Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әй, сондағы жүрек жұтқан ерлігің-ай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан кейін сенен көз жазып қалдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сені оқуға кетті деді біреулер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанша жыл болды? Алты жыл дейсің бе? Иә, алты жыл өтіп кетіпті-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен осы қаншаға келдің, Тұраржан? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жиырмаға келдім, Ақа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жиырмаға дейсің бе? Мен алпысқа шықтым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенің әкең менен бірер жас кіші еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір қаншада болғаны? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тірі болса, елу алтыда ғой, Ақа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдауға кеткеніне он жылдан асып барады, әлі дерек жоқ қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кесімі он жыл еді... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, Тұраржан, кебін киген келмейді, кебенек киген келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тірі жүрсе, арыстан еді, азамат, бір айналып соғар, не бопты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әй, арыстан еді-ау, есіл ер... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл әңгімені тыңдап отырғандар жағдаятқа енді-енді түсінгендей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Араларында Рысқұлды білетіндері өзгелеріне айқайлап айтып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оу, баяғы Шымыр Рысқұл той. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Е, бәсе, мына Ақкөздің ажырамас досы болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мынау соның баласы болды ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Орнында бар оңалар деген осы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дардай кісі болыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Болайын деп тұрған бала ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе, елде мұндай жас аз ба? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы тектес әңгімені растағандай, Ақкөз батыр мына жас жігітпен дәрежесі теңдей сөйлесіп отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көпшілікке бұл жігіттің бітімі де ұнағандай: тебіндеп қалған қара мұрты, дөңестеу келген ер мұрынды, шекелігі шығыңқы, көмірдей қара шашы қайратты, жаспын деп жасқаншақтамай, бетіңе тура қарап сөйлейтін, көзі тайқымайтын тік мінездеу, бірақ әдептен озбайтын, инабат иесі екені көрініп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақа, мен осы бетте сонау Ташкенттен келе жатырмын, – деді Тұрар енді есен-саулықтан кейін негізгі әңгімеге көшпек оймен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сені біреулер Ресейде оқып жүр деп еді-ау, Тұраржан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оныңыз рас, Ақа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ресейге Самар деген қалаға оқу іздеп барғаным рас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бастығы мені қабылдатпай қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұратана, көшпенді киргизға оқу не керек деп жолатпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан Ташкентте оқып жүр едім ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы өткен шілденің аяғын ала Ескі Ташкентте көтеріліс шығып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шайхантау, Шынияз, Тойтөбе деген аудандарда да дүмпу бұрқ-бұрқ ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен не де болса елге жетейін, ел-жұртыммен бірге болайын деп Меркеге тарттым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді, міне сізбен біргемін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әп бәрекелді, жарығым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына дауылдатқан заманда үркектер үйінде тығылып отырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ел деп еңіреген ер көппен бірге жорыққа шығады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ер екенсің, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маған ақылшы бол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оқыған азаматсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына біз оң мен солды ажырата бермейміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Көп жасағаннан сұрама, көпті көргеннен сұра» деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен жас та болсаң көпті көрдің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тәңірі қолдаса, әруақтарға сыйынып, шайқасқа шықпақшымыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұнымыз қалай? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақа, сұрағыңыз орынды, – деді Тұрар сәл ойланып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осы сұрақ мына жұрттың бәрінің көкейінде тұрған сұрақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рұқсат етсеңіз, мен жалғыз сізге емес, мына көпшілікке қазіргі жағдайды айтып, уақытты шолып өтсем. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұған қалай қарайсыз? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оның әбден дұрыс, балам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онда мен қолды топтайын, – деп отырған орнынан ауыр көтеріліп, еңгезердей тұлғасы төбе басында тас мүсіндей қалшиып біраз тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
–Уа, сарбаздарым! – деп қоңыр үн саңқ ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Берірек жиналып, сөз тыңда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біздің осы қауымымыздың бір тұтқасы, біздің досымыз, жас та болса бас болған, Рысқұлдың Тұрары сөз айтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құлақ сал, кәне! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үзеңгілер қатысып, ауыздықтар сылдырлап, төбешікті жағалай аттар пысқырынып, адамдар сампылдап, біразға дейін абыр-дабыр басылмай қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көптің алдында сөз сөйлеудің тұсауын Меркенің Төрткүл базарында, қаһарлы да қауіпті шақта кескен Тұрар қазір қысылған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі ду-ду еткен халыққа қарап қолын көтеріп, саябыр тілеп, үнсіз тұрып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі бір сөзі жоқ, тек қол көтеріп тұрған Тұрарды көріп, жұрт бірте-бірте өзінен-өзі тына қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О, ағайын, араларыңызда ұста бар ма, ақын бар ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуелі не дерін білмей, сілтідей тынып қалған қалың қол кенет бұзылған араның ұясындай гуілдеп ала жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақыны несі? Ақын не жейді бұл жерден? Соғыста ешкім домбырамен соғыспайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не деп тұрсың, жарқыным? – деп тілін безенген шақылдақ біреу шиқылдап күле беріп еді, біраз ел оны қостап ха-халап кеп жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар тағы да қолын көтерді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шу тыйыла бергенде: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ереуіл атқа ер салмай, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егеулі найза қолға алмай, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Еңку-еңку жер шалмай, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қоңыр салқын төске алмай, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тебінгі терге шірімей, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Терлігі майдан ерімей, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алты малта ас болмай... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар сақпандай сартылдаған осы бір құдіретті сөздерді жорта тыя қойып, жан-жағына көз салып еді, сарбаздардың көпшілігі үзеңгіге аяқтарын тіреп, ұшатын құстай қомданып, көздері от шаша бастаған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оу, жарқыным, не боп қалды, айтсаңшы, ойбай, ар жағын! – деп арт жақтан біреу сойылымен аспанды шанышқылап, ышқына айқайлап жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ойбай, мынау өлең емес, өрт қой! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– ІІІулама,түге! Ар жағын айт, миятым, – деді Ақкөз де алға ұмсынып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар сонда бұрынғыдан бетер серпіліп, мына қауымды біржолата қаулатпақ ниетпен саңқылдап ала жөнелді: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алты мата ас болмай, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзіңнен туған жас бала, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақалы шығып жат болмай, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Aт үстінде күн көрмей, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ашаршылық шел көрмей, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзегі талып ет жемей, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ер төсектен безінбей |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұлы түске ұрынбай |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түн қатып жүріп, түс қашпай, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тебінгі теріс тағынбай, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Темір қазық жастанбай |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қу толағай бастанбай, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ерлердің ісі бітер ме? – |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспара таудан теңіз төңкерілгендей, мына мың қолды бір толқын, құдіретті толқын шарпып өтті де, әлгі өрт өлеңнің әсерінен арыла алмай арбалып қалған халыққа Ақкөз сөз тастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Апыр-ай, кеудесінде жаны бар адамды атқа қондырмай қоймайтын жігерлі жыр ғой мынау! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Егеулі найза, ереуіл ат! А құдай, қолда! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистр Ташкенттен сапарлас болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал жас қазақ – баяғы Атамырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза зіңгіттей жігіт болыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қияқтай мұрт қойыпты. |