Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Міне, бұл тылсым түкпірге де сәуле түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді прокурор Кудрин мырзамен айқасуға болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әңгімелеріңізге рақмет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал енді округтік соттың мәжілісі көп ұзамас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайбір қосымша сұрақтар туса, тағы да хабарласармын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сау болып тұрыңыздар, – деп орнынан көтеріле берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлмен, Бронниковпен қол алысып болып, Тұрардың басынан сипап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен ақылды жігіт екенсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әттең оқытар ма еді өзіңді, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оқуы жаман емес, – деп күлді Бронников. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А, солай ма, оқытушысы РСДРП-нің белсенді мүшесі болса, жаман болмас, – деді Шоқұлы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қандай көңілден шыққан сөз екені белгісіздеу. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар күндегі тәртіп бойынша, таң азаннан тұрып атқора тазалауға кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүгін әдеттегіден гөрі көбірек кібіртіктеп, әкесіне қарайлай берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кешке қайтып келгенше көкесін басқа бір жаққа алып кететіндей көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кеше кешке адвокат Боташ Шоқұлы келіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ертең сот болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сотта қырсықпай, дұрыс жауап беруге тырысыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болған істің бәрін болғандай баяндасаңыз – жетіп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ештеңені жасырып қалудың қажеті жоқ, – деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соттың қалай болатынын Тұрар білмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал тергеуден қайтқан күні әкесінің зығырданы қайнап, тісін қайрап отыратынын талай көрген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сотта да бопсалап, қорқытып, неше түрлі сұрқия сұрақтарға жауап беруді талап етіп, ұрып, соға ма екен? Өйтетін болса, әкесі қарысып қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайта сотты балағаттап, бәле жамап алуы мүмкін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үкім қалай шыққан күнде де, әкесінен айырылысар күн таяп келе жатқанын бала үрейлене сезеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда мұның күні не болмақ? Әкенің жан дүниесін, оның жақсы-жаманың, ақ-қарасын баладан артық білетін бұл түрмеде де, сотта да ешкім жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың ішінің қыртыс-қыртысын түгел білдім деп ойлаған Шоқұлының өзі де Тұрардан артық білмейді оны. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әттең дүние, осыдан Тұрар Боташ Шоқұлындай оқыған, ержеткен азамат болса, сотта әкесін өзі қорғар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның титтей де жазығы жоқ екенін, қайта айыптылар кім екенін бұлтартпай айтып берер еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Он жастағы бала дәрменсіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Небары он жаста. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанаты қатпаған, бұғанасы бекімеген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әттең... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көке, – деді табалдырықтан аттай беріп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ар жақта надзиратель тақақтап күтіп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ау, қарағым? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар не айтарын білмей, тамағына бір түйін тұрып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ оның ойын түсінген Рысқұл баланы жұбатып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Алаңдама, Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен қайтып келемін ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сот үкімін шығарар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдап жіберген күннің өзінде сені ала кетемін, айналайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бара ғой жұмысыңа, бара ғой Тұрар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Надзирательдің көзінше Рысқұлмен қырын қабақ бола қалатын Бронников қазір үндеместен Тұрарға болар-болмас ишарат білдіріп, басын сәл изегендей болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол: «Қорықпа, Тұрар», – дегені. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есік сақыр-сұқыр жабылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланы конвой сыртқа алып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Аман болсын, балаң ерекше зерек, – деді Бронников Рысқұлмен шала-пұла түсінісіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айдауға баланы бірге ала кетпесем, ана иттер оны өлтіріп қояды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер Тұрарға қауіп төнбесе, мен атылу жазасынан да қорықпас едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рысқұл теңселіп отырып, уайымының ен үлкенін айтты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Зерек дейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жұрттың мұндай баласы көжесін жыламай ішпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал бұл не көрмеді? Атаңа нәлет Саймасайдың салдақылары менен гөрі қаһарын осы Тұрарға тікті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Иттер сезеді оның зеректігін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түптің-түбінде түбімізге жетеді деп қорқады, залымдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен сотталудан қорықпаймын, баладан айырылып қаламын ба деп ұйқым шала. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер мені итжеккенге айдайтын болса, қатын-баламды бірте ала кетемін деп ұлықтарға арыздануға бола ма, Ескендір? Сенің көзің ашық қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көзің ашық дейсін-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көзі ашықтардың көзін томағалап қойған заман емес пе? Егер жер аударылғандарға отбасын бірге алып жүруге мүмкін болса, бала-шағамды мен де алдырар едім-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ ондай атты күн қайда? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атасына нәлет, мен көнбеймін, оязға, одан болмаса Тәубенің өзіне, одан болмаса, тура патшаның өзіне арыз жазамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен жазып бересің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сай-сүйегін сырқыратып жаз, атасына нәлет. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы кезде әзірейілінің асай-мүсейіндей сақырлап есік ашылды да, надзиратель әдеттегіден гөрі көтеріңкі дауыспен: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жылқайдаров! Шық! – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Надзирательдің ар жағында найзалы мылтықтарын серт ұстап екі айдауыл тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл орнынан ыңырана тұрып, иығына шекпенін ілді, ескі киіз қалпағын қолына алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрылып Бронников қарап еді, ол Рысқұлдың кетіп бара жатқанына қыбы қанғандай сыңай танытып, зәрлі мысқылмен мырс етіп қала берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Надзиратель бұл кейпін аңғармай қалған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Ә, бәлемдер, ырылдасып жатырсыңдар ғой»,– деді ішінен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың аяғына табалдырықтан шыға бере кісен салды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір тұтам ғана ұзындығы бар кісеннен адымы жазылмай, Рысқұл кібіртіктеп барып сүрініп кетті де, қайта көтеріліп, еңсесін көтеріп, бойын тік ұстап жан-жағына тәкаппарлана қарап, қыбыр-қыбыр адыммен кете барды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айдауылдың біреуі алдына, екіншісі артына түсіп келе жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үш қабат есіктен өтіп, аулаға шыға келгенде Рысқұл көзін қолымен көлегейлеп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күн жарқырап тұр екен, көзі қарықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарыққа бірте-бірте үйренген соң, аула түбіндегі атқора жаққа қарап еді, Тұрар жалғыз дөңгелекті зембілмен жас тезекті сыртқа алып шығып келе жатыр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауладағы ірің көз надзиратель оның алдын кес-кестеп тұра қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұтқынды қақпадан айдап шығар кезде, аулада артық жүріс болмасқа керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкесі сыртқы қақпаға жақындаған кезде Тұрар шыдай алмай: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көке! – деп айқайлап жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың тұла бойы дір-р ете қалды, бірақ қайырылған жоқ, кісенін салдыратқан күйі қақпадан шыға берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қақпаның сыртында трашпенке тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұтқын мен екі айдауыл көлікке отырған соң, жарау қос ат көшені қоңыраулатып, ілезде Старокладбищенская көшесіне түсіп, округтік соттың үйіне қарай зымырай жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көшедегі адамдар қоңыраулы трашпеңкені әуелі салтанатпен әкім келе жатыр екен деп қалады да, кісендеулі аяғы салбырап отырған киіз қалпақты қазақты, алды-артына мылтық ұстаған айдауылдарды көріп, бірі таңырқап, бірі үрке қарап, бірі тез-тез шоқынып қала береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлдекімдер басынан мыжырайған кепкесін алып, бас игендей болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлде әкім дей ме, әлде тұтқынға оң сапар тілей ме – белгісіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сот үйінің алдына келіп тоқтағанда, секіріп-секіріп жерге түскен қос айдауыл Рысқұлды демеп жібермекші еді, тұтқын олардың қолын жасқап, өзі қарғыды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Теңселіп барып, бойын жиып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйдің алды жапырағы алақандай емен, сырғасы салбыраған қайың екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл соларға сұқтана қарап біраз тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оу, арысым, Рысқұлым! – деген жарықшақ үнге жалт қараса өзіне қос қолын жайып, көзінен жасы домалап, Ахат атасы келеді екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бармысың, бауырым, сені де көретін күн болады екен-ау, – деп құшағын жайып құлай беріп еді алдын айдауыл кес-кестеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қаусаған кәрі көкірегіне мылтық тіреліп тұрып, Ахат уақыттың аздығын сезді, енді қайтып Рысқұлдың кескінін көре алмайтындай асыға сөйледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Түрмеге талай бардым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жолықтырмады, Рысқұл, кешір, айналайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрарды да сағындым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Елің тозды. |