Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл жолғы бәлені Василий Кузьмин бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Малы өрістен уақытында қайтпаған кулак дереу атқа мініп, ары-бері іздеу салып еді, жаман хабар жатқан ба, жоғалғаны қолды болып шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоқ іздеген кулакқа хабаршылар: «Малың бір тұяқ шашауы жоқ, түп-түгел көтерілісшілердің қолында. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Және оны ешкім зорлап алған жоқ, малшыларың шашпай-төкпей өз еркімен, өз қолдарымен апарып тапсырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек мұсылмандар доңыз етін жемейтін болғандықтан, шошқаларың Мықан қамысында қалып, жабайыға айналатын түрі бар», – десті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кузьмин ызаға шыдай алмай өз шашын өзі жерден бір уыс көде жұлғандай жұлып алып, шешесінен мықтап тұрып бір боқтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кімнің шешесі екені құдайға ғана аян. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ шаш жұлып, шеше боқтаумен іс тынбайтынын әбден білетін әккі, бір сәт те аялдамай Меркеге шапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пристав Сокольский мырзаның үстіне рұқсатсыз кіріп келіп, сәлем сөзді тағы да шешеден бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– ... Отырысың оңды, пристав! Ал халқыңның күні қалай? Ақырзаман! Бүлікшілер бізді тапа-тал түсте тонап жатыр! Біздің патша сеніп қойған әкімдердің есінеп отырысы мынау? Бүлікшілер мың-мың қол жинап, бәріміздің тамырымызға балта шаппақшы, ал біздің сенген қожаларымыздың ұйқыдан көзі ашылмайды! Мать твою... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сокольский мырза өз дәрежесін бағалай білетін, беделіне қылау түскенін қаламайтын, бағыныштылардан жан баласын бетіне қаратпайтын айтулы алпауыт болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ мына тосын тоқпақтан есеңгіреп қалғандай, орнынан атып тұрып, екі қолын ербеңдетіп көзі ежірейіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құдай үшін, христос үшін, не болып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Василий Терентьевич, айтып өлтірсеңші! – деп қалбалақтап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кімге кекірейіп, кімге еңкеюді пристав білмейді емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Василий Кузьмин – Мерке участогіндегі ең беделді атамандардың бірі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Керек десең, Мерке атырабындағы ірі селолардың бірі соның атымен аталады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал өзі пристав бола тұра мұның атында Сокольское дейтін село жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кузьминдермен санаспауға болмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кузьминканың атаманы жай-жапсарды айтып болды да: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Саған айтарым, пристав мырза, өз күшіңмен бізді бұл тағы түземдерден қорғай алмайды екенсің, ендеше маған қару-жарақ алдырып бер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүкіл селоның еркек кіндігін қаруландырып, ол қарақшылардың сазайын өзім-ақтарттырамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қару бер! – деп үзілді-кесілді талап қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұндай патриоттық жалыныңа ризамын, – деп мырс етті пристав. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бірақ, Василий Терентьевич, село халқын қаруландырып керегі жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онан соң орыстар мен киргиздардың қырғыны туып кетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Істің мұндай ушыққаны бізге тиімсіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халықты қырып аламыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сонда қалай, олар оң шекемізден ұрса, сол шекемізді тосып отыра береміз бе? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ, қымбатты атаман, сәл шыдасақ бүгін-ертең жазалаушы отряд келіп жетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Генерал-губернатор Куропаткиннен әскер сұрап, ротмистр Приходько екеуміз қол қойып телеграмма соққанбыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистр қазір Пішпекте. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондағы гарнизоннан екі жүз солдат, пулемет, зеңбірек алып шығады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рас, Пішпекте де жағдай мәз емес көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қаракиргиздар да көтеріліп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тоқпақта үлкен ұрыс жүріп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әскер оған да керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек Ташкенттен Әулие-Ата арқылы келе жатқан күшке сеніп отырмыз, көгершінім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал әлгі сенің киргиз-батырағың қай ауылдан еді, соны айтшы? – деп пристав атаман Кузьминнің аптығын әрең басты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалшы Тайлақ Маңырақ ауылынан екенін білген соң, пристав Бектен болысқа шабарман жіберіп, – тез жетсін! – деп бұйырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маңырақ – Аспара болысына қарайтын болғандықтан енді Бектеннің өзі керек еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приставқа бұрын онша ыға қоймайтын Бектен бұл күнде бүгежектеу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Заман бұрынғыдай емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түркістан өлкесі соғыс жағдайында деп жарияланды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пристав әкіреңдесе – қақысы бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспара болысынан бес жүз адам майдан даласына жөнелтілуі тиіс еді, ол әлі орындалған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солдатқа деп тізілген жігіттерінің көбі Ақкөздің қарамағына қашып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл бір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екінші бір күмілжитін жері – солдатқа алдырмайын деп, әркім-әркімнен, әрине ауқатты адамдардан пара алғаны да бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приставтың үлесін Бектен әлі бере қоймап еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір жағы содан сескенді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осындай қобалжыған ойлармен келіп жеткен Бектен болысты пристав мүлде басқа жағынан бопсалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тайлақ деген кім? Ата-тегі не? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ата-тегі, руы – маңырақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрынғы қонысы – қазіргі Кузьминка. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маңырақтың жерін переселендерге алып бер деген өзіңіз болатынсыз, мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан Маңырақ басқа жерге қоныс аударылған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Тайлақ дейтіні Маңырақтағы үй-жайын тастап, ата-бабасының қонысындағы мына Кузьмин мырзаға жалшы болып кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің білетінім осы, пристав мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бектен болыс қайдағы бір қаңғыбас Тайлаққа бола шақыртып, сұраққа алғанына шамданған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сенің сол Тайлағың менің бүкіл малымды қарақшылардың қолына апарып берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен управительсің, қайтарып бер малымды! –деп Кузьмин желке шашын күдірейтіп, көзін ежірейтті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, тамыр, сол қарақшылар менің жылқымды да айдап әкетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолдарыңнан келсе, көмекті маған көрсетіңдер, – деп Бектен жыларман бола қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тізімге іліккен жалшы, жылқышы жігіттер болыстың бірер үйір жылқысын айдап ала кеткені рас еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көрдің бе, Василий Терентьевич, – деп пристав мұртын ширатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұл бүлікте зардап шеккен тек сен ғана емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Абайлаңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шауып кетіп жүрмесін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақтықта қорлық жоқ, мына берданды ала жүріңдер, – деп мылтықты Пахомға ұсына берген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ енді ол мылтық ата алмайтыны есіне түсіп, Тайлаққа ұсынды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Берерін берсе де: «Осы киргиз өз қанына тартып кетіп жүрмей ме?» – деп те шүбәланды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Пахом, байқа! – деп шолақ жалшыға көбірек сенім артып, Тайлаққа абай бол дегендей сыңай танытты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кузьминнің желіні жер сызған сиырлары, қой-ешкісі аралас – маңырап-мөңіреп өріске бет алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шошқаларын қорсылдатып артын ала Пахом шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түстіктен тау мұнартқан, терістіктен кеңістік керілген бейбіт таң. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Топалаң туар деп қауіптенер нышан жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бақташы мен шошқашы Мықанды жағалай, ел сыртына шыққан соң, малдың алдын орап, көгалды қойнауға иіріп тастамақ еді, Пахом: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айдай түс, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қожайын ұрсады, алысқа ұзамаңдар деген, – деп Тайлақ ырық бермеп еді, Пахом көнбеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айда, сорлы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ары бармайық, Ақкөздің қолына түсеміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қолыңда мылтығың бар, неменеге қорқасың? – деді шолақ Пахом ызғарлы мысқылмен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өмірі мылтық атып көрген емеспін, маған бұ да бір, таяқ та бір, әйтеуір сес демесең, – деп Тайлақ иығындағы берданды қолына алып, о жер, бұ жерін шұқылап көрді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ата білмесең, шұқылай берме, түсірме иығыңнан, – Пахом зілдене сөйледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қараптан-қарап келе жатып, күндегіден мінезі өзгерді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пахом 1915 жылдың суық күзінде Галиция жерінде жараланды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қаһармандығы көп, қаруы жоқ Ресей армиясының көпшілігі осы он бесінші жылы қатты қырғынға ұшырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Август айында бес жүз сексен бес мың адам, қыркүйекте – төрт жүз он сегіз мың адам, ал Пахом жараланған қазанда – үш жүз алпыс алты мың адам қатардан шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүкіл Ресей бойынша бұл соғыста он бес миллион еркек кіндік армияға алынса, соның жартысынан көбі үйлеріне қайтпай қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халықтың қаймағындай кілең қыршын боздақтар босқа құрбан болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына Пахом соны көріп қайтқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мерке тарапында соғыстың қыр-сырын қатпаршағына дейін бір білетін адам осы Пахом. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді сол соғысқа қазақтарды да айдамақшы екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пахом соның үстінен түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патшаның айтқанына көніп, айдауында жүре беретін момын қазақ бұл жолы өзгеше мінез танытып, атырылып атқа қоныпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басы бірігіп, кәдімгідей елдігін танытып, қаһарланып алыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойтал дейтін жерге Ақкөз дейтін көсемі ат қылынан ту тігіп, жасақ жинай бастапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал бірақ оның ішінде Тайлақ жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайлақ мұның қасында. |