Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір бүкіл шаһарды қоршап тұрған қорған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді әркім өз үйін жеке-жеке қоршайтын болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әр үй – бір бекініс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Домбаздап соққан дуалдар – бірі биік, бірі аласа, бірімен бірі жалғасып кете береді, кете береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Топырақ та тозғандай, дуалдардың әжімі айғыз-айғыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейбір жерлері құлап түсіп, үңірейіп қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кетік дуал – жыртық киім сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әбиіріңді ашады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ар жақтан әулие аталық кедейдің жатаған жүдеу үйі жалаңаштанып тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі жапырағы түсіп үлгірмеген жүзімдік сүйеу таяқтарды шырмай орап, жансыз ағашты аймалай түседі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екі доңғалақты арбаға бау-бау жусанды үйіп артып, тырмысқан көк есегін тізгінінен шірене тартып, арбаны да, есекті де өзі сүйрегендей болып, жыртық кебісін қоңылтақ киген қазақ кетіп барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бурылдың қыраттарына биыл сараң шыққан тырбық боз жусанды кетпенмен қыршып шауып баулап-баулап, базарға апарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жақындап қалған қыстың қаһарынан қорыққан байғұс саудасы жүрсе, аяғына етік сатып алмақшы шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жол шетінде мезгілінен бұрын өлген ақ көбелекті құмырсқалар қаумаласып илеуіне қарай жанталаса сүйрейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олардікі де қыстың қамы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ауылдарыңда биыл астық қалай? – дейді қара кемпір қара пәренженің ар жағынан қолын шығарып, жыртық кебісті қазаққа ақша ұсынбақшы болып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жылан жалағандай, – дейді қазақ қара қақпалы түрменің ішінде тұрған адаммен сөйлескендей айқайлап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Большевиктер кедейлерге астық береді дейді ғой, – дейді қара кемпірдің дауысы зындан түбінен шыққандай сыбырлап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, қайдам, қашпаған қара сиырдың уызы болып жүрмесе, неғылсын, – деп қазақ шүбә соғады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қара пәренженің ар жағынан бір уыс қағаз ақша ұстаған қол көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оу, бәйбіше, бұл қобырған қу қағазыңды не қыламын, отқа жағамын ба? Маған дән керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нан керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түсіндің бе? Ал Керенскийдің ақшасынан өзің пәренже тігіп ал! – деп қазақ көзі іріндеген, әлі жүні қорбиған маубас есегін ары қарай сүйрей жөнеледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Отын орнына Керенскийдің ақшасын өзің жақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй-у, тұра тұрыңыз, мәңіз, күміс теңге, – деп қара пәренженің ар жағынан қол қимылдап, күміс ақшалы қалта алып шығады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлардың тұсынан өтіп бара жатқан Тұрар осы бір келеңсіз жайдың куәсі болып, тағы да ойға қалады: «Халықты сендіру керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар Палийге енді найзағайдай шаншыла қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Босатсын залды! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тайып тұрсын енді! – деген дауыстар Палийді дойыр қамшыдай осып-осып жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Хмелевский орнынан тұрып, сыпайы ғана: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Солшыл эсер Палий мырза, залды босатыңыз, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сиыр жалаған бұзау жүніндей шашы бұрынғыдан бетер жылмиып, иығы түсіп жүнжіген Палий жиналыстан кетуге мәжбүр болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кетіп бара жатып та тиісуін тыймады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жарайды Рысқұлов, мені бұл жерден қудырғанмен, Совдептің мәжілісінен қудыра алмассыз, – деп алдағы айқастарды да айқындай кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Палий совдептің мүшесі екені рас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Совдепке солшыл эсерлер фракциясынан сайланған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жиналыс ағасы тізгінді қолға алып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тағы да сұрақтарыңыз бар ма? – деді залға қарап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Уақыт оздырмайық, жолдастар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдыңғы қатардан кепкесін қолына екі бүктеген мосқал жұмысшы көтеріліп, дәу жұдырығын аузына апарып бір жөткірініп алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рысқұлов жолдас, үйленгенсіз бе? Отбасыңыз бар ма? – деп тұтыға тұрып сұрақ қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл сұраққа «жоқ» деп бір-ақ сөзбен жауап беруге болар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар солай деді де. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ сол сөзбен бірге құлағына ызыңдап баяғы бір Огинский «Полонезі» тағы келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алматының қысқы кеші, Ташкент көшесіндегі көк түрме, түрмеге жапсарлас Приходько үйі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Наташаның бөлмесі: қара рояль, сүйрік қана ақ саусақтар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қыз музыка толқынына батып кетіп, қара судың бетінде сары жібек шашы жайылып жатқандай болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Музыка тыңдап отырған Тұрар сол шаштан ақырын ғана, абайлап қана сипатысы келетін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ қолы тисе, сол алау шаш лап ете қалатындай көрінетін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соңғы аккорд соғылғанда қыз орындыққа шалқалай кетуші еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екі қолы орындықтың екі жақтауында жаны кетіп салаңдап қалатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басын шалқайтып жібергенде сары жібек шашы әуеден алтын сауылдап төгілгендей, сусып барып, Тұрардың бетіне тиіп кететін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Беті ду ете түсетін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қыз жалма-жан басын жұлып алып, Тұрарға қарап, оның беті күреңітіп бал-бұл жанып, танауы делдиіп кеткенін керіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ұнады ма саған, Турик? – деп еді үні күміс қоңыраушадай ғана нәзік сыңғырлап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ұнағанда қандай! – деп бала ентіге, ынтыға жауап қататын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кел, ендеше, енді сенің әуеніңді салайық, бері, қатар отыр, – дер еді Наташа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан соң сөзі жоқ бірақ көкірегінде саңлауы бар адамға айтары көп мұңды музыка тар бөлменің ішін кернеп, тордағы құс сияқты, егер тордан босанса, алысқа-алысқа, зәңгір көкке ұшардай бұлқынып-бұлқынып, асып-төгіліп, шалқып-тасып, дүн-дүниені топан су қаптардай болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл – «Елім-ай» әуені еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы тұрысында Тұрар атақты музыкантқа ұқсайтын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жолдастар, біз партия қатарына мүше қабылдап отырмыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саяси-мәнді сұрақтар қойылғаны жөн, – деп қалды Хмелевский. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тағы да сұрақ болар, сірә? – Зал үндей қоймады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда Хмелевский мұртын тағы бір ширатып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрар жолдас, Мерке түрмесінен былтыр сіз қандай жағдайда құтылдыңыз? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Былтыр, яғни 1916 жылдың қыркүйек айында Тұрар Меркенің түрмесінде, ажал тырнағына ілініп жатқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тырнақ демекші, Мерке түрмесінің жендеттері бұған өлім алдындағы азаптың жаңа бір түрін ойлап тапқан екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Обров деген надзиратель ротмистр Аркадий Приходьконың бұйрығы бойынша, мұның қолына кісен салды да, жұдырықтарын жұмдырып, қайыспен тас қылып таңып тастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Қолды кісендегені жөн-ақ, ал жұдырықты таңып тастағанда – не мақсат?» – деп Тұрар мұның сырына түсіне алмай әлек болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Кісенді ашып жүрмесін дегені ме екен?» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есіл жігіт бұл сұмдықтың сырын көп ұзамай сезіп-ақ қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Білуден бұрын сезді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Молақ қолмен, басқаны қойғанда, қасық қармай алмай қор болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қу тамақ табылып тұрса, әйтеуір итшілеп бірдеңе етуге болады екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқа түскенде адам не амал таппайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ жұмулы жұдырық әуелі жаны кетіп ұйығанмен, кейіннен зарлап бір сыздайтынды шығарды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арада апта өткенде ме екен, алақандарына қанжар қадалғандай, жігіт шіркін, бұл азапқа шыдай алмай, қайта-қайта есі ауа берді... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол есін жиғанда түрмеден тысқары, тау шатқалында бір диірменшінің үйінде жатыр еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейін білді түрмеден оны құтқарып алған баяғы ұстазы Иван Васильевич Андреев, сыныптас құрбылары Қабылбек Сармолдаев, Мақсұт Жылысбек, Төребек Исабеков, Тұрдалы Тоқбаев, ағайынды Жүсіпәлі, Әшімбек Нұршановтар екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл топ – болашақ «Қазақ жастарының революциялық одағының» негізгі ұйтқысы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жігіттер Тұрардың жұдырықтарын әрең жазып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Апта бойы өскен тырнақ алақанның көгерген етіне қан шығармай кіріп кеткен екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әгәрім, осы тырнақ осылайша өсе берсе, алақанды әрі қарай тесіп өтіп, қолдың ту сыртына шықпақшы екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрине, мына жиналыста Тұрар бұл сұмдықтың бәрін сипаттап жатпады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек құтқарушы азаматтардың атын атап шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сіз атаған азаматтар сіз өзіңіз құрған «Қазақ жастары революциялық одағының» мүшелері ғой: Осы одақтың мақсаты мен міндеттері не болды және ол қалай іске асты? Осыны қысқаша ғана баяндап берсеңіз қайтеді? – деді тағы да Хмелевский. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Степан Кнутович бұл жайынан хабардар еді ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сірә, жиналысқа түсініктірек болсын деп әдейі қойды-ау бұл сұрақты», – деп қойды ішінен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жарайды, Степан Кнутович, – деді Тұрар сол ойланып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Біз одақты құру ісіне Меркеде ақпан революциясынан кейін іле-шала кірістік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуелі Одақтың уставын бекіттік, программасын белгіледік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақпан революциясы, өздеріңізге мәлім, монархияны құлатқанмен, көп нәрсе өзгере қойған жоқ: қанаушы сол қанаушы, қаналушы қалпында қала берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аждаһаның басы шабылғанмен құйыршықтары әлі бар еді, әрине, әлі де бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одақ ең алдымен уақытша үкіметтің жергілікті комитеттеріне қарсы, байлар мен кулактарға қарсы аяусыз күрес жүргізуді алғы мақсат етіп қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Төніп келе жатқан ашаршылыққа қарсы әрекет жасалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халықтың көзін ашу үшін үгіт-насихат жұмысы жүргізілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халықтың сауатын ашу көзделді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көпшілік арасында уақытша үкіметке байлар мен кулактарға қарсы жиналыстар, митингілер ұйымдастырылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл істе біз алдыңғы көзқарастағы әскери ғарнизондармен, солдаттармен тығыз байланыста болдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әулие-Ата, Мерке гарнизондарымен, оның маркстік ұйымымен тығыз байланыс жасадық. |