Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал енді менің бір арызым бар саған, дәу мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне күні сотыңа да айтқам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мені қатты айналдырып тыр жалаңаш өлшеп-пішіп жатқандарыңа қарағанда, сірә, мені көп кешіктірмей айдайтын шығарсыңдар итжеккенге. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал енді қатынымды, екі баламды ала кетемін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соған рұқсат бер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыған кеңшілік жаса. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің орнымда сен болсаң қайтер едің? Қатын-балаң бар шығар? Соны ойла. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Вице-губернатор шынында ойланып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Отбасымен жер аударылғандар аз емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соның біріне жатқыза салуға болар еді... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ оның әлек-шәлек, қағаз қатынасы көп шаруа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басты қатырып жатудың керегі де шамалы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Вице-губернатор шешімін тапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың өтінішін де қабылдайды, Бірақ отбасы онымен бірге ілеспейтін де болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Комиссия тарап, Рысқұлды түрмеге қайта жөнелткеннен кейін вице-губернатор Верный оязына мына қатынасты жаза бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Верный уезінің бастығына, |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жедел орындау үшін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Облыстық басқарманың Ерекше отырысында каторгаға айдалатын киргиз Жылқайдаров Рысқұл өзімен бірге отбасын ала кететінін мәлімдеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыны хабарлай отырып, Облыстық Басқарма Сізден мынаны талап етеді: Жылқайдаров Рысқұлдың әйелінен қолхат алыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күйеуімен еріп айдауға кетуге риза ма? Егер ризашылығын білдірген күнде түсіндірілсін: Бас түрме Басқармасының 1890 жылғы 18-сәуірде шығарылған № 10 циркуляр! бойынша, қазына ол әйелді және балаларын қаражатпен тек айдалу пунктіне жеткенше ғана қамтамасыз ете алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал күйеуі айдалу пунктіне жеткізілген соң, әйелімен балалары өз күнін өздері көруге мәжбүр болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазына қараспайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы жағдайға көнетін болса, ол әйелдің және балаларының жасы, денсаулығы жөнінде толық мәлімет және қолхат алып, тез бізге жеткізіңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Вице-губернатор Осташкин». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жас адъютант бұл қатынас хатты Верный уезінің бастығы Сорокин мырзаға өз қолымен апарып тапсырып, хатты қабылдап алғаны жөнінде, уезд кеңсесінің куәлендірген қағазын қалтасына салып кері оралды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді Ізбайшаның әлегі басталды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ізбайшаны іздеуге ояздың өзі бас болып кіріскен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасай өлді екен деп сайдан су, шатқалдан самал тоқтап қалған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тірі пенде тіршілігін көріп, баяғыша байы бай, құлы құл болып жүріп жатқан күндер еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мүсәпір халге ұшыраған жалғыз Қалдыбек қана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыстың жарым ақыл ұлын бұрын бәрі реті келген жерде шолжаңдатып, неше түрлі қылығына көнуші еді, енді сорлының күні күн емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасайдың жан бауыры Анарбайдан бастап, қылаяғы қойшы-қолаңға дейін: «Ей, жынды, о, нақұрыс, о есуас!» – деп отырса опақ, тұрса сопақ, сүтке тиген күшіктей сүмелек етіп жіберген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ауыш байғұстың бақыты сол: соның бәрін елемейді, намыс білмейді, күнінің ауыр екенін ойлап жатпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арсыз, қамсыз қалпында жүре береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Анарбай алдағы съезге дейін ояздың шешімімен, сайлаусыз-ақ болыс болған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір арманы оңай орындалған Анарбай енді екінші арманның азабын көбірек тартып жүрген жайы бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нүкетай сұлу басынан қара шәлі сыпырылмай, іргеде жоқтау айтып әлі отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның бірден-бір әмеңгері Анарбай екенінде құдайдың да, құранның да, адамның да дауы жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ағасының жылын бермей, азан айтып ас шақырып, ат шаптырмай, Нүкетай жеңгесінің қойнына қол сала алмас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нүкетаймен неке қияр күнді ойласа, Анарбай бауыры балқып, өзегі өртеніп, жүрегі тулар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол ынтызар күнді жақындату мұратымен Анарбай ағасының асын жыл толмай-ақ осы күзде атқарып жібермекші болып, жан-жаққа жариялатып та қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасайдың қайтуы өткен қыстың қақ ортасы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Біз айттық алдында, – деді Бронников. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Патшаға бармаңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәрібір түк өнбейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патша жарылқамайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайта сағың сынып, қырылып қаласыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарусыз халықтан патша қорықпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал қорықпағанын сыйламайды, – дедік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көнбеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бізің кім сонда? – дейді Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Большевиктер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының мүшелері. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ресейде сондай партия бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кедейлерді, жұмысшыларды қолдайтын, солардың мүддесін жоқтайтын партия. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол не, ол сонда әскер ме? – деп төне түсті түсінбеген Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әскер болса, мен де қосылар едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бронников зілсіз күліп қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жоқ, Рысқұл, әскер емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен, мына мен сияқты адамдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Теңдікті аңсайтын, біреу бай, біреу кедей болғанын қаламайтын, біреуді біреудің қанауын қаламайтын, жазықсыз қан төгуді жек көретін, кісі баласын сен орыссың, сен қазақсың, сен татарсың деп бөлмейтін әділетті қоғам құруға талпынған адамдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Төніп тыңдап отырған Рысқұл: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, ертек сияқты неме десеңші, – деп қайтадан шалқая берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әуелі тыңдасаңызшы, көке, – деп Тұрар әкесіне жалтақтай қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланың бұл ықыласына Бронников сүйсініп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Молодец, Тұрарка, сен бірдеңе сезіп отырсың ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жүрегіңе тоқи бер, балам, алтын басым әшейін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен Приходько мырзаның барчук баласын күнде гимназияға күймемен алып барып, алып келіп жүрсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Со гимназияда мен де оқыр ма едім деп армандайсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал сол гимназия мұндай білім бермейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онда қоғамды қалай өзгертіп, жақсартуды оқытпайды, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рас, онда да көзі ашық, көкірегі саналы адамдар бар шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өйткені мен естіген Михаил Фрунзе деген бір революционер осы гимназияны бітірген көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Демек, жасырын болса да жақсы жандар бар ол төңіректе. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал, Рысқұл, – деп енді Бронников басын жағасына тығып алып қырын отырған жолдасына бұрылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен ертек дейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің айтқаным ертек-ақ болсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда сен өзің неге патша өкіметінің өкіліне оқ аттың? Осы сұраққа жауап берші. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тергеушіге бергем ол жауапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дәл осы сұрақты онда да қойған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен де тергеуге алайын деп пе ең? Атқым келді – аттым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арқардан да оңай аттым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арқар жарықтық оңайлықпен аттырмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал ана дәйісті еріккенде ата салатын жаман қарақұс құсатып қалбаң еткіздім, атасына нәлет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Неге? Себебі бар ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құрдан құр ата салмайды ғой адамды, – деп енді Бронников төне түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Негесі бар ма, қорлады, жала жапты, нақақтан күйдірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанша еңбегім кетті – ақымды жеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аш-жалаңаш қалдық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Амал таусылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан кейін... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ә, солай ма екен? Сонда сенің ақыңды ешкім жемеске, саған ешкім қиянат жасамасқа, қорламасқа, аш-жалаңаш болмасқа не істеу керек? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Не істеу керек? Болыс атаулыны пытырлатып атып тастау керек, атасына нәлет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Болыстарды ғана емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл, қоғамдағы бүтін үстем тапты құлату керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен түсініп отырсың ба, Тұрар? Әлгі Қызыл Жебенің иесі кім еді? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұқымбай. |