Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз қолы қара жолдың бойында Әулие-Атадан шыққан әскерге шабуылға кіріскенде, шайқас шегіне мен де жетіп едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мың қолдың ішінен бозала таңда Ақкөзді іздедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кешікпей қол сетінеп, көтерілісшілер зеңбіректің оғынан тайқығанда, қара саннан оқ тиіп, мен тағы да жалғыз қалдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөзді көре алмадым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жазалаушы отряд құтырған иттей, қолына түскеннің бәрін қырып жатқанын көріп, aт үстінде әрең ілініп, шықпаған жанды сүйрелеп, төменгі Таласқа қарай кете бардым... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөздің соғысында сенің жүргеніңді кейін барып бір қашқыннан есіттім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көре алмасам да, тірі екеніңді білдім, ат жалын тартып мініп, азамат болып, жаумен алысқаныңды білдім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Білдім де шүкіршілік еттім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайтып атқа мініп, сені іздеп шығуға жара қатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Төменгі Таласта сенің түп нағашыларың бар ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойық-Ысты деген елде, соларды паналамақ болып жылыстадым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді тағы да өкіметтің қолына түсіп, Сібірге қайта кеткенше не де болса аулақтағы ағайынды паналап бір көрмекші едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ қара саннан қан көп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Батыр бір оқтық деген осы екен, өмір-бақи небір арпалыстан аман шыққан жан енді, міне, бір тал қылға ілініп тұрғандай хал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тырнақтай ғана жарадан тірнектеп шыққан қанмен бірге менен де әл-қуат кете берді... Бұта түбін паналап, жапырақ жамылып ұйықтап, киіктің тарамысынан тұзақ құрып, бұлдырық ұстаған күндерім – соған да зар болып барамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өмір бойы тәуекел дариясынан бет жуған қайран дүние... Мен қалжырадым, енді менде дәрмен қалмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкенің аласапыран әмірі дамыл тілейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүние мен үшін бұраңдаған бір қисық жол болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанша талпынсам да басыма бақ қонбады, дәулет құралмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда да жарық сәуледен күдер үзбедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі де сол үміт дүниесі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кім біледі... Аман бол, бауырым, Тұрар! Әкең Рысқұл...» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
I |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мерке приставы кеңсесінің маңдайшасында екі басты самұрық құстың орнына уақытша үкіметтің жарнамасы қағылды да, оның Меркедегі бастығы болып Атамырза Айбаров тағайындалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза – екі көзі шарасынан шыға бақа көзденіп тұратын, басы атанның басындай қауқиған, ірі денелі еңгезердей еркек болып, жиырма беске жетер-жетпес қампиып қарны шығып, алпауыт саудагер әкесі Айбардың жуандығын қайталап келе жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза ә дегенде бітірген шаруасы – Меркеге барлық болыстарды, старшындарды, билерді, атамандарды шақырып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Патша құлады» дегеннен кейін «біздің күніміз не болады?» – деп күпті болып жүрген әкімдер әулеті бұл жиынға «а, құдайлап», үміт пен күдіктің ортасында қамалып келген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солардың бірі – баяғы Бектен еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркелік өкіметтің бастығы Атамырза шақыртып жатыр деген хабар жеткен соң Бектен әуелі ақсарыбас құдайы атап, бір қой сойдырып, ауылдың аш-жалаңашын тұңғыш рет сорпа-суға бір тойдырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ескі-құсқы киімдерін үлестіріп берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда қайыр-садақа алғандар оған: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жолың шыдыр болсын, жолдасың Қызыр болсын, Бектен мырза! Басыңнан – бақ, астыңнан – тақ кетпесін! – деп шуылдасып жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бағың зор екен, Бектен мырза, Николай патша тағынан құлағанмен, таққа жарты патша болып Атамырза құдаң отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырзаның өскені – сенің өскенің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір кісі таққа мінсе, қырық кісі атқа мінер деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркенің патшасы Атамырза мырзаға мына біз сияқты бұқарадан сәлем айта бар: бізге назарын салып, рақымын төксін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иә, мұны Бектен қалай ұмытады? Атамырза бел құдасы, кешегі Қоқан мен Самарқан, Тәшкен мен Әулие-Ата, Пішпек пен Жәркент аумағына атағы шыққан атақты бай саудагер Айбармен құда болғаны қандай ақын, қандай көрегендік болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Өз ақылым – ақыл-ақ, кісі ақылы – шоқырақ» – рас, Бектеннің құда баласы, Атамырзаның ағасы Атамұрат ақылға шолақтау, жәй әумесердің бірі болып, ат жалын тартып мініп, елге бас бола алмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның есесіне Атамырза құдасын құдай қолдап тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза Бектенді өлтірмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патша құлады дегенде түні бойы албасты басып, қылқынып ұйықтамай шығып еді, ырысы бес елі екен, бел құдасы Меркені билеп, бұлтаңдап шыға келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Күйеу – жүз жылдық, құда – мың жылдық». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақсарыбас айтып, құдайы беріп, аш-жалаңашты аузына қараттым ба, – деп өзінің бұл ақылына да дән риза болып, енді атқа қона бергенде, үй сыртында, көлеңкеде сорпа ішіп отырған Жапарқұл дуана ақ шелді көзін аспандата қарап, жүні ағарып кеткен жалаңаш омырауына сорпаны ағыза-мағыза басына төңкере салды да: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, Бектен! Әлгі құдаңа айт: Маңырақтың құнын өндіріп берсін! Айт соны, әйтпесе ол Некалай патшадан әулие емес, Маңырақ қырғыны құрбандарының аруағы оны да құтқармайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айт, білдің бе! Бүкіл бір ауылдан тірі қалып, өлмей жүрген жалғыз мына – мен қақбас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдай мені саған осы сөзді айтсын, Маңырақтың аманатын айтсын деп тірі қалдырған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маңырақ қаны сенің мойнында, біліп қой, Бектен! – деп аузынан көбік көрініп, тұлабойы қалшылдап барып, көзі аларып, бүрісіп, тырысып құлап түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құлап жатып та әлдене айтқысы келгендей, бойы бір жиырылып, бір созылып, қолын Бектенге қарай ербеңдете беріп еді, Бектен шыдай алмай: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұ сорлы қайдан жүр еді, – деп атын тебініп кеп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі жұрт айтқан марапат-мақтау, игі тілектерден, алғыстардан кейін тәтті қуаныштың рақатына бір түйір тотияйын түсіп кеткендей, көңілі көлдей тартылып, тақыр шекесі құрысты да қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қасына ерген нөкерлеріне тіл қатпастан, Меркеге жеткенше тыжырынып, тырысқағы тарқамады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал жер-жерден келіп жеткен басқа болыстармен бас қосқанда Бектеннің әлгі қырыс-тырысы тез тарқап кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өйткені басқа болыстар бүгежектеп қалған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тіпті мұның Атамырзамен құдандалы екенін білетіндер Бектенге жалпаңдап амандасып, бұрынғыдан гөрі сәлемі түзеліп, жақындасуға тырысып, жарамсақтанып қалыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соған қарап Бектен өз шоқтығы биіктегенін сезді де, әлгі ауылдан аттанардағы келеңсіз көріністі ұмытып үлгірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ сол жаман түстей оқыс жайт біраздан соң қайтадан көрініс берді... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атамырза жиылғандарға қазіргі кезеңге сипаттама берген болып, саясаттан біраз білгенін айтудан бастады да, шұғыл мәселелерге көшті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Меркеде қазір бір-ақ үкімет бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол Уақытша үкіметтің Мерке комитеті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл үкімет осы отырған ел ағаларының арқасында солардың риясыз көмегімен жемісті жұмыс жүргізуге әзір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бірақ, – деді Атамырза дауысын көтеріп, – ел арасында бүлікшілер де бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Қазақ-қырғыз жастарының революциялық одағы» деген шығып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл заңсыз тобыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Революция болды – бітті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патша орнынан түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Революция нәтижесінде Уақытша үкімет орнады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді не керек? Неғылған «революциялық одақ?» Міне, сіз бен біздің ең кіндік міндетіміз осы Одақ деп аталатын тобырға қарсы күрес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл тобырды ұйымдастырып, басқарып жүрген былтырғы қанды көтерілістің жетекшілерінің бірі – Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейбір оқыған жастар соның ықпалында адасып жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айталық, Қабылбек Сармолдаұлы, Мақсұт Жылысбайұлы, Қылыш Қожабергенұлы, Нұршанның екі баласы; қырғыздардан Тұрдалы Тоқбаев, Төребек Исабеков дегендер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осылар ел арасына іріткі салып Уақытша үкіметке қарсы уағыз таратып, елдің игі жақсыларының малын тартып алып, кедейлерге үлестіру жөнінде әрекет жасап жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәріміз күш біріктіріп әуелі осы зиянды топты түп-тамырымен жойып жіберуіміз керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыстарға, старшындарға комитет атынан айтылатын бірінші тапсырма: өз болыстарыңыздың аумағынан осы Одақтың адамдарын көрсеңдер, дереу тұтқынға алыңыздар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл бір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Екінші бір шаруа, – деді Атамырза тершіген май желкесін, аузы-мұрнын жаялықтай ақ орамалмен ысқылап сүртіп алып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өздеріңізге мәлім, былтыр жазда біздің елде бүлік болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз бен Тұрар бастап, тыныш елдің берекесін алып, көп ылаң жасады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адал қызмет атқарып жүрген адамдарымыз шығын болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бейбіт селендердің, дәулетті азаматтардың мал-мүлкі талан-таражға түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, енді сол орны толмас шығынды біршама болса да өтейтін мезгіл жетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, менің алдымда кезінде малы-жаны шығын болған азаматтардан арыз жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мысалы, Кузьмин мырза елу сиыр, бес жүз қой, Тарханов мырза он сиыр, жүз қой, Қорағатыдан Садыр мырза бес жүз жылқы, мың қой... не керек, Мерке учаскесі бойынша екі мың жылқы, бес жүз сиыр, бес мың қой бүлікшілердің қолында кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз, мына жаңа үкімет, сол бейбастақтықтың салдарын жойып, осы малды иелеріне өндіріп беруіміз керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрбір болыс, әрбір ауыл бойынша өндірілетін малдың тізімі бар бізде. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әр болыс, әp старшынға тапсырылады бұл қағаз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, осы малды бүлікке қатысқан, яки соларға жақындығы бар адамдардан өндіріп, иелеріне қайтарып беруіміз керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ел бүлінбесін, наразылық өршімесін десек, міне, ең жауапты міндет деп осыны ұғыңыздар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, Бектеннің мойны салбыраған жер осы болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бағанағы Маңырақтың тентіреген дуана шалы Жапарқұлдың аманаты мүлде басқа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол айтады: Маңырақ деген ауыл жер бетінен мүлде жойылып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онда мал ғана емес, адам қырылды, еңкейген кәрі, еңбектеген бала опат болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соның құнын жоқта, Бектен! – деді-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал мына құдасының айтып тұрғаны мынау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Менен бір сауал, – деп орнынан көтеріліп кеткенін Бектен өзі де байқамай қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайткенмен де Маңырақ қырғынына өзін еріксіз кінәлі санайтын болыс сол мың батпан кінәні сәл де болса жеңілдетпек ниеттен ада да емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өлгендерді кім біледі, тірі куәлердің өзі әр-әр жерде мұның көзіне шұқып қалып жүр ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Іске асар-аспас, үкімет алдында Бектен сөйдепті, Маңырақты жақтап сөз сөйлепті деген дақпырт тарап кетсе, соның өзі мұны әлеумет алдында ақтап шыққандай болар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халық шіркін аңқылдақ, адал: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, қайтсін, Бектенде не жазық бар? Ел үшін жанын отқа шыжғырып жүрген азамат ер ғой, – деп шыға келерін бұл Аспара болысы білмейді емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, Беке, не айтайын деп едіңіз! – деп Атамырза кәдімгідей ілтипат танытты. |