Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда қалай? Германдықтар мылтық пен зеңбіректен оқ жаудырса, окоп қазып жатқан қазақ оларға қарсы күрек лақтыра ма? Білгіш болсаң, осыған жауап берші, Атамырза?! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырзаның аузына құм құйылған жері осы болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол қазір мектепте мұғалімнің сұрағына жауап бере алмай мелшиіп мұрнын шұқылай беретін әдетіне қайта басты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәрежелі мырза екенін ұмытып та қалса керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алысқа ұзап кете қоймаған екен азаматың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақылдан кемтар неме әлі жетіле қоймапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мынау қайдан шыққан бәле? – деді есін енді жия бастаған пристав. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұл Тұрар деген бұзық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есіңізде ме, ана жылы біздің тойда Ақкөзге ара түсетін тілмаш. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Семашко мырзаның көмекшісі, – деп түсіндірді Атамырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен бұл сұмды білемін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ташкенттен бірге келдім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иә, бұл Тұрар Рысқұлов. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қап, білсемші сол екенін! – деп ротмистр санын бір-ақ соқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, оңбаған, тоқтат! – деп ақырып қалды пристав. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тоқтат! Солдаттар! Тыңда бұйрықты! Ұстаңдар ана сұмырайды! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иін тірескен адамдарды нар-мінберден бөліп тұрған солдаттар алға кимелеп, Тұрар тұрған жерге жетпек болып ұмтылып еді, теңіздің толқыны теуіп тастағандай, қайта кейін жапырылып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бала! Енді тай! Біз қалқалай тұрамыз, – деді қатар тұрған мосқал қазақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ендігі аялдаудың, сөз сөйлеудің реті жоқ, базар үсті у да шу, шатыр-шұтыр, сапырылыс басталды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар торы атты топтан әрең шығарып, базардың солтүстік қақпасына қарай ығыстай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Артына бір бұрылып қарап еді, қалың нөпір оның соңынан дүрмек-дүрмегімен андыздап келеді екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Солдаттар емес», – деді өзіне өзі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қақпадан шыққан бетте Ойтал бағытын бетке алып, торы атқа қамшы басты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нағыз шайқас жолына тұңғыш түскенін бар жан-тәнімен сезіп, ұшатын қанат біткендей, кең далаға «аттан!» – деп айқай салды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы сөзді әр тұстан қайталап, солтүстікке қарай андыздап бара жатқан аттыларды көріп, Тұрардың көзінен жас парлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Василий Терентьевич Кузьмин ұйқыдан ерте тұруға дағдыланған кісі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Селоның ең ірі байы, әрі атаманы болғандықтан өз дәрежесіне сай аспай-саспай сәске түсте бір-ақ тұрса да болар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоқ, Кузьмин ондай емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кузьмин өзінің бала-шағасына, жалшы-батырақтарына үнемі: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кто рано встает, тому бог дает, – деген өсиетті айтудан жалыққан емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүгін де торғай шыр еткеннен төсегінен тұрып, ұйысқан қаба сақалын, бурыл шашын айнаның алдына барып тарап, бұрыштағы иконға шоқынар-шоқынбас, иығына кителін іле сала, тысқа шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Батырақтары қорада жүр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кулак бұған қуанып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына қилы заманда жалшыларына сенбейін десе, бұлар бір мың болғырлар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ерте тұрып, мал қамына кіріскен түрі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тайлаққа пара-пар, еңсегей бойлы, өмірі қабағы ашылмайтын түкіс орыстың аты Пахом еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екеуі де сатылы арбаға жегілетін қара өгіз бен сары өгізді еске салады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рас, сары өгіздің бір мүйізі сынық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдай соған парлап ұқсатқандай Пахомның да бір қолы шолақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пахом осы Кузьминкадан 1914 жылы күзде әскерге алынып «патша мен отанды қорғау» үшін майданға аттанды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Чернигов жерінде оң қолын шынтағынан оқ жұлып кетті де, мүгедек болып кері қайтқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайтып келсе, қарт анасы мен қатын өлген, жалғыз ұлды армияға алған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Село шетіндегі жәпірейген жаман лашықтың төбесіне қарасора өсіп, жаманаттың қара жалауындай қаулап тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алабота мен қарасора қаумалаған лашықтың табалдырығында жалғыз қолымен махорка орап, ащы түтінді атау астай бұрқырата жұтып отырған кезде қасына осы Кузьмин келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалғыз қалған шағында жаныңа жанашыр біреу келіп, бірер ауыз жылы сөз айтса, соның құрбаны болып кеткің келетін сезім билейді бойыңды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кузьмин адам жанының нәзік тамырларын таба білетін кәрі қасқырдың өзі еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пахомды қолтығынан сүйеп, өз үйіне ертіп апарып, бүкіл соғыстың бойында татпаған тамағын беріп, самогон арақпен сыйлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пахом Кузьминнің шошқасын бағып, бай Кузьминнің босағасында қала берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
О баста ішкі Ресейден келгенде бұлардың тағдыры бір қалыптан шыққандай ұқсас еді, келе-келе Кузьминнің тасы өрге домалай бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тағдыр атты ауыр тасты Пахом да өрге қарай итеріп көріп еді, біраз жылжып барып қайтадан ылдиға құлай берді, құлай берді... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Малды өріске шығарарда Кузьмин жалшыларға әдеттегіден тыс тапсырма айтты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрын ылғи оларға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Малды алысқа ұзата жайыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Селоның төңірегінен ұзамай, кіл тақырға жаясыңдар, өмірі бүйірлері томпаймайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алысқа, шұрайлы жерді қуалай жайыңдар! – деп бұйырар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл жолы: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ей, жігіттер, алысқа ұзамаңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ел маңынан қара үзбеңдер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Заман жаман. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Киргиздар құтырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құл-құтанына дейін атқа мініп, қолдарына сойыл ұстап алыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрар қарағым, осы сен Керенский жағындасың ба, Ленин жағындасың ба? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ленин жағындамын, Сәке, – деп күлді Тұрар майда саудагердің кенет саясатқа аңсары ауғанын қызықтап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ә-ә-ә, – деп Сәбден көзін сықситып, әуелі тілімен жалап алып, астыңғы ернін қымқырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осы Керенский күшті емес пе? Соның жағына неге шыға салмайсың? Біздің Әбден Керенскийді мақтайды әйтеуір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Онда, «Шуро-и-Исламия» да Керенский жағында ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Білмеймін, шырағым, әйтеуір бізге тыныштық болса – болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шынтақтап жатып Сәбден бір қолымен шыныны аузына апара беріп, кенет ойына бір керемет оралғандай оқыс тоқтап, Тұрарға шәушиген бетін кілт бұрып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осы Тұраржан, сен көп қаланы көрдің, ә! – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Біздің Әулие-Атадан зорлары да бар ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бар ғой, Сәке, – деп күлді Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкесінің бала құсап, қай-қайдағыны әңгіме етіп, сыйлы адамның басын қатырғанына Сәлима қыз қысылып, ақ жүзі алаулап шыға келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, біздің Кауфман көшесіндей көшелер жоқ шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кауфман көшесіндей қайда-а-а, – деп Сәбден көзін жұмып, астыңғы ернін тістеп, басын шайқап-шайқап қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәбденнің таңдай қағып таңданатын Кауфман көшесі – Әулие-Атадағы тас төселген жалғыз көше еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұнда әкімшілік мекемелер, тәуір-тәуір дүкендер болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл көшемен әдетте қырдан келген түйелі, атты қазақтарды жүргізбейді, есек арба мүлде жоламайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Былқылдақ фаэтондар, сұлу ат жеккен күймелер ғана жүреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтпақшы, осы Кауфман деген кім өзі? –деп Сәбден шолақ шынтағын жастықтан көтере берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кауфман деген Түркістан өлкесінің тұңғыш генерал-губернаторы болған, Сәке. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, бәсе. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Апыр-ай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояздың үйі – үй-ақ қой сондағы, – деп Сәбден тағы да көзін жұмып, басын шайқады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кенет көзін батжаң еткізіп ашып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құдай бұйыртып, большевик жеңсе, сол ояздың кеңсесінде отырасың ғой, Тұрар-ә? Сонда мына біздің құжыраны менсінбей кетіп қаласың ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ жаман ағаңды ұмытпа, әйтеуір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұмытпайсың, ә, Тұрар? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ұмытпаймын, Сәке, ұмытпаймын, – деп күлді тағы да Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәбден шынтақтап жатып, Тұрарға бір, Сәлимаға бір қарап-қарап қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір сөз көмейінде жыбырлап-ақ тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ айта алмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек кесені түбінен мыртық саусақтарымен бүрістіріп ұстаған күйі, көзін шарт жұмып бөтен бір дүниені шарлап кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пендешілігі ұстап, қиялында үлкен қызы Сәлиманы Тұрарға қосып отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Ертең» бұйыртса, бұл Әулие-Атаны билейін деп тұрған жігіт, – дейді өзіне-өзі құпия айтып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал сонда оның қайынатасы Сәбден қалай сыйлы болмайды? Айбар сияқты алпауыттардың өзі мұның алдында жорғалап жүрер еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мешіттің бас имамы Ғұмардың өзі жұма намаз сайын «Сәбден эфенди» деп құрақ ұшып тұрар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда Сәбден мына балшық үйді сатып жіберіп, Кауфман көшесіндегі қызыл кірпіш үйлердің біріне кірер еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Бірақ онда мал ұстатпайды ау» деп тағы қиналады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Сәбден сияқты қазақ қаланың өзінде мал ұстамай отыра алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Бірақ Тұрар айтса, басқалар қың дей алмайды ғой», – деп бұл түйінді де шешіп тастайды. |