Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайда жұмыс істейсің, қарағым? – деп сұраған алғашқы кездескен бетте. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Совдепте. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жалақың қанша? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жалақы алмаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Жалақысыз жұмыс бола ма?» – деген үнсіз сұрақты Тұрар сонда Сәбденнің жіңішке әжім торлаған шүңет көзінен танып қалып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақыры Сәбден: «Пәтер ақысын алдын ала төлесе, оның қызметінде, жалақысында не шаруам бар?» – деген ақылға келіп, Тұрарға баспана берген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таңертеңгі шәй келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әркімнің өз тіршілігі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сәбден де мына Тұрарға бола сыпайылық сақтап отырғаны болмаса, қабын арқалап базарға қарай қос аяқтап жүгірмекші: Сәбденнің бәйбішесі Дилярам апай да ұн базарға жөнеледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түнімен тандыр нан пісіріп шықты, соны сатып келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал бұл үйдің қыздары Сәлима мен Әлима іс тігеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Тіршілік, тұрмысы көп қазақтан өзгеше, – дейді Тұрар кішкентай түйекөз шынаяқпен сүтсіз қызыл шәйді аузы күйе ұрттап отырып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұларды қай тапқа жатқызуға болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісінің еңбегін қанамайды, былай қарасаң. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өз беттерінше қыбырлап, күн көріп жатқан жандар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал былай бір қарасаң, осы еңбегі адал да емес сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалпы қазақта бай бар, кедей бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанаушы мен қаналушы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал мына Сәбден қайсысына жатады?» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ағатай, шәй алыңыз, – деп Сәлима үні сылқым естілгенде ғана Тұрар ойы бөлініп, өзіне шынаяқ ұсынып, шәй ұстаған қолын екінші қолымен демеп, тізерлеп тұрған қызды аңғарып, оның сонша сұлу мүсінін, әрбір қимылының нәзік, назға толы екенін енді анық аңғарғандай, бір сәт Сәлимаға сұқтана қарап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жігіттің бұл ықыласын байқап үлгірген сұңғыла қыз жіңішке, сүрмелі қасын лып еткізіп бір қағып сүп-сүйір саусағымен сары самаурынның бүйірін сипалай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Самаурынның бүйіріне Николай патшаның суреті ойылып салынған екен, сүйрік саусақтың қыналы тырнағы сол сурет сызығын жағалап айналдыра берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыдан жарты сағат бұрын бақта тұрғандағыдай емес, қыз көзі мұңды еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қызының нәзік қылды қиялында әкесінің шаруасы шамалы сияқты-тын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Николай патшаның самауырындағы суретін қызы саусағымен сызғылап отырғаны оған басқаша ой салды да, Сәбден өз сарынымен кетті: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Опасыз дүние деген осы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл дүние бір опалы болса, осы патшаға опалы болар еді, а бұл да тағынан тайып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда мына біздікі не далбаса! Бұл Некелайды қайда құрттыңдар, Тұрар? Не болды өзі? Тірі ме? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
–Тірі, – деп күлді Тұрар мына ұсақ саудагердің бұл әңгімесін қызық көріп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сібірде, Тобыл деген жерде тұтқында отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Алда жарықтық-ай, ә? Сонда қалай? Кәдімгідей түрмеде отыр ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О жағын білмеймін, Сәке. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Апыр-ай, ә? Сенің де білмейтін нәрсең болады екен-ау, – деп Сәбден бір жағына қисая кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жұрт: Тұрар біледі, Тұрар біледі, – деп гуілдейді әйтеуір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Менің білетінім: патшаны халық соттайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол жазасын алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А мүмкін, құтылып кетер, кім біледі, оның да жанашырлары бар шығар? – Сәбден қысқа шынтағын тауықтың қанатындай етіп тез жиып ала қойып, түзеліп отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оныңыз рас, Сәке, патшаны аңсап, аусал болып жүргендер жоқ емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Патшаны шынында да әлдекімдер тұтқыннан дәл қазір құтқарып алып қоятындай Тұрар тынышсыздана бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Менің сандырағымды құптадың-ау, Тұрар шырақ, – деп Сәбден мәз болып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шәушиген бір уыс беті күлгенде бұрынғыдан бетер қатпарланып, баяғы Мерке базарындағы соқыр дуананың ескі қобызындай қыртыстанып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзін Тұрар қостағанына кәдімгідей қоқиланып, үнсіз отырған бәйбішесін, қыздарын кісімсіп бір шолып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шыныаяқты тырбық саусақтарымен түбінен бүре шымшып ұстаған күйі, екінші қолымен тізесін шірене тіреп, кәдімгідей ой толғап, шынашақтай болып, Тұрарға шікірейе қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол қатерде сен екеуің аспаннан ақ періште болып түстіңдер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе, әлгі жауыздар бізді түгел қыратын түрі бар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен Досмайыл ғой, таныдың ба, Тұрар? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Таныдым, Досеке! Таныдым, ағатай! Былтырғы көтерілістің көсемдерінің бірі болған ардагерді танымай не болыпты маған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, жарқыным, басшысынан айырылып, қайтқан қаздай қаңқылдап жүрген біздерді танымай қалу да ғажап емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аруақ тозса, жын болар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен қайбір көсем болып жарытыппын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жас та болсаң бас болған өзін едің он алтыншы жылдың аламан ғасыр алапатында. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нағыз көсем Ақкөз еді, иманы салауат болсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұлпар мініп, ту ұстаған сол еді, есіл ерім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мерке түбінде тоз-тоз болған соң, сен жау қолына түсіп қалдың, біз Шуға қарай шегіндік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақкөз тағы да қол жинап, Тройцкіге шабуылдағанда, бозада шаңның ішінде он солдаттың ортасында жалғыз қалып, алтауын жастығына ала жығылды, арыстаным. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп, боздағымды бор қылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенен көз жазып қалдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сені дарға асып өлтіріпті деді, жоқ Төрткүлдің түбінде атып тастапты деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жоқ, Рысқұлдың Тұрары Самардан қол жиып, Петербор асып, патшаны құлатыпты деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенерімізді де, сенбесімізді де білмедік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтеуір, шөптің басы жел тұрмаса қимылдамайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халық айтса – қалт айтпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді сені көзімізбен көріп тұрмыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құдайдың мұнысына шүкір! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күлуі сараң Тұрар бұл жолы қалай қарқылдап қатты күлгенін өзі де байқамай қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қабылбек басын шайқап, таңдайын қағып қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Досеке-ау, патшаны құлатқан мен емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Халық құлатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Орыс халқы құлатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен ол кезде Ташкентте едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мың да бір рақмет орысқа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ патша құлады, ал біздің арқамызды аяз әлі қарып тұрғаны қалай? Таудың суық суын қашанғы жалаңаяқ жалдап кеше береміз? Осы тұрыста біз Сусамырдан қырғыз асып, қырғызға сыймасақ, Қытай асып, көз көрмес, құлақ естімес, құлдықтың құрығы жетпес жерге құриық біржолата деп, тәуекелге бел байлап, тас жұтып тұр едік, мұнымыз қалай, Тұрар? Жаңа сен қайт дедің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайтқанда, күніміз не болмақ? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сауалыңыз орыңды, Досеке! Сіздермен түйенің үстінде тұрғандай сөйлескенімді ерсі көрмеңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына қиядан түсе алмай қалдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айта берсе, әңгіме көп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейін қайтыңыздар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз мына бұлымды айналсақ – тоқайласамыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, шырағым, қайту-қайтпау біз үшін тәуекелдің тіршілігі болып тұр, – деп Досмайылдың жанынан басқа біреуі тіл қатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтарыңды қазір айт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сені тау басында тұрып сөйлесті деп ешкім сөкпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз сенімді болайық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Неменеге сенеміз – соны айт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тәпе-тәнде қапылы қаза көбейіп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ана Атамырза мен Көзміннің қазасын бізден көріп, таусылмас дауға қалмайық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соны ашып бер! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, соны айт! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қан жуды жол бұл! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұлтартпай айт! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгіде бұғыңқырап, «енді не болад?» деп есеңгіреп тұрған ел лезде қаудың өртіндей лаулап, тұс-тұстан айқай аңдыздады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Уай, шуламаңдар, түге! – деп Қабылбек тоқтау айтты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әр-әр тұстан айқай-ұйқай үдегенге мал екеш малға дейін еліріп, іштері солықтаған сиырлар мөңіреп, жылқы кісінеп, арқаларына құрым киіз, кереге-уық, шаңырақ артқан түйелер боздап, шатқал іші азан-қазан ұлы шуға молықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ендеше, тыңда! – деді Тұрар дауысын көтеріп – жақсылық жақын, ағайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ішкі Ресейден соққан халық дауылы күннен күнге үдеп келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патша құлады, бірақ үкімет әлі де үстем таптың қолында қалып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған халықтың көзі жетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ендігі міндет – сол үстем таптың уақытша үкіметін құлатып, кедей тапқа тендік алып беретін кеңес үкіметін орнату. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кеңес үкіметі сенің арқаңды аязға тестірмейді, байлардың, әкімдердің қанауынан құтқарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрынғыдай бүгежектемей, еңсең көтеріледі. |