Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баяғы дәу Омар сияқты Ахат атасы Дауылбайдың аяғына жығылмас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар осыны ойлап, Қарақойын жаққа қарап жүрегі сыздады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күймеден қалып Қарақойын кетуге бір толқып тұрып, қайтадан қатайып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына Түлкібас оған қанша ыстық көрінгенмен, оның көңілі қалған жалғаншылық та бар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл хабарды ол Пішпекте оқып жүргенде каникулге Меркеге келіп, Қырғызбай атасының үйінен, онда да сампылдақ Салиха апасынан есіткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әлгі жүзіқара байға тиіп алыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есіттің бе, Тұрар-ау, ойбу, не бетімді айтайын, мырзағаның күйігін қайда барып тартайын! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өгей шешең Ізбайшаны айтамын: Молдабек қайнысына қосылып алыпты, жалмауыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мырзағамдай асылдың басын жұтқан жалмауыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кебенек киіп кеткен ердің жолын күтпей, не өлді деген хабары жоқ, некелі ердің намысын қорлап, байсырап бара жатқан ит қаншық, Молдабектің момындығын малданып, тиіп алды, қайтейін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайтейін-ау, қайтейін, қайсыбірін айтайын, Тұрар-ау! Мырзағама тартпаған мырың Молдабек! Туған атасының жарының қойнын қалай ашты екен! Өлді деген суық хабары болса бір сәрі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ондай жаманаты жоқ, сұм дүниені шыр айланып бір күні қайтып келсе – не бетін айтады Ізбайша мен Молдабек – жүзі ғана қаралар?! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Салиха шешесі екі көзін тарс жұмып алып, қос бүйірін таянып, екі жағына кезек-кезек теңселіп, «Жүзіқаралар!» – деген сайын бөстектің үстін дәу жұдырығымен қойып-қойып қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бөстекті емес, Ізбайша мен кіші қайнысы Молдабекті жұдырықтап жатқандай бейне бір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырғызбай атасы болса, айтқызбас еді, соның үйде жоқтығын пайдаланып, ай, армансыз бір ақтарылды-ау Салиха апасы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол Молдабек пен Ізбайша қазір Түлкібаста. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олардың бетін Тұрар қалай көреді? Осы жерде ол Ахат атасына да іштей ренжіген сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Молдабек пен Ізбайшаның неке қиярына Ахат та қатысты-ау деп қауіптенеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өгей де болса, Ізбайшаны Тұрар жақсы көруші еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Келіншектің де балаға қақаң-соқаңы жоқ болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ізбайшаны Сібірге ала кетемін деп әкесі Рысқұл түрмеде жатып қанша әрекет жасағанын Тұрар жақсы біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сібірге ілесіп бара алмаймын деп Ізбайшаның атынан жазылған қолхатты да біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол тілхатқа әкесі сенбеп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда әкесі алданған болды ма? Сонда Тау-Шілмембет Рысқұлды шыннан өлілер санатына қосқаны ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұған Тұрар көңілі сенбейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақиқат көзің көрмеген соң, үкімет әкең өлді деп ресми хабар бермеген соң, қайран көңіл үміткер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тау-Шілмембет Талғардың баурайына тығылып тұрған Бесағашта отырғанда Ахат атасы қисса оқитын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Алпамыс батырды» Тұрар сол бір сәби шағынан біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді сол Алпамыс жиі-жиі есіне түсе береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзінің әкесі Рысқұлды Алпамысқа балайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Молдабек – Ұлтанқұл екен дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ізбайша – Гүлбаршын, Ахат атасын – түйе бағып жылап жүрген – Құлбай шалға ұқсатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күндерден күн өткенде Рысқұл-Алпамыс тірі қайтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ахат Құлбайды құлдықтан құтқарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Молдабек-Ұлтанқұлды тепкілеп, ит терісін басына қаптайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Ізбайша-Гүлбаршын... Осы араға келгенде Тұрар Гүлбаршын сынды асылды Ізбайшаға айырбастағысы келмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Гүлбаршынның жөні бөлек қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал әкесі Рысқұл нағыз Алпамыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қисса мен шындық арасында көп қисын бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халық қиялы телегей теңіз болғанда да, сол қиялдың арқауы – өмір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұның да әкесі аңызға айнала бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ел арасында Рысқұл туралы әр алуан жорамал жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл каторгадан солдаттарды өлтіріп қашып, астына ала ат мініп, басына аққудың терісін киіп (жұрт оған аққудың терісін неге кигізетіні Тұрарға мүлде түсініксіз) ел аралап жүретін көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпті онымен бірге оқыған Төребек деген жігіт бір күні Тұрардан кәдімгідей: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен әкеңмен жолығыпсың ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркеге сені іздеп келіп, сенімен оңаша сөйлесіп, кетіп қалыпты ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Астында ала аты, басында аққудың терісі бары рас па? – деп те сұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бекер сөз, – деп шынын айтқан Тұрарға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Патшаға қарсы қол жинап жүр дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонысын біліп, қорқып айтпайсың ғой, ә? – дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кімнің аузына қақпақ қояды, Төребек те біреуден естіген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ әкесін көрмегені Тұрардың өзіне аян. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қисса, аңыз деген осындайдан туатын шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аты аңызға айналған адамға ажал дарымас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тәні өлген күнде де, рухы жалау болып желбіреп жүрер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкесінің патшаға қарсы қол жинауы – халықтың қиялы болса, Тұрардың қол жимақ болып Меркеге асығып бара жатқаны кәдімгі шындық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоқ, Тұрар бұл сапар Түлкібасқа аялдай алмақ емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қош, қайран ата-баба қонысы! Қош, Ахат ата! Қош, жалғыз бауыр Түйметай! Көріскенше күн жақсы... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Артта Шақпақ асуы қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жуалы жері қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қаратаудың Күйік асуына шыққанда арғы беттен мұнартып Әулие-Ата көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әулие-Атаға жақындағанда Асау дейтін өзеннің жағасындағы бір селоға тоқтап, жолаушылар сәл тыныстады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Этнограф-ғалым ротмистрден селоның атын сұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Головачевка, – деді ротмистр өзінің білімін көрсетіп қалғысы келіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әйгілі генерал Черняевтің Головачев деген офицері болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Село соның атында. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал бұрын не деп атаған? – деп тәптіштеді ғалым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұрын бір әулие әйелдің атымен аталған көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалай еді, шайтан алғыр? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айша-Бибі, – деді жергілікті қызыл қаңлылардың бірі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әне, анау тұрған сол Айша-Бибі күмбезі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айша-бибі деген атының өзі әдемі емес пе? – деп ғалым шұқшия түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Енді есіме түсті: ол Қарахандар дәуірінен бері келе жатқан ескерткіш. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халықтың ғасырлар бойы қойған атын сызып тастап, әлдебір белгісіз офицердің есімін қоюы қалай? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ғалым мырза, бұл сіздің шаруаңыз емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патша офицерін олай қорламаңыз! – Ротмистр тікшие қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мәртебелі мырза, ұлы Ресейде не көп – патшаның офицерлері көп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал анау ескерткіш – қайталанбас тарихи мұра. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айырмашылық жер мен көктей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ғалым-этнотраф қалшылдаңқырап кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Уақыт тар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрбір күн, әрбір сағат алтыннан қымбат. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаяу жүгіріп жететін жер емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әулие-Атаға әлі пойыз жолы – «шойын жолы» жетпеген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар ойлайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Әттең, ұшы-қиырсыз байтақ даланы темір жол кесіп өтсе. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адымы қысқа ағайындардың тұсауы кесіліп, құлашы кеңісе: бүкіл, тұтас халықтың аяғы кісендеулі сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісендеулі аттай, көсіліп шаба алмай тапырақтаған, шоқырақтаған заман. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ташкенттен Самарға дейін сапар шегіп қайтқан Тұрар пойыз жолдың не екенін біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арыстан өте бере кілт үзіліп қалған сол жолды иығына салып тартып, ұзартқысы келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Еділдің жағасында кеме тартқан бурлактарша мойнына қамыт кисе де ұзартпақшы болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не керек, ол тек қиял ғана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал қазір, отарба тұрмақ, атарба да жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күйме тоқтап тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бар үміті әлгібір едіреңдеген ротмистрде ғана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол зор бермесе, Меркеге бүгін көлік түрі жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әулие-Ата аласапыран. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрынғыдай бұйығы емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адамдардың жүріс-тұрысы апыл-тұпыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шотыр-шотыр топтаса береді, күңкілдесіп, сезіктене сөйлеседі. |