Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ие, Тұқымбай сияқтылар, Таубай старшын, болыстар, ояздар, губернаторлар, министрлер, патша – барлығы құлауы керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оған күшің жете ме, байғұс-ау ? – деп Рысқұл әңгіменің дәмін ала бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзі де бір кез солай қиялдайтын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ол қиял, бұлдыр сағым сияқты ұшығын ұстатпай, бұлаңдай беретін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жетеді, Рысқұл, жетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үстем тап – азшылық, ал халық – көпшілік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көп көтерілсе, халық көтерілсе оған шыдайтын күш жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әне, сол халықты көтерудің амалын ойлап, пәрменді әл жиюшы, ұйымдастырушы, оларды бес саусақтай жұмылдырушы, күреске бастаушы – партия. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді түсіндің бе? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мейлі, партия, партия. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі болыстардың сайлауында жақ-жақ болып таласатын қуларды партия деуші еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мынауың сол сияқты топ болды ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онда Тұқымбай сорлы да партия болды ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сенің айтып отырғаның тұрпайы түрі, Рысқұл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал біздің партия жеке бір жіктің, аз ғана топтың мүддесін емес, бүкіл халықтың қамын ойлайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал, мұны да мейлі делік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда партия: мен, сен, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді біз үшеуімізді бастайтын біреу болу керек емес пе? Бар ма ондай адам? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бар-бар, Рысқұл! Бар! Ол – Ленин. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ленин, Ленин, – деп әлдекімді есіне түсіргісі келгендей Рысқұл мұртын ұстаған күйі тұқшиып отырып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ленин, – Тұрар да әлгі есімді қайталап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Неге екенін өзі де білмейді, бірақ Ленин ең жақын адам сияқты елестеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тегі Ахат атасындай да көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басынан сипап, маңдайынан иіскеп, шыр етерін осының аузына тосып, құрбандық болып кетуге дайын тұрушы еді сол қарт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда Тұрар, әрине, енді он бес жылдан кейін Ленинмен жүзбе-жүз кездесіп, оның алдында отырып, үнін есітіп, дидарын көретінін, әрине, сезген де жоқ, білген де жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал арада он бес жыл өткен соң, мың да тоғыз жүз жиырмасыншы жылдың жазғы тұрымында Лениннің қабылдауында отырып, Ленин деген есімді тұңғыш рет тас түрмеде, Александр Бронниковтен естігенін есіне алар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ертеңіне камераға сұңғақ бойлы, қара-сұр қазақ жігіт келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тас іннің ала-көбеңінде бөтен адамды жіті тани алмай қалған Рысқұл оның бетіне үңіліп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, сен әлгі тілмаш бала емессің бе? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, сізбен тергеуде кездесіп жүрміз ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Немене, өз тілмашыңызды танымай қалдыңыз ба? – деп жігіт ықпай сөйледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Отырар жер таппай, жан-жағына қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есікті тарсылдатып, надзирательді шақырып, кішкентай орындық алдырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Менің аты-жөнім – Боташ Шоқұлы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Округтік сотта тілмашпын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мені сізге адвокат етіп бекітті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сізде тергеу аяқталып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді жақында сот болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал сотталатын адам адвокат жалдауы керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сіздің адвокат жалдайтын қаржыңыз жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солай емес пе? Әлде жасырып жүрген ақшаңыз бар ма? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақша деген ақымаққа құдай құлқымды салмаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менен ақша дәмететін әдбекет болсаң – әйда, жолың ашық: маған әдбекеттің керегі жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қылмысы бар адамды құдай да қорғай алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен мені қорғап жарылқамай-ақ қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Адвокатсыз болмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Заң солай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онсыз соттың үкімін жоғары жақ бекітпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Білдіңіз бе? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал сонда сен мені қайтіп қорғайсың? Саймасайды атып өлтіргені дұрыс болды дейсің бе? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол басқа әңгіме. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуелі келісіп алайық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен сіздің тергеуде берген жауабыңыздың бәрін білем, бәрін өзім аударып отырғам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Барлық жағдай маған бес саусақтай белгілі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Енді не керек? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Керегі тек бірер түсініксіз түйін бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соны шешіп алсақ, іске көмегі тиюі мүмкін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ең алдымен, сіз мені жатырқағанды қойыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтеуір әкімдердің бірі деп жауыға қарамаңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екеуміз бір-бірімізге сенбесек – бәрі бекер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұл кісі дұрыс айтып отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен тым тұйықтала берме, Рысқұл, – деп қалды бағанадан бері қалыс қалып отырған Бронников. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтпақшы әңгімелеріңізге мен бөгет болмаймын ба? Бөгет болған күнде де шығып кетер амалым жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
|
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жо-жоқ, сіз кесір емессіз, – деді Шоқұлы – Мен сізді де ептеп білемін: сіз Санкт-Петербургтенсіз, жаңылмасам? Парадокс, әрине. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
РСДРП-нің саналы мүшесі империяның бір түкпірінде қылмыскер азиатпен бір камерада отырамын деп үш ұйықтасаңыз, түсіңізге кірмеген болар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Неге, адвокат мырза, біз бір майданның адамдарымыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екеуміздің бір камерада отыруымыз кездейсоқ жағдай емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жә, кешіріңіз, сізбен әңгімелесуге, шынын айтсам, маған рұқсат жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Келген шаруамды бітірейін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иә, Рысқұл ақсақал, сізді ғой былтыр сотталғаныңызда Софийск станицасында тұратын Софрон деген переселеннің атын ұрлады деп соттады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рас қой? Рас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал сол Софронның аты кейін базарда сығандар сатып тұрған жерінен табылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дұрыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал сонда сіздің үйдің артынан, жалбыздың арасынан табылған ет – неғылған ет? Осыған жауап беріңізші. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл Шоқұлына алая бір қарап, сазарып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Мынау тегін емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тергеуші қоймаған сұрақты қоюын қарашы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түптеп тартуын, бәлемнің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің дертімнің тамырын тап басып отыр». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтыңыз, Рысеке, кейін өзіңізге жеңіл болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл үндемеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек көкірегінен жалын ата бір күрсінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жылқының сұлтаны – Рысқұлдың ғашығы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мынау адвокат соны еске салып, ескі жараның аузын қанатып отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Так, – деді Шоқұлы шыдамы кетіңкіреп – жарамады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сотта прокурорға қарсы шығар қаруды сіз жасырып отырсыз, жарамады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал прокурор сізге ең кемі жиырма бес жыл каторганы салмақтап отыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ай-яй, Рысқұл қиын адамсың, өте қиын адамсың, – деп Бронников әңгімеге қайта араласты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Адвокат мырза, бұл кісі ол еттің «жұмбағын» бізге, мына Тұрар екеумізге жырдай қылып айтып берген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол Қызыл Жебенің еті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Так, так, – деп адвокат ентелей түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұмбақ түйіннің бір ұшығына қолы іліккендей болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қызыл Жебені естуіңіз бар шығар? – деп Бронников Шоқұлына қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А как же, ол деген аңызға айналған атақты жүйрік болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иесінің аты кім еді, Рысқұл? Өте қиын ат, – деді Бронников. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұқымбай, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан арғы жайды Бронников баяндай берді, ақыры әңгімеге Рысқұлдың өзі араласты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ара-тұра Тұрар да Қызыл Жебені Қаракемерде көргенін айтып қалып отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тілмаш-адвокат Шоқұлы риза болған пішінмен қолын рахаттана уқалап: |