Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атшабарға барса біраз жағдайдан хабардар болар еді, бірақ бұл жоқта ротмистр ат тауып келіп, күйме жүріп кете ме деп қауіптенді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистрмен екеуінің арасы аса жақсы да емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есер немемен ерегіссе, күймеге мінгізбей тастап кетуі де әбден ықтимал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ташкенттен шығарда, енді жүрейін деп тұрған сәтте осы офицер өрт сөндірердей ентігіп жеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күйменің орындықтары бос емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолаушылар біріне-бірі иық тіресіп, ине шаншар жер қалмаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистр қалт тұрып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Отырған жұртты алақ-жұлақ бірер қарап шолып шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрарға ежірейе көз тігіп тұрды да: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Встать! – деп бұйырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мәртебелі мырза, менің билетім бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Заңды орным. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Встать! Ақ патшаның офицерін көргенде түземдердің орнынан тұрып, бас иіп сәлем беруі керек екені туралы жарлықты оқымаған қандай оңбағансың? Айып төлетіп, дүре соқтырып, айдатып жіберейін бе өзіңді! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ерегістен ештеңе өнбейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ондай оспадарсыз тәртіптің бар екені шын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Генерал-губернатор түземдерге арнап сондай қорлықты жарлық жариялаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ондай жарлықтың бар екені рас, офицер мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жергілікті халықтың өкілі ақ патша офицерлері мен чиновниктерді көргенде құлдық үру белгісі ретінде орнынан тұрып, иіліп сәлем беруге тиіс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл туралы Куропаткин мырзаның көмекшісі Ерофеев мырза қол қойған тәртіпті оқығаным бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ол жарлықта күйме ішінде де тұрып бас ию керек деген пункт жоқ еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ, жарайды, отырыңыз офицер мырза, – деп Тұрар орнынан көтерілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ротмистр отыруын отырғанмен, сөзден тосылғанын сезіп, есесін жібермеуге тырысып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен үшін арнайы пункт керек болған ғой, – деп бұрқ етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтпақшы, мына қазір жиырма бесінші маусым жарлығынан кейін түземдер де әскерге алынып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен содан қашып жүргеннен саумысың? Бұл не саяхат? – Ротмистр: «бәлем, жанды жеріңнен ұстадым ба?» – деді бір езулеп зәрлі мысқылмен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Офицер мырза, сіз басқа жарлықты да білуге тиіссіз ғой, ұмытып қалдыңыз ба, генерал-губернатор қара жұмысқа мобилизация жасаудан болыстарды, ауылнайларды, имандар мен молдалары және үкімет оқу орындарында оқып жүрген шәкірттерді құтқарған жарлық шығарған жоқ па? Мен осындағы мұғалімдер институтының шәкіртімін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал қазір каникулға Әулие-Ата уезінде тұратын туысқандарыма бара жатырмын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кешіріңіз, – деді ротмистр басын сәл изесе де, зілдене, кекесін үнмен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сардардың қуанышы қойнына сыймай, енді бір сөз бастайын деп тұрғанда, оның көзі Ойтал орманының терістігінен шыға жырылып бара жатқан бес-алты аттыға түсті де, түсі өзгеріп, көңілі су сепкендей басыла берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Халқымнан айналайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адалдығыңнан айналайын, – деді ол ақжал сарының үстінен үзеңгіге аяғын тіреп түрегеп тұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сендерге құдай анау опасыздардың жолын бермей-ақ қойсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ана өрден түсіп келе жатқандар, мен білсем, жау емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаумен айқаспай жатып ана жүзіқаралар қашып барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жә, бес-алты шіріген жұмыртқа мына тұрған бес-алты мың қолдың садағасы босын! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алты мың бас бұйрықсыз-ақ бұрылып, Ақкөз қамшысының тобылғы сабы нұсқаған жаққа жапырыла қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қашқындарды олар тоғай арасынан көре алған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шыдай алмағандары Ақкөз тұрған төбеге шауып шығып, сардардың айтқанына өз көздері жетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алты атты адам сары белді бетке алып, аңшылардан қашқан бөрідей тұқшия түсіп, желе-жортып зытып барады екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен Ойталға – әділдік туының астына ешкімді де күштеп, зорлап жиған жоқпын! – деп Ақкөздің дауысы саңқылдап қайта шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Басына күн туған халық өзі келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, қараңдар, тағы да келе жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біздің қолға қосылмаққа келе жатыр! – Сардардың тобылғы қамшысы енді әрі жақты нұсқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойдым-ойдым ойнақшыған шаңдақ жақындап қалған екен, – Бұл жиын – ерікті жиын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жан баласына қиянат, зорлық жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шайқастан қорқатындар араларыңда әлі де бар болса, алда риза, мен риза, әне жолың ашық, бара берсін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойталға еріккендер келмейді, бұл жиын – ас пен тойдың жиыны емес, тәуекелдің, көппен көргеннің ұлы тойы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан тайсалғандар осы бастан тайып тұрсын! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дұрыс! Дұрыс! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тура сөз! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Арамызда арамзалар болмасын! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қорқақтар қатындардың қасында отырсын! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жасыл бұйра жағалаудың ортасындағы қара дария тасығандай: аспанға найзалар мен ақ бақандар шаншылып, толқынның ақ шуда жалындай желкілдейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көбісінің қаруы бақан мен уық, ақ сойыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол жабайы қару жабыла көтерілгенде мына аңызақ шілденің ақ шелденген аспанын тіреп тұрғысы келгендей шаншылады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойталдың жүз жылдық зау теректері қыркүйек түспей жатып, осы тамыздың ішінде-ақ сары балақтана бастаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонау сәуірдегі сараң жаңбырдан соң бұл өңірге биыл тамшы тамбай тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жайылымы жұтаң, жайшылықта жайқалып тұратын күр еңсе мен раң, бидайық пен беде тым ерте қурап, ұшып кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек тырбық жусан тана сұп-сұр болып, сазарып алып, әлі де болса аптаппен арпалысып, күн көзіне зәрлене қарап, ызасы бетіне шығып тұрған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қасақана биыл Мерке мен Мықанның, Аспара мен Шалдуардың суы да қысыр жыландай қымсынып, қылдырықтап ағады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Су бұрынғыдай арнасынан асып тасымаған соң, ойдағы шалғын тозған, үкілі нар қамыс биыл өрт шалғандай селкеу-селдір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұндай аңызақ құрғақшылықта дала шаңдақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрқ етерге желеу таппай жатқан кебір топырақ Меркеден құлаған аттылардың жолын әйгілеп аспанға бүкіл даланың үстінен бозбала ту көтергендей, сатым аралас тозаң тұтып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тозаңдатып, шаңдатып өрлеуіттен алғашқы аттылар да жетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Астына жабы тұқымдас бөрте жүнді мықыр ат мінген айыр қалпақты адырлау бір кісі анадайдан айқай салып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ассалаумалайкүм, Ақкөз батыр! Біз тіге Аспараның арғы бетіндегі Батыс қырғыз боламыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен әділет туын көтерді дегенді естіп, аңнан қазақ-қырғыз қашаннан бір туған, не көрсе де – бір көреді, бұл заманда да бір болайық деп еле келдік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына менің ағаларым мен аталарым кешегі Сыпатай батырдың сарбаздары болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны сен жақсы білесің батыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүгін жолда біз Сыпатай батырдың басына түсіп, дұға оқып, әділет үшін аттандық, ақ жол беп деп бата тіледік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аңнан мына аттың басын саған тіредік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қабыл ал, батыр! Менің ныспым – Атасақал, қасымда жиырма жігіт бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз ақжал аттан түсіп, Атасақалға қарай төбеден төмен жаяу беттей берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атасақал да мықыр аттан аунап түсіп, төбеге қарай ентелей басты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз әуелі Тұрарды танымай тосырқап отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Орысша киінген, көзіне алтын жиек көзілдірік тұтқан, дудардай шаш қойған шомбал денелі жас жігіт бір жерде көрген адамындай елес берсе де, қайда көргенін есіне түсіре алмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұлықтардың қасында осындай тілмаш, писарь қазақтар жүретін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Біздің арамызға кіріп кеткен жансыз біреу болып жүрмесін», – деп те күдіктеніп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек Досмайыл алдына келіп, тізерлеп отыра беріп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Уа, батыр, мына бала сені іздеп келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сені танимын дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзі деймін тегін емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркенің базарында пристав пен Атамырзаның аузына құм құйып кетті, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кім боласың жарқыным? – деп Ақкөз енді Тұрарға бүкіл тұлғасымен бұрыла қарап, төбеден төмен төне түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Танымады, – деді Тұрар ішінен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
–Танымады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз сонау Бектен тойынан бері көріспегелі алты жыл өтіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екеуміз де өзгерген екенбіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұның басында бурылы көбейіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Реңі әлі таймаған бірақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарықтық әлі нарттай жүзінен нұр шашырап, екі көзі әлі жайнап тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы келбетте адамды өзіне еріксіз артып алатын магнит бар сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәл қазір мына қалың қолдың мұның жанына топтанғаны да тегін емес қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдіретті қарт, енді сол құдірет жолын дұрыс таба білсе болғаны...». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар төбеде отырған Ақкөзге тағы бір адым жақындай түсті: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақа, танымай қалдыңыз ба? Мен Тұрармын ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Болды, болды, бауырым, құлыным, болды, ар жағын айтпай-ақ қой! – деп Ақкөз орнынан қопарыла көтеріліп, қорбаңдап келіп жас жігітті бауырына басты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ылғи бір сын сағатта сен кез келіп, қанатымен су бүріккен қарлығаштай, дем бересің, құлыным. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонау Бектен тойындағы сойқанда шырылдап келіп ара түскеніңді әлі ұмытқан жоқпын, қуатым. |