Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан арғысын, Степан Кнутович, өзіңіз де жақсы білесіз: біздің барлық жұмысымыз көз алдыңызда өтті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалайда біздің Одақ большевиктік бағыт ұстаған ұйым болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқа не айтамын: жік-жігін тарата берсе, әңгіме кәп, – деп Тұрар жиналыс атасына, одан кейін залға қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Степан Кнутович орнынан көтеріле беріп мұртына қолын тағы бір апарды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сірә, бұл жаттанды қимылды ол өзі де сезбей қалатын болуы керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тағы да сұрақ бар ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сұрақ тоқтатылсын! – деген дауыстар шықты залдан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Онда, сұрақ тоқтатылсын дегендеріңіз қол көтеріңіздер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарсы? Жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ендеше, сөйлеушілер бар ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Несін сөйлейміз? Бәрі де түсінікті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек ұсыныс бар: қабылдансын, – деді кепкесін қолына мыжып ұстаған мосқал жұмысшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгінде Тұрарға: «үйлендің бе?» – деп сұрақ қойған да сол болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Хмелевский залдан тағы ұсыныс болар ма екен дегендей тағы сәл тоқтап тұрды да, өзі сөйлеп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мәселені дауысқа қоймас бұрын мен бір ауыз сөз айтайын, жолдастар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз бүгін өте маңызды мәселе қарап отырмыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Большевиктер партиясы қатарына адам алғалы отырмыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өздеріңізге мәлім, қазіргі кезең – тарихи аса күрделі кезең. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір жағынан – Уақытша үкімет, бір жағынан Кеңес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кім жеңеді? Кімнің ісі – ақ? Халық кімді қалайды? Біз – марксшілдерміз, біз Ленинді жақтаймыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ біздің осал жеріміз: орталық Ресейден шалғайдамыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Орталықта не болып жатқанын дер кезінде біле бермейміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Революционерміз деп жүргендердің арасында осы себепті ауытқушылар, біресе большевиктерді жақтап, біресе солшыл эсерлерді, тіпті меньшевиктерді жақтап, сандалғандар жоқ емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осындай кезеңде РК(б)П қатарына мүше алудың қиындығы, жауапкершілігі өзінен-өзі түсінікті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал біз мүшеге алу жөнінде кандидатурасын қарап отырған азамат Тұрар Рысқұлов өзінің нағыз большевик екенін іспен дәлелдеген адам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көзін жыртитып ашып, дүниеге келгеннен қанаудың, жоқшылықтың дәмін мол татқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Зорлық-зомбылықты аз өмірінің ішінде көп көрді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкесі Рысқұл патша әкімшілігіне қарсы оқ атып, 1905 жылдың құрбаны болып, каторгаға айдалып, хабарсыз кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Панасыз бала өзінің табиғи талантының, еті тірілігінің арқасында соншалықты ауыр тұрмыстың езгісінен жоқ болып кетпей, тырмысып, оқу оқып, саналы азамат, белсенді күрескер, кәсіби революционер дәрежесіне дейін көтерілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер мен осы жиналыста бір сырымды ашсам, Рысқұлов жолдас мені кешірер деп ойлаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы жиналыс қарсаңында мен Рысқұлов жолдас жөнінде ешқандай күмән қалдырмау мақсатымен оның өткен өмір жолынан біраз мағлұматтар жинадым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол мағлұматтардың бірін ғана сіздерге жария етуге рұқсат етіңіздер... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Хмелевский Тұрар жаққа «кешір» дегендей күлімсіреп бір қарап қойды да, гимнастеркасының төс қалтасына қол сала бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Зал «не болар екен?» – дегендей тынып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Бұл мен туралы не мағлұмат тауып алып еді?» – деп Тұрар аң-таң. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
–Тұрар жолдастың анкетасында жазылғандай, ол 1914 жылы Пішпектің І-дәрежелі ауылшаруашылық мектебін бау-бақша мамандығы бойынша бітіріп шыққан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Білімін одан әрі жалғастыру мақсатымен ол мектеп директорына былай деп арыз жазыпты: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«...Мен қазақтың панасыз қалған, қарапайым баласымын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Орыстардың мәдениетінің, ілімінің игі әсерінің арқасында шама-шарқынша шағын білім алдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы білімнің нәтижесінде «бұрын кім едім, қазір кіммін және қиын-қыстау шырғалаңы көп болашағым қандай болмақ» деп алды-артымды шамалайтындай халге жеттім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күн көру үшін күресу, шындығында қиын, өйткені мен жастайымнан жетім қалып, талай-талай бақытсыз күндер кештім, менің нәрестелік санама өшпестей із қалдырған жетімдіктің неше алуан тауқыметін тарттым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтеуір сол ауыртпалықтан езіліп кетпей, бой түзерліктей тіректі мен білімнен таптым...». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұдан әрі Тұрар жолдас мектеп директорынан Самара ауылшаруашылық институтына жолдама беруді өтінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өтініші қабыл болып, Самарада емтиханды жақсы тапсырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ондағы шовинист-директор Тұрардың арызына: «киргизға жер өңдеуді оқудың қажеті жоқ» деп тұжырым соғып, оқуға қабылдамай қойған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, жолдастар, революция жолындағы біздің жауынгер серігіміздің өмірінен бір ғана елес осындай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен өз басым Рысқұлов жолдастың идеалынан айнымайтынына, езілген таптың мүддесі үшін күресе беретініне берік сенемін және сіздердің барлықтарыңызды да сендіргім келеді... Сонымен дауысқа қоямын: кімде кім Тұрар Рысқұлов РК(б)П қатарына алынсын дегендеріңіз, қол көтеріңіздер!.. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар бүгін де бадашы қамшысының шартылынан оянып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көше жақтан ұзын қамшының шартылы мылтық атқандай қаһарлы-ақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бурыл көшесінің сиырлары қала шетіне қарай бел алған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйдің іші әлі қарабарқын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар көзін ашқан бойы бірінші ойына оралғаны – кешегі жиналыс еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жиналыс барысын бастан-аяқ көңілмен шолып өтіп, ондағы өз сөзіне де, өзгелердің сөзіне де, қанағаттанған сезімде қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек бір түйткіл, ашық күнді бұлт шалғандай бір сәт Палийдің әрекеті еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Әй, осы солшыл эсерлерден жақсылық шамалы-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біздің Қабылбек соларға бекер ілеседі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бекер...» – деп Тұрар төсектен тұрып барып, көше жақтағы терезенің пердесін ысырып жіберіп еді, жып-жылы шағын бөлменің іші жымиып қоя бергендей болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көшеде көрші Мәметтің жалаңаяқ балалары жаңа бадашы айдап әкеткен сиырлар әдепсіздікпен тастап кеткен жапаны жып-жылы бусанып жатқан қалпында қапшықтарына салып алып жүр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Біздің қазақ сияқты емес, әрекеті мықты халық, – деп қойды Тұрар әлгі балаларға аянышпен қарап тұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осылар осыдан қыстық отынын жиып алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Есек артын жусаң да – мал тап» деп қайран ақын Абай текке айтпаған шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Еңбектің арамы жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлардың тезек тергені әрі өздеріне пайда, әрі бүкіл махаллаға пайда – көше таза болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар сүлгі, сабын, тіс шайғыш алып, аулаға шығып еді, үй иесі аулада жүр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ассалаумәлейкум, Сәбден аға! – деп сәлемдесті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәбден бұған бұрылып қарап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Уағалайкумассалам, – деп үнін қыраттап тұрып амандасты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Неге ерте тұрғансың, Тұрар балам? Сен түнде тым кеш оралдың емес пе? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жиналыс ұзаққа созылды, Сәке. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е-е, жиналыс, жиналыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Большевик – жиналыс, меньшевик – жиналыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Шуро-и-исламия» – әм жиналыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Эсерлерді ұмытып кеттіңіз, Сәке, – деп күлді Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, өзі де эсер десе есер шығар, ылғи қисайып жүретін көрінеді ғой, – деп Сәбден ши сыпырғының тарқатылып кеткен кендір жібін шиелеп байлай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сіз мұның бәрін қайдан білесіз, Сәке? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е-е, Тұрар балам, біз қарт кісілер, әңгімеге құмар келеміз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді осыдан шәй ішіп алып, Атшабардың базарына қарай аяңдайды бұл жаман ағаң. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шәйханада отырып алып, ал кеп талас: біреу большевикті мақтайды, біреу меньшевикті жақтайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал жұма намазы күні мешітке барсаң Ғұмар имам бүкіл мұсылман, баласын «Шуро-и-Исламияға» кіріңдер деп үгіттейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біздің әлгі Әбден сол «Шуро-и-Исламияның» дәулерінің бірі болып алыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кенет идің исі мүңк етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәбден түнде илеп қойған терілер екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардан ыңғайсызданып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Былайырақ тұрайық балам, – деді Сәбден. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мына исі құрғыр... бұрын ептеп тері-терсек жинап саудамен айналысушы едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді оны ешкім алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалада ашаршылық, Тұраржан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дән ұшпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір қадақ бидай бір қойдың құны. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қылыш соғуды да үйрендік, туысқан, – деді қара кісенді сексеуілдің қып-қызыл шоғына лақтырып жіберіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осындағы жігіттер солдатқа бармаймыз деп найза, қылыш соқтырып, Меркедегі Ақкөзге ағылып кетіп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қай Ақкөз?– деді жолаушы айқайлап жібере жаздап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Меркедегі Ботай Ақкөз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол мыңдаған қол жинап, патшаға қарсы соғыс ашқалы жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұны бүкіл қазақ білгенде, сен неге білмейсің, туысқан? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайран Ақкөз! – деді жолаушы жауап орнына. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, құдай мені оның оң қолы болуға жазғай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, сондағы жолаушы мен едім, Тұрар. |