Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дені дұрыс па, атасына нәлет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менде қандай ерекше белгі болмақ? Елдің еркегінікі қандай болса, менікі де сондай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әбиүрді білмейтін неғылған имансыз еді, түге. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ештеңе етпейді, отағасы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онда тұрған ештеңе жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұсақ-түйекке бола ерегісе бермеңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ісіңізді қиындатып жібереді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мейлі, атасына нәлет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ана әйнек көз дәу қатынды шығарып жіберсін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тілмаш орысшалағанда отырғандар күліп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәрі әлгі әйел дәрігерді әжуалап, тиісе бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, бұл түземдерде әлі табиғи ұят, әдеп сақталған, – деп сөзін салмақтап вице-губернатор жұрттың әзіл-оспағын тоқтатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Маргарита Васильевна, сіз шыға тұрыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түземдердің әлі бұзылмаған әдетімен санаспауға болмайды: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жуан сары дәрігер әйел иығын қиқаң еткізіп, шығып бара жатып, Рысқұлға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сеники қорқақ, – деп кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ананы қарашы, бұлғаңдауын қарашы, ұялмастан отырмақшы осында, нешауа, маржа, нешауа, – деп Рысқұл да күліп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Комиссия ғылымға әлі белгісіз бір ерекше жанды тамашалағандай жалаңаш Рысқұлды жан-жақтан зерттей бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тексерушілердің айтқанын хатшы қағазға түсіріп отыр: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Статьялық тізім № 1 |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жетісу облыстық басқармасында толтырылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
30 октябрь, 1905 ж. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жылқайдаров Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұлты – киргиз (қазақ) |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жасы – 45 |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бойы – 2 аршын 48/8 сүйем. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дене бітімі – мығым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көзі – қоңыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бетінің түсі – қара торы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шашы – қара, аздаған ағы бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақал-мұрты – қара. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құлағы – орташа, сопақтау, түгі майда, сырғалығы салбыраңқы, әжімді, шұңқыры үлкен, тереңдеу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ерекше белгісі: сол құлағы оң құлағынан кішкенелеу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдынан қарағанда құлақтары қалқаңдау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Маңдайы – жазықтау, терең қос әжімі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қабағы – орташа, қату. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұрны – орташа көлемді, кеңсірігі батыңқы емес, үсті аздап дөңестеу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шықшыты – түзу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тісі – түгел, қатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ерекше нышандары: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басының құйқасында үш тыртық бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сірә, соққыдан түскен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оң иығында бір сүйем тыртық бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сірә, соққыдан түскен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Он аяғының тізесінен жоғары тыртық бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сірә, соққыдан түскен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол жақ қабырғасын ала бір қарыстай ұзын тыртық бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сірә, соққыдан түскен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мынаның сау жері жоқ қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұлабойы сойылдың ізі, – деп қалды комиссияның бір мүшесі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Да, – деді вице-губернатор креслода отырып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сұраңдаршы, бұл жарақатты қайдан алып жүр? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тілмаш Осташкиннің сұрағын аударғанда, Рысқұл мырс етіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, дәу мырза, Рысқұл не көрмеген Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына иықтағы тыртық Ақсу-Жабағылының аюымен алысқанда түскен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онда мен небары он тоғызда едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұрнына самал түскен бір ағайынға аюдың өті керек болып, аңға шыққанда, абайсызда жарықтықпен бетпе-бет кездесіп қалып, мылтығымды кезеніп үлгермей, алысқаным бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал мына қара сандағы тыртық Саймасай жұмсаған бір жортуылда жылқы алғанда дойыр қамшы тіліп кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бастағы тыртықтар көкпардың додасында дойыр тиіп түскен, барымтадан қалғаны да бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жотадағы жараның орны бәрінен жаңа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қызыл Жебе деген жүйрікті Саймасай сойғызайын деп жатқанда мен ара түсіп, сонда соққыға жығылдым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал мына қолдағы тыртықтарды абақтыға атжалман жіберіп өздерің талатып түсірдіндер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал тыртықсыз соққылар қаншама? Бастағы шаштан да көп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның несі сөз, дәу мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына кәмесияң ең басты белгімді таба алмады, дәу мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол менің жүрегімдегі жара ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Зорлардан зұлымдықты көп көрдім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жүрек содан жаралы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің жүрегімде түк бар, дәу мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ сол түкке қырау тұрып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пендеге пенде болып жүргенімде ол қырау жібімейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Міне, мендегі ең басты белгі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқасы түк те емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жақсы белгілер екен, – деді еңгезердей Осташкин. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айдаудан қашып кетсең, ұстап беретін белгің көп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көрдің бе, бәрін қағазға түсіріп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қан майданға қатысқан батырларда да ондай таңба жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, дәу мырза, мен қашқанда қайда кетер дейсің? Аяқтағы кісен мынау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кісенді саған жуанырақ соқтыру керек сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аюды жалаң қолмен буындырып өлтірген палуан ана кісенді қурайдай бырт еткізіп үзе саларсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кісенді саған салса ғой, көп темір кетер еді, ә, дәу мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тілмаш мүдіріп қалып еді, вице-губернатор: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Что? Что он сказал? – деп қадалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың айтқанын естігенде, басқалар үрпиісіп қалып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осташкин қарқылдап күліп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен ұнап бара жатырсың маған, – деді Осташкин ақ бәтес орамалмен көзін сүрте беріп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мінезі ауыр, сирек езу тартатын, алып тұлғалы, жартастай түнеріңкі вице-губернатордың неге көңілденіп кеткеніне түсіне алмаған бағыныштылар не күлерін, не күлмесін білмей дағдарыңқырап қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кісен көп, кісенге кеткен темір қаншама, құдай сақтасын, – деп Рысқұл айылын жияр емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Түлкібаста жүргенде егін салар едік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қол басындай темір тапсақ, ат басындай алтын тапқандай қуанар едік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Омаш басына кигізетін темірге жұтаң болдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді ойлаймын ғой, түрмедегі кісеннің бәрін балқытып, соқа тіс жасаса егінші байғұс бір жарып қалар еді-ау деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол үшін сен сияқты қылмыстылар болмауы керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кісенді өкімет еріккеннен соғады дейсің бе? Амал жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сені кісендемесе қашып кетесің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір рет қашып кеттің ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал оның аяғы барып кісі өліміне әкеліп соқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қылмыс құрыса, кісен де құриды, – вице-губернатор «білдің бе?» дегендей таңдайын тақ еткізді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, дәу мырза, қылмыс құру үшін әділеттік орнату керек те. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кесір-кесепат, қиянат болмаса, кісі өлтіруге кімнің қолы қышып тұр дейсің. |