Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ таудан, таудың салқын самалынан, сансыз мөлдір бұлақтан сескенгендей бұғып қана жатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлдеқалай тау қалғып кетіп, су тоқтап, тал-дарақ жығылса, құм лап беріп, бас салмақшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үстірт қарағанға ауыл ажары бұрынғыдай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ештеңе де өзгермеген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол бір мұржасы аласа жатаған тоқал үйлер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейбіреулерінің төбесінде өткен қыстан қалған ескі шөптің қалдығы әлі қалқиып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлар жайлауға да шықпайды, қыстауға да көшпес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қысы-жазы осы Мықан бойын еміп жатқан кедей ел. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жайлауға көшсе Бектен болыс пен Айбар байлар көшер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспара асып, Сусамырды барып жайлап, дүние рахатына мелдектеп жүрген солар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ биыл жаз Бектен болыстың өзі де Сусамырдың сары қымызын сапырып іше алмай, ойда жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоқ, сырт қарағанға ел өзгермеген сияқты болғанымен, Мерке атырабында ашық күннің өзінде күн күркіреп, найзағай шартылдап, дауыл соғып тұрғанын байқамауға болмас екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, анау Мықанның арғы бетінде жоғарыдан төмен қарай жөңкіліп бара жатқан аттылар кімдер? Тойға яки асқа, көкпарға, тамашаға тартып бара жатқанға ұқсамайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сабылыңқы, сабырсыз суыт жүріс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шілде күнінің өзінде әлдебір ызғар сезілгендей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мықан суы сол баяғы сылдырына басып, сылқым ағып, жағасында жалбыз бен атқұлақ, қоға мен түйежапырақ жайқалып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауа да сол баяғы кәусар, сол баяғы зәм-зәм суындай мөп-мөлдір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мықан суына түсер тұс жарлауыт, жалғыз аяқ жол ғана ирелеңдеп жатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар бұрыннан сол жарлауыт тұсында жалғыз тұрғанды ұнататын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үкілі шоқ қамыс тұсында иірім бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала кезінде атқұлақтың жапырағын жұлып алып, сол иірімге тастап жіберіп, әлгі жасыл қайықтың шыр көбелек айналып, шарқ ұрғанына қызыға қарап қалатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жасыл қайыққа мініп алып қиялында шексіз мұхитқа шығып кетер еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Теңіз кешіп жүріп Сахалин аралына жететін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аяқ-қолы кісендеулі әкесін тұтқыннан босатып, жасыл қайыққа мінгізіп, елге, Мықан бойына кері қайтатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол иірімге жақындағанда тостақ көз, көкқасқа бақалар тарбаң-тарбаң секіріп, шолп-шолп етіп, суға қойып-қойып кететін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір де жаңа шыққан күннің көзіне қыздырынып отырған көкқасқалар беймезгіл үркіп, суға сүңгіп-сүңгіп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарлығаштар әуенге басып, өзен үстінде қайқаңдап ұшып жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иірімдегі суға күн сәулесі шашырап түскенде, су бетіне інжу-маржан шашылғандай, майда толқын құлпырып ойнап, жайнаң қақты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарлауыт астындағы иірімге Тұрар бес жылдан кейін бірінші рет келіп тұрған беті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Зымырап ете шыққан бес жыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өткен күнде белгі жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соңғы рет осы жарлауыт басында тұрып, атқұлақтың бір жапыратын қайық қылып, суға ағызып, Мықан бойымен, Меркемен қош айтысқан соң Тұрар Пішпекке аттанды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пішпектен соң Самар, Самардан соң – Ташкент. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркеден аттанғанда Тұрар он төрт жасар панасыз бала еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тамыры байланбаған жас шыбықтай болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тағдырдың дауылы, қаңтары мен ақпаны оны жұлқылап, жер бетінен жойып жібермекке әрекет жасап, талай озбырланды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәріне де шыдаған, бәрін де бастан өткерген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өмірге деген ынтызар күн нәп-нәзік, талдырмаш қара баланы дауылға қарсы ұшырып, қанатын қатайтты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бақыты кем балалығымен қоштасқан Мықан бойындағы жарлауытқа қазір келіп тұрғанда, ерігіп, сейіл құрып жүрген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әсте де олай емес-ті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарлауыт басынан жан-жаққа көз салады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгібір бес-алты атты төмендегі Ойталды бетке алып, сай-саймен ғана жылжып, төбелері қылт-қылт көрініп, лезде көзден таса болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзі жүдеу ауылдың адамдары ашаршылықтан, яки обадан қырылып қалғандай қыбыр етпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тым құрыса, қолына құмған ұстап, үй сыртына дәрет ала шығатын шал-кемпір де көрінбейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тірі жан бар болса да, сырт дүниеге соқыр терезеден баспалап қарап, үйлерінде бұғып-бұғып, үрей болып отырған тәрізді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспан ашық, әлем жарқырап тұрса да, дүние күн тұтылғандай күңгірт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көктен нұр себелеп тұрғанмен, көкіректе көңілдің шырағданы пәс тартса, дүние осылайша сұрықсызданады екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұған Тұрардың көзі жетіп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ел неге бүйтіп бұғып, баспалап қарап отырғанын да біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әр бұтаның түбінен, әр сайдың тасасынан, жан-жақтан жау қамалап тұрғандай үрей тыныштық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы меңіреу тыныштықтан кейін әлдекім шашын жайып аңырап, жер астынан жоқтау айтып шыға келетіндей, тарс етіп оқ атылатындай тосын сәт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырғызбай атасы қартаяйын депті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзі баяғыдан қоян мінез қорқақ адам, енді тым қалтырап қалыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соңғы уақыттың бура бұрқылы бұйығып жатқан мұны да шайқаған тәрізді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың келгеніне бәлендей қуана қоймады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Неге екенін ашып айтуға тағы батпады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың мұның үйіне келіп түскенін білсе, өкімет аямайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соны шал сезеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Іңір қараңғысында Тұрар үйге: «Ассалаумаәлейкүм!» – деп кіріп келгенде Қырғызбай атасы намаз оқып отыр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Келген Тұрар екенін білсе де, былқ етпеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шариғат намаз бұзуды қаламайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Шіркін-ай, көкем болса, намазды атып ұрып, орнынан қарғып көтерілер еді-ау», – деп Тұрар ішінен тынып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Салиха шешесі Тұрарды көріп, бас салып құшақтап, аңырап тұрып бір жылап алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шалының: «Ойбай, қарыстыр жағыңды!» – деп ысылдағанына қарамастан: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Қайран ғана асылымның сынығы-ау, арманда кеткен есіл ердің жұрнағы-ау, теңдесі жоқ тұлпарымның тұяғы-ау!» – деп көпке дейін теңселіп тұрып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлден уақыттан кейін шарт жұмулы көзін ашып, әлсіз шырағданның алагеуім жарығына Тұрарды шығарып тұрып, тұла бойына, бет-жүзіне үңіліп тұрып әбден қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Шынымен Тұрармысың, қарағым-ау! – Наудай жігіт болыпсың ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпә-тіпә, тіл-аузым тасқа! Аумаған Мырзағаның өзі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұқсамасаң-тумағыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Киімі ғана басқа, шаш қойғаны болмаса, дәл өзі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойбу, шаш қойып, кәпір болайын деп пе ең? Қой әрі, алдырып таста! – деп енді дауысын қатайта бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Апа-ау, шаштан басқа көкемнен тағы қандай айырмашылығым бар? Тапшы, кәне – деп Тұрар да кемпірді иығынан құшақтап, аймалап қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл ықыласқа тым тәнті болған Салиха, діндей жігітке тағы үңіліп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дәл өзісің ғой, Тұрар-ау! – деді еркекше жарықшақ дауысымен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ойбу, аңқау басым-ай, әкеңнің сақал-мұрты бар еді-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Одан басқа? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Одан басқасы – бәрі айнымаған әкең. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Таппадың, апа,– деді Тұрар кемпірді жауырынынан қағып қойып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көкем көзәйнек кимеуші еді ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Алда құдай-ай, көзәйнегің бар екен ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлден көзәйнек таққаны несі? Сол да сән бе? – деп кемпір екі езуі салбырап ренжіп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сән емес, апа, – деп күлді Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мұны кимесем, көзім бұлдырап, кітап оқи алмай қалатын болдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осы кітап оқи берген де жақсы емес-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шырағданның жарығымен ет беттеп жатып, ұйқы көрмей оқушы ең ғой ана жылдары. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көздің майын жеп қойған ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
О баста оқыса – оқысыншы, бізден де бір азамат шықсыншы деуші едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Білесің бе, ана жылы оқуға бала аламыз деп мұғалімдер келгенде, мына шал сені жаздырғысы келмей, мен көнбей қойып ем ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сауатың ашылды, қара таныдың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді болды емес пе? Қырғызға да барып оқыдың, орысқа да барып оқыдың, жер түбіндегі Самар дей ме, соған да бардың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ташкенге де бардың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тегі мұның шегі бар ма? Сондағы ұлық болғаның қайсы? – деп Салиха кемпір енді пендешілік жағына қарай қисайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тәшкеннен бір шәйі көйлек ала келсең не ғылатын еді мына жаман шешеңе. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен өле кетсем, баласының Тәшкеннен әкеп берген көйлегін аламыз деп кемпірлер сүйегіме түсуге таласар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, антұрған, оттай бермей қойсаңшы енді! – деп шалы шақ ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Баланың мазасын ала бермей, шәй-пәй дайындасаңшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ойбу, сорлы басым-ай, шәй қоюды ұмытып кетіппін ғой, – деп Салиха салдырап сасып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Лезде бұрқылдап, ашу шақырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, қақбас, алыстан келгенде біраз айналып-толғанғанға нең кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шәй-пұйы несі? Сой ана тоқтының біреуін! Тұрар алыстан келгенде соймағанда, менің жаназама сояйын деп пе ең?! |