр Махамбет деген батыр ақындікі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол әрі жауынгер, әрі ақын болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыдан жетпіс-сексен жыл бұрын патша мен бай-сұлтандарға қарсы көтерілісті бастаған кісі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалай, халайық, араларыңда ақын бар ма деп сұрағаным енді түсінікті болды ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Түсінікті болды, Тұрар шырағым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына мен Сауытбек деген ақын ағаң боламын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ана жаныңда тұрған Ақкөздің Мырзабай деген баласы да ақын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Заман бейбітшілік, ел тоқшылықта екеуміздің ептеп айтысқа түсетініміз де бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді «көппен көрген ұлы той» деп қолға қару ұстап тұрысымыз мынау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саңқылдаған, бидай өңді, мосқал кісі атын тебініп алға шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рақмет, Сәуке! Жаңа біреу осы жиында «домбырамен соғыспайды» деп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол дұрыс па, Сәуке? Дұрыс болмаса, сіз қолыңыздағы найзаға қоса домбыраны да тастамаңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына халыққа кешегі Сыпатайдың ерлігін жырлаңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзіңіздің Ақбөпеден қалай айырылғаныңызды айтыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не себепті айырылдыңыз? «Мал бергені барады алып кетіп, кедейшілік қолымды кесіп отыр», – демеп пе едіңіз? Мына халықтың көтерілісін толғаңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көтеріліс тек Меркеде ғана емес, сонау өзбек, түрікмен елінде де, мына қырғызда да, анау Алматыда да, сонау Сарыарқа, Торғай даласында да қаулап келе жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауыл тұрды, халайық! Бұл күллі қоқысты, ызғарды алып кететін алтынкүрек дауылы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз мына жақта Жетісу көтерілісімен, мына қырғыздағы Қарақол, Тоқпақ, Сусамыр көтерілісшілерімен, тіпті сонау Торғай сарбаздарымен ұштасып, солармен ұрандасып бір мезгілде қимылдауымыз керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әр жерде шашырап жүрсек, патша бізді оп-оңай соғып алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бес саусақ жеке-жеке тұрғанда әлсіз, ал бесеуі бірдей жұмылғанда – жұдырық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалғыз Мерке көтерілгенмен біз қанша ер болсақ та жеңіске жету қиын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мерке ғана емес, ана Қордай, мына Шу, ар жағы Әулие-Ата, Сырдария, Ырғыз... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, шырағым! – деп үлектей өңкиген біреу қабағынан күн шілдеде қар жауып, жаяулап алға шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтып тұрғаныңның бәрі алтын сөз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тым сылдыратып жібердің сол алтыныңды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына маған анау Сырдарияңның, сонау Ырғыз бен Торғайыңның қанша қажеті бар? Маған Күзменке керек, білдің бе? Күзменке! Яғни Жылы-Бұлақ керек! Білдің бе! Ол менің ата-бабамның қонысы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің кіндігімнің қаны тамған жер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, сол жерді, сол Жылы-Бұлақты пристав бастап, Бектен болыс қостап Кузьмин деген орыс байына, соның сыбайластарына сатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал бізді Бектеннің таз басындай қылпықсыз тастақ қырқаға айдап тастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не жаздық? Бізді құдай жаратпап па? Неге жерімізден, анамыздың емшегінен айырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жылы-Бұлақтың суы анамыздың сүтіндей емес пе еді? Әне, шырақ, шапсақ біз сол Күзменкені шабамыз да жерімізді қайтарып аламыз, білдің бе? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ағатай, атыңыз кім? – деді Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осы сіз Тайлақ емессіз бе? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, мен Тайлақпын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына тұрғандардың бәрі біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы келісте мен ана Пахом деген орыс досыммен бірге Кузьмин байдың малын айдап келдім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен сізді таныдым, ағатай, ана жылы үйіңізде болғанмын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырғызбай атамның малын алып қайтқанмын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ой, сондағы бала сенсің бе?! Қайтарып бер Кузминкені ендеше! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кузьминнің малын айдап кеткеніңіз бекер болған, Тайлақ ата. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді Кузьмин қарап отырады деп ойлайсыз ба? Енді ол сіздің ауылдағы малды сыпырып алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мал тапса – алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үрерге иті, сығарға биті жоқ ауылдан несін алады? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлардың сөзін естігендер қарқылдап күліп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайлақ жан-жағына алара қарап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Несіне күлесіңдер! – деп гүр етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ей, Ақкөз! – деді ол енді төбе басында тұрған сардарға қарап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен саған мына әскерлеріңе азық болар деп Күзміннің малын айдап келдім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ана Пахом орыс екен деп жатырқама. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
О да мен сияқты жалшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал мен арызымды айттым: Жылы-Бұлақты бізге қайтарып бер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мынандай қолмен Күзмінкені ғана емес, жердің жүзін жаулап алуға болады ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күзмінге алдымен өзім шабамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақа, рұқсат етсеңіз, жауабын мен берейін, – деп қалды Тұрар қол көтеріп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айта ғой, Тұрар, айт, қуатым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтсам, былай ағайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуелгі мақсат: патшаға адам бермеу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Барлығыңды осы жерге жетелеп келген – сол мақсат. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түркістан мен Қазақстан даласында көтерілген мың-мың қолдың діттегені осы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал бұл қарсылыққа патша қол қусырып отыра береді деп ойлайсыз ба? Жоқ, ағайын, патша әсте қарап қалмас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Генерал-губернатор Түркістан өлкесін соғыс жағдайында деп жариялады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл не деген сөз? Бұл – бүгін болмаса, ертең жер-жерге әскер шығады деген сөз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кеше Ташкенттен сол генерал-губернатордың көмекшісі Приходько деген келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүгінгі базарда болғандар көрді оны. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол енді Меркеге әскер шақыртады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны жазалаушы отряд дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, сол әскерге төтеп беру үшін бізге қол жию керек, қолды мол жию керек және қарулану керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Зеңбірекке қарсы бақан алып шабу – көпе-көрнеу басты оққа байлап, тектен-текке қырылу деген сөз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бізге мылтық керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шама жетсе, зеңбірек керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, әлгінде мен араларыңызда ұста бар ма деп сұрағанымның сыры сол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп, біз патшаға адам бермейміз, әрі патшаны ішінен әлсіретеміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Майданға жіберетін әскер-күшін көтерілісшілерге бөлуге мәжбүр болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал біз болсақ, Кузьминка сияқты бейбіт орыс селенін емес, Мерке сияқты әкімшілік ордасын басып алуымыз керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біздің жауымыз әсте орыс кедейі емес, біздің жауымыз – пристав және оның урядниктері, жергілікті патша әкімшілігі, өзіміздің байлар мен болыстар, патша әскері. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз бүгін Кузьминканы орыстардан тартып алсақ, ертең патша әскерлері қазақ-қырғыз отырған жердің бәрін тартып алып, еліңнің күлін суырып, шаңын аспанға ұшырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз бүгін Кузьминканы жауласақ, ертең бүкіл орыс шаруасының, орыс кедейлерінің сенімінен айырылып, оларды да өзімізге қарсы қойып аламыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал егер біз орыстың ұлықтарына және қазақтың байларына қарсы күш жұмсасақ, онда ана Пахом сияқты кедейлер біздің жағымызда болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыны түсін, ағайын! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аттылы қамалдың алдында жаяу тұрған жалғыз Тайлақтың жұдырығы түйіліп, шықшыты бұлтылдап кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түнеріп тұрып, тағы да гүр-гүр етті: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сонда қалай, «таспен жапалақты ұрсаң да жапалақ өледі, жапалақпен тасты ұрсаң да жапалақ өледі» болды ғой? Жылы-Бұлақтан айырылған аз ел Маңырақ аңырап қала бер дейсің ғой? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
III |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанқұйлы соғыстар тарихта бұрыннан бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жендет атаулы да бұл дүниеге жаңалық емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаугершілік шапқынында тұтас қалалар, тайпалар, ауыл-қыстақтар, жермен-жексен болып, тып-типыл кеткенін кәрі тарих ежелден біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Маңырақ сойқаны дегенді... Мың-мың жылдық тарихта жердің бет-жүзі топалаң төбелестен талай-талай көкала қойдай дәл-дәлесі шыққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір жарасы жазылып болмай жатып, екінші жарақат пайда болып, шекесі ісіп шыға келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан шығар, әйтеуір Маңырақ сойқаны тарихтың назарынан таса қалған да, еш жерде жазылмаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ Маңырақта шыжғырылған жас бала етінің иісі мұрнынан кетпеген куәлер мұндағыға дейін тірі жүрді, ал енді бірен-саран сексеннен асып селкілдеген көне қариялар – сол бір сойқанның бүгін-ертең ғайып болар тірі куәлері ғана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл өзі басында күштілер мен қорқаулардың қаһарына ұшыраған сорлы ауыл еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәле бәлені шақыра келді де, ақыр тауыс-тамам болып аяқталды. |