Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәлден соң қастарының арасы қосылып, түксие қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Ал Керенский күшейіп кетсе ше? Тіпті патшаның өзі қайтып келсе ше? Ол әлі тірі екен ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Большевикке қызыңды бердің деп сорпамды сонда қайнатар...». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осы сенің жасың нешеде, Тұрар? – деп Сәбден көзін ашты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жиырма екіде, Сәке. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ой, әлі бала екенсің ғой, – деп Сәбден олқысынып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Бала неме өкімет басында отыра ала ма?» – деп те қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар оған қарсы дау айтып жатпады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек ана жылы Самар сапарында башқұрттың баласы Ақмармен арада болған әңгіме ойына оралды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Самардың ауылшаруашылық оқуына сонда Ақмарды да алмай қойып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оқуға қабылданбаған екеуі сонда бір-біріне мұңын шағып, біраз күн жолдас болып, Самар қаласының тұз-дәмін бірге татысқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақмар Тұрардан ересектеу еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Эх, жиырмаға жақындадым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бітірген биттей нәрсем жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал менің жасымда бабам Салауат қол бастаған, – деп тістенді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Білесің бе, Тұрар, біздің башқұрттарда ол турасында жыр да бар: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Салауат неше жасында. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жасыл камшат бөркі басында. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Генерал болған Салауат |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жиырма екі жасында... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Да, ал мен... Вообщем, айдағыз, Тұрар, кеттік біздің Уфаға. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Впрочем, көп қазақтар біздің Уфада оқыған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олар қазір оңай кісілер емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Белгілі адамдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ, мен елге қайтамын, Ақмар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ташкентте жаңадан институт ашылыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бағымды тағы бір сынап көремін, – деп еді сонда Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал Салауат жыры жақсы екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны мен жаттап аламын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Уфада оқыған қазақтарды да білемін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олардың көбі шынында да халыққа зор қызмет атқарып жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мысалы, Бейімбет... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың қолындағы босаған шыныға қолын созған Селима оның ойын бөліп жіберді де... лезде жалғастырып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы көктемде Ташкентте Мұстафа Шоқаевпен кездескені есіне түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Он алтыншы жылы Әулие-Ата көтерілісінің көсемі болғаныңды жақсы білемін, – деп Мұстафа Тұрарды көтермелей сөйледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сендей көзі ашық азаматтар біздің милләтқа қасқалдақтың қанындай қажет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлиханның «Алашына» қалай қарайсың? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол ұлттық томаға киіп алып, өзге дүниеден оқшауланып, бөліну деген сөз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал бөлінгенді бөрі жейді, – деді Тұрар кідірместен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дұрыс айтасың, бала. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өте дұрыс айтасың, – Мұстафа мұны иығынан қаққанда Тұрардың іші жылып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ізінше Мұстафа өзінің бетпердесін ашып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Біздің қазақ – ұлы түріктің бір бұтағы ғана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал дауыл шайқалтпас бәйтерек болу үшін бүкіл түркі тектес халықтар бір мемлекет болуы керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұлы Тұран мемлекетінің тарихын білетін боларсың? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Білемін, – деп еді Тұрар әңгіменің қайда апарып тірерін тез аңдап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол тарих қайталанбас, Мұсеке, қазіргі кезең ұлттық үлгілерге қарап бірігуді емес, таптық таңбаларға қарап бірігуді талап етеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ойлан бала, ойлан! Түркі тектестің түбі бір! – деп еді Мұстафа Шоқаев басын шайқап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда қызыл мәуіті шошақ тақиясының қара шашағы селтең-селтең шайқалғаны Тұрардың есінде қалыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал кәне, тірінің тірлігі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Асқа бата қылайық, – деп Сәбден молақай мыртық саусақтарын жайып жіберіп, ішінен тез-тез күбірледі де, шәушиген бір уыс бетін сипай салып, орнынан ылдым-жылдым ыршып тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы белгіні зарыға күтіп отырғандай Дилярам апай да ауыр денесіне қарамай орнынан жеп-жеңіл көтерілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Асықпаған тек Сәлима: оң қолының шынашағын жеке дара шошайтып, шынаяқтарды самауырында қалған ақ сумен асықпай шайып, шетінен бір-бірлеп орамалмен мұқият сүртіп, дестеледі де дастарқанды жиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сіз де асығыссыз ғой, әрине, – деп Тұрарға қиыла бір қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жұмыс бар, Сәлима. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қыз ішінен бір күрсінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәлиманың да өз шаруасы бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Абыр-сабыр басылған соң «зингер» машинасын зарылдатып, шибарқыттан, тас барқыттан камзол, көкірекше тігеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Заман аумалы-төкпелі болса да, елдің салт-санасы, әдет-ғұрпы бәз-баяғы қалпында. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байлар қыз ұзатады, келін түсіреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәлиманың қолынан шыққан киім өтімді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үлкен қақпадан көшеге шығар жерде қос құлағы қылыштай тікірейген көк төбет жатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы ит әйтеуір Тұрарға үйренбей-ақ қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар қақпадан кірерде-шығарда көк төбетті біреу алдымен үйшігіне кіргізіп жіберіп, есігін жауып қояды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл жолы да Сәбден итті үйшігіне кіргізіп жіберіп, Тұрардың көшеге шығып кетуін күтіп, үйшіктің есігін басып тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан соң қыздарына айқайлап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қойларға су беріңдер, ұмытып кетпендер! – деп ескертті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мал қорадан еш уақытта қой баласы үзілмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәбден оларды қолдан жемдеп, бордақылап, қауын сойғандай шетінен бір-бірлеп жеп отырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шандақ көшеге шыққанда Сәбден қапшығын арқалап алып, Тұрардан қалмай құлдыраңдап келе жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрармен қатар жүруінде де есеп бар: қисық-кисық көшенің домбаздап соққан дуалдарының ар жағынан махалла тұрғындары мойындарын қылқыңдатып созып-созып қарайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оһо, Сәбден ақаны қараңдар, Кеңестердің бастығымен бірге келе жатыр! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұра тұр бәлем, Кеңеспен бірте мойны астына қайырылып түсер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда Сәбден қайтер екен... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кеңес деген не өзі? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ойбай большевиктер ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мал-мүлкіңді тартып алып, екі қолыңды төбеңе қойып, қоңыз тергізіп қаңғыртып жібереді әлі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, ана Сәбденнің қасындағы большевик өткен жұма базарда дүйім халықтың алдында сөз сөйлеп, байларды, саудагерлерді көнпіскелеп, дүниелерін кедейлерге таратып беру керек депті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Уақытша үкіметтің бастығын балағаттап, әбден жер-жебіріне жетіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзі жанып тұрған шешен дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, онда алдымен Сәбденнің малын, мүлкін неге алмайды? Содан бастасын, одан кейін көре жатармыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ой, қызық екенсің, Сәбден бойжеткен қызын сол большевикке бермекші дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал қайтесің? Үйіне неге кіргізіп алды дейсің? Бұл Сәбден мен Әбденнен амал артылған ба? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өлә, онда қалай: большевик күшік күйеу болғаны ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, оларға бәрібір емес пе, әйтеуір шүберек бас табылса, қайын атасының қолында да тұра береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзбек, қазақ, орыс, татары аралас қисық-қыңыр көшенің тоғышарларына осылайша жаңа бір өсектің өзегі табылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көбінесе ұсақ сауда-саттықпен күнелтетін бұл қауымға әсіресе «Шуро-и-Исламияның» ықпалы күшті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Шуро-и-Исламия» большевиктерді қарапайым халыққа құқай етіп көрсетуге ұста. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәбден әрнені айтып, құлдыраңдап, Тұрардың о жағына бір, бұ жағына бір шыға берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар шыдай алмай: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сәке, жүріп келе жатқан көшең қисық болса да, жүрісің түзу болсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, бүкіл махалла бізге қарап тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түзу жүріңіз, – деп тастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қаланың қотырын жасырып тұрған жасыл жапырақтар сары ала тартып шаршаған көбелектей қалбаңдап барып, жерге бір-бірлеп құлап түсіп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың әлгіде ғана жалтырата тазалап шыққан қара туфлиін демде тозаң тұтып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әулие-Ата жарықтықтың шаңы биыл ерекше. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оны тазартуға ұлы нөсер керек-ақ... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мың жыл бұрын қаланың жан-жағын биік-биік дуалдар қоршаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Төрт жағында төрт қақпасы болған. |