Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аршалар арасынан пар-пар етіп ұлар ұшқан, құздың құлар басында қарауыл қарап таутеке тұрған, шаңқ еткен қыран дауысынан тау жаңғырыққан қайран да қайран дүние! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Темір есіктің құлпы салдырлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл елең етіп басын жерден көтеріп алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарауыл ішке Тұрарды кіргізіп жіберіп, есікті қайта жапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күнде осылай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала жұмыстан қалжырап қайтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның келуін әкесі тықыршып күтіп жатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлденеге ұшырап кете ме деп қауіптенеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баласы аман-есен оралған сайын, ол бір алыс сапардан, қиын-қыстау, қырғыннан аман қайтқандай, Рысқұл қуанып, қабағы ашылып қалады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– А, Тұрарка, кел, кел, – дейді Бронников те көңілденіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кәне, жарық дүниеден келдің той. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не болып жатыр жер бетінде? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар көрген, білгенін айтады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баланың сараң хабарынан соң Рысқұл көршісіне бұрылып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ей, Ескендір, осы сенің Петербордан екенің рас болса, сен Метрейді білесің бе? – деп сұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қай Метрей? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дмитрий дегені, – деп Тұрар түсіндіреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Петербургте кім көп, Дмитрий көп, қайсысы керек? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Оу, оқымысты Метрейді айтам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің досым ол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдынғы жылы мына Талғар шыңына екеуміз шығып қайтқанбыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жақсы адам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондай да небір жақсылар бар-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ай, адал адам еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдыңғы түрмеде Ахат дейтін ағам арқылы хат жазғызып едім, жауап жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлде мына атаңа нәлет нәзірәтел бергізбей, жасырып тығып қойды ма, қайдам. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басыңа күн туа қалса, хат жаз, көмектесемін, – деп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Хабар жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонымен, Метрейді білмейтін қу болдың ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әй, сен Петербордан емессің-ау, Ескендір. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ну вот, – деп Александр Бронников дәрменсіз адамдай қолын жайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сенбесең, Приходькодан сұра, надзирательден сұра. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен түрмеге бірінші қаңтарда түстің, мен түрмеге тоғызыншы қаңтарда түстім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тоғызыншы қаңтарда Петербургте не болғанын білесің бе өзің? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, қайдан білейін? Петербор тұрмақ, осы Алматыңның өзінде не болып жатқанын біле алмай тас інде жатқан жоқпын ба? – деп Рысқұл іргеге қарай сыздықтата түкірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал, мен айтайын, тоғызыншы қаңтарды біліп қойған жөн. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрарка, сен тек аударып қоймай, бұл әңгімені өзін де жөндеп тыңда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тоғызыншы қаңтар – халық аузында «Қанды жексенбі» аталып кетті... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Александр Бронников «Қанды жексенбіні» көз алдына келтіргісі келгендей тас қабырғаға қадала қарап, біраз отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Петербург жұмысшылары мен тұрғындарының Николай ІІ-ге жазған петициясын тас қабырғадан оқып отырғандай сынайы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Патша! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз, С. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
-Петербургтың жұмысшылары мен түрлі сословиедегі тұрғындары, біздің әйелдеріміз бен балаларымыз, көтерем халдегі кемпір-шалдарымыз – баршамыз жиылып, саған келдік, Патша! Шындық пен қорғаныш іздеп келдік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біздің сіңіріміз шықты, бізді адам айтқысыз азапқа салып, қанап жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бізді құлақ кесті құлдай көріп, қорлап, зорлап, адам қатарына қоспайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біз шыдап бақтық, бірақ бізді жоқшылықтың түпсіз шыңырауына итермелеп, еркімізден айырып, қараңғылықтың құдығына тастап, қылқындырып барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді шыдар хал жоқ, патша...». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Александр Бронников Рысқұл мен Тұрарға петиция жайын түгел баяндап шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ғапон деген поптың жәдігөйлігін әңгімеледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарусыз халықты қойдай қырып салғанда, көшелерде аққан қанның сел болғанын айтты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Полиция мен солдаттар патша сарайының алдында бала-шаға, кемпір-шалды да аямай мылтықпен атып, қылышпен шапқанын айтқанда әкелі-балалы Рысқұл мен Тұрардың жандары түршікті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қысты күні қалың қонақ қабылдап, ас беру рәсім емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған күз лайық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таяп қалған қыркүйектің ішінде ағасының ақтық қызметін атқарып, асудай арман-тілегіне де жетер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл шынжырмен шырмалып, түрмеге түскелі бері, қос өкпеден қадалған шөңге суырылғандай, тыныс та кеңейген сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның ағайын-туыстары да бір-бірлеп қашып-пысып, көзден таса, көңілден ғайып болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осы күні кеше Қорған мен Шыныбек дегендері кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір қырсығы, Рысқұлдың әйелі Ізбайшаны да ала кетіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұған Таубай старшыннан өзге ешкім өкіне де қойған жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауылнай Таубай шашын жұлып, жер сабалап, Тау-Шілмембеттің жұртында қалған Ахат шалды сақалынан сүйреп: «Қайда, қайда?» – деп қысқанмен түк өнбеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Анарбай болыс Таубайға: «Құрысын, кетсе кете берсін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Артынан топырақ лақтырыңдар», – деп бұған онша мән берген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтсе, онысы бекер екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояздан келген бұйрық ақ орданы жай түскендей етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айттым ғой, ойбай, айттым ғой! – деп Таубайдың түкірігі шашырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айтсаң, неге әзір болмадың! – деп Анарбай ақырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Бүлінгеннен бүлдіргі алманы» ұмытып, Рысқұл иттің көзі жойылмай жатып, Ізбайшаны Тау-Шілмембеттен тартып алмақ болып қоқаңдадың-ай келіп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сенен қорқып қашып кетті енді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайдан тапсаң одан тап! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таубайдың тілінен ірің тама жаздап барып, лаж жоқ, тістенді де қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе: «Бүлінгеннің бүлдіргісін алып жатқан өзің емес пе, болыс мырза? Саймасай бүлінбегенде – не болды? Тағында отырсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жесірін жемтік күткен күшігендей күн санап күтіп отырсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың Шолақ Шабдарына дейін өз табыныңа қостырдың», – демекші еді, айтпады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ішіне без байланды да қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақыры болыс писаріне оязға арнап хат жаздырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кешірім сұрап, құлдық ұрып, рақым тілеп хабарлағаны: «Рысқұлдың қатыны Ізбайша қазір Шымкент оязы, Майлыкент болысы, Түлкібас деген жерде болуы керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шығыс-Талғар болысының жерінде Ізбайша жоқ». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл тұқымының бәлесінен қорыққан Анарбай Таубай старшынға тапсырма берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әлгі Ахат деген өлмелі шалы өз ажалынан өлгенше, тиіспей, қонаштамай қоя тұрыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол қай бір жұртын қимай отыр дейсің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Туыстарына ілесе алмай, амалсыз шөгіп қалған ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арам қатып жүрмесін, қарайласыңдар, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз Сорокин үшін бұл жайсыз хабар болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Опырылып ор құлаған жоқ, бірақ мінезі шәлкес фон Таубеден сескенеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейде бір болмашы нәрседен ілік іздеп, ізіне түсіп алатын, реті келгенде сол ұсақ-түйекті бетіңе салық қылып салатын шатағы бар губернатордың ылғи да ық жағында жүретін ояз қазір насырдың алдын алып, дереу Шымкент уезінің бастығына телеграмма дайындатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір жағынан қорланды: су құрлы сұрауы жоқ бір киргиздің қатынына бола биік мәртебелі ояздар арасында іздеу салған ресми қатынас болмақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Таз ашуын тырнаудан алдының» керімен енді ояз Шығыс-Талғар болысының управителі Анарбай Үшкемпіров пен сондағы приставты мықтап мытып алмаққа бекініп қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шымкентке жедел телеграмма жөнелтілді: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шымкенттің оязы қайдағы бір Ізбайша дегеннің кім екенін, қайдан іздерін біле алмай, бұған аса мән бермей, көп жұмыстың арасында ұмытып та кеткендей еді, екінші телеграмма тағы сарт ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл жолы қол қойған Жетісу губернаторының орынбасары Осташкин еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Шымкент уезінің бастығынан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жетісу облыстық басқармасы біздің 1905 жылы 17-желтоқсанда 18374 нөмірлі телеграммамызға жауапты жеделдетуіңізді өтінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Киргизка Ізбайша Жылқайдарова өз күйеуі Рысқұл Жылқайдаровпен бірге каторгаға баруға келісе ме, жоқ па ? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Вице-губернатор Осташкин». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шығыс-Талғар болысын жиырма жылдан астам мекендеген Тау-Шілмембеттен туған жері Түлкібасқа тұңғыш оралған Омар болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баяғы көзкөргендердің көбі жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұны білетіндер қатары селдіреп қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арып-ашып, қайыршылық халге жеткен Омарды түлкібастықтар әрең таныды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанша айтқанмен, өз жұрты ғой, жылу жиып, босағасынан сығылысып орын берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарақойынның қырқасындағы бұрынғы мекеннен тек шоңайна басқан төмпешік қана қалған екен. |