Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Омар сол тоқал тамнан қалған, сидиған қурай басқан үйіндінің үстіне шығып, бір кезде балалық шағы, балаң кезі өткен үйдің енді моладай томпайып жатқанын көріп, өкіріп тұрып жылады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жылағанмен көзіңе ғана әлің жетеді, басқа қылар дәрмен жоқ, белді бекем буып, дәт қылып, Дауылбай болыстың алдына барып, айыбын кешуді сұрап, аяғын құшты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыс та қартаяйын деген екен, бірақ тақтан таймапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мекені баяғы сол Күмісбастау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай Омарды есіркеген болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Адасқанның айыбы жоқ, қайтып үйірін тапқан соң, – деп мейірім білдірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баяғыдай ақиланбай, байсал танытады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жат жарылқамас, өзің өлтірмес, басқанды былай қойғанда, алдыма айыптымын деп келсе, Рысқұлды да кешер едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есіл ер ақыры түрмеде шіритін болған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзінен болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқа ешкімнің кінәсі жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанша жанды азғырып, соңынан ертіп қанша қатын-баланың көз жасына қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жә, Омар, өз еліңе келген екенсің, енді есің кірген шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолыңнан келгенше қызмет қыл да бұйырған наныңды жеп жүре бер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді бұзықтардың тіліне азып, адаспассың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбайдың рақымына риза болған Омар басы жерге жеткенше иіліп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өле-өлгенше құлың болып өтейін, Дәуке! – деп ант етті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған сонда дүниеде Дауылбайдан дархан, әділ адам жоқ сияқты көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жиырма бес жыл бойы елден безіп, Дауылбайды жау тұтып, қателескеніне өкінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Елден жиған жылумен түтін түтетіп, басына лыпа тұрғызып, жұрт санатына қосыла бергенде, Омарды шабарман келіп, шапшаң болысқа алып барған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай бұл жолы алғашқыдай емес, оны ызғар шаша қабылдады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ант ұрған алсай, сендердің қырсықтарың қырық есекке жүк болғандай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жиырма жылдан астам құлақ тыншып еді, енді тағы басталды бәлелерің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Омар түкке түсінбей, «не жазып қалдым?» – деп дегбірі кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рысқұлдың Ізбайша деген қатыны бар ма еді?–деп сұраққа алды болыс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бар, Дәуке. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бар болса, сол қаншық қайда қазір? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– О жағын біле алмадым, Дәуке. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Балапан басымен, тұрымтай тұсымен кеткен бір заман өтті бізден. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен кеткенде Ізбайша Саймасайдың інісі Анарбай болыстың адамдарының қарауында қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қашып кетсе, қайдан білейін! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Алматының оязы, Жетісудың губернаторы іздеп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Демек, ол жақта Рысқұлдың қатыны жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шымкент оязы арқылы біздің Майлыкент болысынан іздетіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кылмыскер болып, Алматыға сыймай қашқан екенсіңдер, Түлкібаста нелерің бар, басбұзар, қаны бұзықтар? Бір күні сені де іздеген қағаз келіп әуре салар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тыныш жатқан ел едік. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайдан ғана келдің тентіреп! Кетсең қайтеді келген жағыңа, бәлең жұғып жүрер? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Омардың дәу денесі опырылып, көктем қарының суы бұзған жарқабақтай морып бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Дәуке, айналайын, Дәуке, менің жазығым жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жатсынба! Мен сенің құлақ кесті құлыңмын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өлімтігімді сүйрелеп, әрең жеттім туған жеріме. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қума мені! Менің басым даудан аман. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ешбір шатағына қатысқан жоқпын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалдыр мені! Ая мен пақырды! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал Ізбайша қайда сонда? Не деп жауап беремін мына ояздың хатына? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ізбайша бір болса – Қырғызбайдың қолында болар, Дәуке. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Баяғы Соқырдың Қырғызбайын білесіз бе? – Соқыр атын естігенде Дауылбай селк ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Білесіз, Дәуке, сол Қырғызбай баяғыда біз елден кеткенде Меркеде қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі сонда. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл інісі Молдабек те, Ізбайша жеңгесі де сол Қырғызбайды паналап барар-ау деп шамалаймын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай алдында бүк түсіп тұрған Омарды ұмытқандай, өз ойына өзі бөгіп отырып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кәрілік жеңе бастаған шымыр дене бір шөкім болып шөмиіп аянышты көрінер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың қолынан ажал табатын болыс алдымен Саймасай емес, Дауылбай еді, тағдыр екен, алыстағы Шығыс-Талғар управителі жер жастанды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Рысқұл Бердіқұл ағасының кегін ұмытпай, Дауылбайға деген оғын әлі жанып жүрсе ше? Түрмеде шынжырлаулы жатқаны қандай жақсы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның итжеккенге айдалуы Ізбайшаның табылуына іліктес болып тұр екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өкіметті сол Ізбайшаның ізіне тезірек салып, құтылу керек бұл бәледен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай писаріне әмір етіп, оязға жауап жазды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспараның Алатауы алшысынан түскен асықтайын алшайып тұрғалы қай заман: миллиондаған жылдар өткен шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не көрмеген Аспара. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ширек ғасыр бұрын Түлкібастан босып шыққан жиырма үй Алсай-Сарыны да көрген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол жиырманың ішінен Соқыр батырдың баласы Қырғызбай бұтаға ілінген қаңбақтай осы Аспара бауырында қалып қойып еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқалары Меркеге тұрақтай алмай Алматы асып кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әкеге тартып ұл тумас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соқыр батырдың баласы Қырғызбай зұлымдық-зорлықпен ашық айқасқа жоқ, күштіменен күреспейтін, мықтыменен тіреспейтін жалтақ жан болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бауырларынан орта жолда бөлініп қалып, қалт-құлт етіп, текені – жезде, ешкіні – әпке деп жүріп, Меркенің базарында делдалдық қылып, можантомпай шаруа құрып алған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мекені Аспара болысына қарасты Мықан өзенінің бойында болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тау-Шілмембеттің басына зобалаң төнгенде, Молдабек сол шала ұмыт болған ағайын Қырғызбайды тауып, Ізбайша мен Түйметайды да ала келіп еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірден Түлкібасқа тартуға батылы бармаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырғызбай қашқын туысты паналатуға қорықса да, кет деп айта алмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тау-Шілмембеттің бар бәлесін Рысқұл өзімен бірге алып қалса, қалғандарына өкімет қаһарын төкпес деп өзін-өзі жұбатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп шықпа жаным, шықпа деп жүргенде, бір күні Аспара болысы Бектен бастаған мықтылар мұның Мықандағы үйіне сау ете қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ашық аспанда найзағай сартылдағандай, Қырғызбайдың зәресі зәр түбіне кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыстың жанында Меркенің приставы, қасқабас урядник те бар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қару асынғандардан қорыққан Молдабек Мықан бойының үкілі қамысының арасына барып тығылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бұл келіс сұсты болғанмен, тасыр-тұсырсыз, ашусыз сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бектен болыс Қырғызбайға қалжыңдап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал, делдал, көп болса, бір базардың табысы шығын болар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қонақтарды күтіп ал, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырғызбай құрақ ұшып, тайдай қызыл қойды табанда атып ұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ac үстіне Бектен Ізбайшаны шақырып алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Ізбайшаны іздегені несі?» – деп Қырғызбай онан бетер безек қақты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Істің мән-жайын түсінген соң барып, жүрегі орнына түскендей болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бектен болыс босаға жақта қырын қарап, кішкентай қыз баланы бауырына басып отырған Ізбайшаға тіл қатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сірә, маған жеңге боларсың немесе замандас құрбы шығарсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл біз құралпы ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Солай емес пе, Қырғызбай? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә, солай-солай, – деп Қырғызбай отырған орнынан желп-желп етіп көтеріліп, көтеріліп қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қырықтың ішінде болар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қырық бес жаста, – деп тоқ етерін айтты пристав сөмкесінен бір қағазға қарап қойып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырғызбай тағы селкілдеді: «Рысқұлдың туған жылына дейін Меркенің приставына белгілі болғанда, жан-жағымыздан мықтап шырмалған екенбіз де». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ал келген шаруамызды бітірейік, – деді Бектен болыс, – Ізбайша замандас, сенің Алматы түрмесінде жатқан күйеуің Рысқұл Жетісудың губернаторына арыз айтыпты: Сібірге өзіммен бірге қатын-баламды ала кетемін деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Он жылға кесіліпті ғой сабазың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалай? Итжеккенге бірге баруға ықтиярлысың ба? Сені іздеп өкіметтің шарламаған, іздеу салмаған жері жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жауабын жедел беру бізге жүктеліпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойланып айт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ізбайша ақ жаулықтың ұшымен көзінен тырс-тырс тамған жасты сүртіп болып, тізесіне монтиып қисайып отырған Түйметайдың басын сипады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тағдыр шығар, болыс-еке, ерімнің айтқаны болсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Етегінен ұстап жүрсем Барсакелмеске кетуге де разымын, – деді Ізбайша жас жуған бетін бері бұрып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үй іші тым-тырыс. |