Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаның шүберекке түюлі мүсәпір кезде, кім көрінгенге жалынышты болады екенсің, әлгі жылқышыға: «біз пақырды ая, қашқын екенімізді ешкімге айтып қойма» деп жалбарынғандай тұрпатымыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер де бұл тасыраңдаған бір есер болса, қазір барып ұлығына айтса – бітті ғой! Қаншама еңбек зая, үміттің жылтыраған жарығы сөніп каторгаға қайта кете барамыз ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жылқышы біздің халді айтпай-ақ түсінді білем, түсін жылытты: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Алатау алыс әлі, – деді ол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жолаушы көрінесіздер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің қосыма түсіп, қонақ болыңыздар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рахым жылқышы бізді сонда жылқы сорпасына бір тойдырды-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Елден кеткелі жылқы соғымының дәмін татып көрмеген байғұс бастар – Мамытбек екеуміз ағыл-тегіл терлеп: «Е, жарықтық жылқы еті, сенің де дәміңді татар күн бар екен-ау, қайран қазақ-қырғыздың қадірлі асы-ай», – деп жылап отырдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Он жыл каторгада бізді бүйтіп дастарқанға шақырып, дәм таттырып, адам санатына қосқан жанды тұңғыш рет көрген соң, риза көңіл ағынан жарылып, Рахымға бар сырымызды бастан-аяқ айтып бердік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, есіл ерлер, елдеріңе де жетерсіңдер, – деді Рахым бізді шын аяп кетіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ел дегенде – ел қазір толқулы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патша жарлығын естіген шығарсыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соғыстың қара жұмысына қазақ, қырғыздан да солдат алмақ болып жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің жанымдағы серігім де тізімге ілінген екен, ол қазір Торғай асып, Аманкелді деген батырдың қолына қосылған көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пірман бай малын бағатын кісі қалмаған соң, мені әскерден әзер алып қалып отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ел арасы дүрлікті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патшаға қарсы әр-әр жерде көтеріліп жатқандар көп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соған қарсы мылтық асынған әскер көбейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолда сақ жүрмесеңіздер, қолға түсесіздер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күдіктіні дереу ұстайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рахым осыны айтып, бізге Пірман байдың қалың жылқысынан екі ат ұстап, астымызға мінгізді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дорбамызға пісілей де, шикілей де ет салып берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Байдың малы сұраусыз емес, өзім де жылқышы болып көргенмін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мына екі атты іздесе қайтесің, бауырым ? – дедім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Екі қылқұйрыққа, біріншіден, байдың ешнәрсесі кетпес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ит-құс тиді дермін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал заман репеті мынандай болып тұрғанда, байдың малы ертең кімнің қолында кетері де белгісіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әнеукүні көтерілісшілер бір үйірін айдап әкетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солдатқа ат керек деп ояз аяқ артарын тағы алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сендерге берген малдың сауабы бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе, сонау қияндағы Алатауға жаяу жүріп, алты ай жазға жете алмайсыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ертістің арысы Рахым деген жігіттен біз осындай жақсылық көрдік, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзімнің қалың дулатымның көбінен көре алмаған жақсылық бұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тегінде, Тұрар, адамдар руға, ұлтына қарап бөлінбесе деймін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайда да кедейін – кедейі, байын – байы алыстан таниды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адамзат осылай туысады екен, атасына нәлет! Өзімнің руластарым – Дауылбай мен Саймасайдан, Таубай мен Мақаштан, тіпті дәу Омардан көрмеген жақсылықты мен Талғардағы Қара Иваннан, Меркедегі Ақкөзден, Бодойбодағы саха-жақұттан, түрмелердегі Ескендірлерден, мына Ертіс бойындағы Рахымнан, жанымдағы жолдасым Мамытбек қырғыздан көп көрдім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы сөзім саған жетер күн болса, Тұрар бауырым саған айтар әкелік өсиетім, рушыл болма! Руына тартқан – ұрлықпен тең. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Табыңа тapт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Балқаштың арғы бетінде, Саяқ шөлінде мен Мамытбек бауырымнан айырылдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ішінен қан өтіп, жүре сыймай, қайтып бас көтере алмай есіл ер, еліме жете алмадым-ау деп еңіреп жатып жан тапсырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жан жолдасымды тақыр жердің топырағына тапсырып, Балқашты айналып, Шуға да іліндім-ау, әйтеуір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Даланың түсіндей керқұла aт мінген қашқын сонда Шуды бойлап, түстікке қарай көп жүрді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шілдеден кейін өзен едәуір тартылып қалса да, ботана суы әлі де әлуетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Керқұла атты жолаушы өзеннің жайдақтау жерін таңдап, ботана суды жалдап өтіп, батыс жағаға шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонадайдан көрінген ауылға тура тартуға бата алмай, жан-жақты шолып мол тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арт жағында сексеуілді құм қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзен бойының ажырығына жеткен аш ат жерге тұмсығын тығып, өзеуреп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолаушы атты аяп, ауыздығын алып, өзі өзеннің лайсаң суына жуынып-шайынып, біршама дамылдады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір сәт шалқасынан түсіп, көзін жұмып жатып еді, кер құланың ауыздығы шылдыр-шылдыр қағып, оның есіне әлденені түсіргісі келгендей тыным таппады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауыздық шылдырынан басқа тағы бір үн жолаушының құлағына еміс-еміс талып жеткендей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір кезде ол орнынан атып тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауыл жаққа қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иә, ауыл шетіндегі үйден түтін шығады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Темір дүкен» деді өзіне-өзі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кер құланы тез ауыздықтап, үстіне қарғып мінді де, әлгі түтін шыққан үйге қарай шоқыта жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Темір ұста қызыл шырайлы, қияқ мұртты, нардай жігіт екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Самайынан күйе аралас тер тамшылайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үстіндегі киім басы өзгешелеу бейтаныс адамды көріп, ұста дәу балғасын төске сүйеп қойды да, сыртқа шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бейтаныстың түрі қазаққа келеді, бірақ басындағы әлдеқандай аңның терісінен тігілген шошақайлау, құлақсыз бөркі, үстіндегі қатқыл сұр кенептен сырылған бешпент шалбары, аяғындағы «рәботши» бәтеңкесі – бұл өңірде тек майданнан қайтқан солдаттар киетін киімге ұқсайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолаушы сәлем берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жол болсын, – деді ұста. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әлей болсын: Мерке жаққа бара жатқан жолаушы едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Балхаш бойындағы Сарыүйсіндерден келемін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда бір құдаларым бар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, осындай аласапыран заманда да кісі құда қыдырып, жайбарақат жүрер ме еді? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Заманға не болып қалды, ауыл тыныш сияқты ғой? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, жолаушым, сенің бір шалаң бар-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұнда келген нәубет Балқаш жағына қалай жетпей қалды екен? Кәне, шыныңды айт? Не ел боласың ? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дулат-Шымырмын, ойбай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, Шымыр болсаң – туысқан шықтың ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен де Шымыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның ішінде Күнте боламыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мен Шілмембет-Шымырмын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ой, бәрекелді, онда аттан түс, – деп ұста ақжарқын пейіл танытты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арлы-берлі әңгімеден кейін жолаушы ұстаға өз тілегін білдірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан бұрын керқұлаға бөктерулі тұрған қапшықты түсірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ішінен зілдей қара кісенді суырып шығарды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Міне, осыдан шықса – қылыш, шықпаса – қанжар соғып бер, қалқам, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұста жігіт оның сырын айтпай түсінгендей, артық сауал қойып, жүйкені жүдеткен жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүйте берсе, қырылып қалармыз, сірә. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атшабарда наубайшылар ақ нанды өткізе алмай, сыңсып тұрушы еді, енді қара нанның қабығы да табылмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алла, өзің жар бола гөр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патшаны құлатып, құдайға күнәкар болдық па, сірә. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жана үкімет не жақсылық көрсетеді? Керенский деген ақша қап-қап болып қауқиып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Боржыған асқабақ сияқты, түкке жарамайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәбден Тұрардың құлағына аузын тосып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Шырағым Тұрар, абай бол, сенің ана жолы Атшабарда сөйлеген сөзіңнен кейін саудагерлер саған қатты кіжініп жүр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сені мақтап жүргендері де бар, даттап жүргендері де бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сәке, қара қылды қақ жарып отырсаң да, кетеді біреу мақтап, біреу боқтап, деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен айтсам, әділін айттым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аштан қырылып жатқандарға жәрдем берсе, байлар мен кулактар, саудагерлер одан кедейленіп қалмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің кәсібім – аш-жалаңашқа көмектесу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауланың оңтүстікке қараған көше жағынан бір үй, батыс жағынан көрші Әбден үйімен жапсарлас тағы бір үй салынған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шығыс жағында қамба, малқорда соғылған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көше жақта биік қақпалы бір дуал, терістік жағында шағын ұры есік шығатын тағы да биік дуал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұры есіктен шықсаңыз сыңсып тұрған бауға кіресіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бауды айнала арық қазылған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таластан бөлінген су сол арықты иықтап, лықсып ағып жатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар сол суға жуынайын деп кіші есікке беттей беріп еді, ергежейліден сәл-ақ үлкен шақар Сәбден шар-шар ете қалды. |