Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Прокурор бүйі тигендей ұшып тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қуанғаннан адвокат та атып тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қалайша, – деп шар етті прокурор. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Прокурор мырза, соттың үкімі жарияланып қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді оны өзгерту тек Түркістан генерал-губернаторының құдіретінде ғана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сотталушы Рысқұл Жылқайдаровқа соңғы сөз: қандай тілек арызы бар? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл сөз бастамас бұрын қос иығын қомдап алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қасқабас судьяға ғана қарап тұрып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ей, сот! Мен қатырғыға қатын, бала-шағамды бірге ала кетемін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оған қалай қарайсың? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Судья жақтырмай қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдан рақмет күтіп тұр еді, бірақ айыпталушы илікпеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайта талап қойып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол соттың ісі емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ тілегіңді губернатордың назарына салайық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Жоғары мәртебелінің атына арыздануыңа болады, – деді сот самарқау ғана. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзінше істі бір әділ шештім бе деген сенімде еді, бірақ Рысқұлдан ықылас танымай, іші жиырылып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түрмеге апарарда айдауылдар, сырттағы баспалдақтан түсе бере Рысқұлдың аяғын қайта кісендеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Талыстай еменде бүкшиіп отырған шоң мұрын Ахат ағасы: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Не болды, Рысқұл-ау? Не болды? – деп қалтаңдап тұра берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Он жыл, Ахат! Он жыл, атасына нәлет! Қатырғыға айдайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сен әлі кетпеп пе едің? Не бар отыра беріп? Қайт ауылға. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бізде ауыл бар ма, қарағым-ау ауыл қайда, топалаң тиіп, топырағы суырылды ғой ауылыңның. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сені әкеткенше осы қаланы айналақтап, жүре тұрамын, қарағым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Анадағы Петербор орысына тағы хат жаздыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кім біледі, жандалбаса ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мүмкін, бір себебі тиюі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Досың Рысқұл он жылға сотталды, Сібір айдалатын болды де. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайдам, қарағым, ана жолғы хаттан хабар болмады ма? Әлгі ноғай алдады ма, кім біледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тағы барып көрейін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрарды бір көрсем деймін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрарды көргің келсе, үлкен шіркеудің алдынан тос. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондағы мектепке түрме бастықтың баласын күймемен алып барады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда жолығарсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мә, қарағым, мынау менің тапқаным. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрарға апарып бер, – деп Ахат Рысқұлға бір түйіншек ұсына беріп еді, айдауыл жұлып алып, түйіншекті шешіп қарады: ішінде бір қалта талқан, бір уыс құрт, қағазға оралған қораз кәмпит бар екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қауіпті зат таппаған айдауыл түйіншекті Рысқұлға ұсына берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екі айдауыл, бір тұтқын бағанағы трашпенкеге отырып, түрмеге беттеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Трашпенке келесі көшеге түсіп, көрінбей кеткенше, Ахат арттарынан үздіге қарап көп тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Губернатор фон Таубе округтік соттың шешіміне қанағаттанбай қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Адъютанты арқылы судьяны шақыртты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қасқабас судья хабар алысымен бір минут кідірмей, «Рысқұл ісін» құшақтап губернатордың алдына жеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Құрметті Алексей Иванович, управительді өлтіруші бұзыққа бүйрегіңіз сонша бұрғаны қалай? – деп фон Таубе бірден алқымға қол салды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қай уақыттан бері империя жаулары сіздің рақымыңызға ие болатын болған? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ғафу етіңіз, Жоғары мәртебелім, – деп Кузьмин әңгімені аяңмен бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Біздің сот, яғни ұлы патшаның соты, әділет принципін ұстанады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Гуманизм деген бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан аттап кете алмайсың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Киргиз Рысқұлды кісі өлтіргені үшін маңдайынан ешкім сипамайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ барлық аргумент Саймасайға қарсы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер управительдер халыққа жазықсыз жәбір көрсете берсе, халықтың наразылығы күшейеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан сайып келгенде, империяға зиян шаш етектен, Жоғары мәртебелім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өртті өршітіп алып өшіріп әлек болғаннан гөрі, оны тұтатпау әлдеқайда тиімді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Саймасай жатқан жыланның құйрығын өзі басқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Іспен танысқан боларсыз, басқа қиянаттарын былай қойғанда, «Қызыл Жебе» дейтін бәйге атының өліміндегі сойқанды ғана еске алыңызшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сұмдық қой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тағылық қой барып тұрған... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Губернатордың бір қызығы ат болушы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жақсы ат ұстап, саяхатқа шығуды ұнататын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ерегіске бола ерен жүйрікті бауыздатып жіберген управительдің қылығына оның да ызасы келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал болыстың адамға жасаған қиянаты көп деген уәж оның құлағына кірген жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тағылық дегенді тауып айттыңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Управительдердін арызын ғана еске алыңызшы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді олар не дейді? Олар өлім жазасын талап етіп еді, ал сіз небары он жыл бердіңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұны қалай түсіндіреміз оларға? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қасқабас судьяның көзі императордың суретіне түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның үкімін император да құптамай тұрғандай суық қарайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Он жыл каторга жабайы киргиз үшін оңай жаза емес, Жоғары мәртебелім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді ол қайтып Жетісуға оралмайды, бұған сеніңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қателесесіз, Алексей Иванович. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ой-ой, қалай қателесесіз, көгершінім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сіз айтып отырған «жабайы киргиздардың» әйелдерінің өзі ат үстінде толғатып, түйе үстінде туа береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлар итжанды, өте шыдамды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Он жыл Сібір Рысқұлдың жұмырына жұқ та болмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тек сізге деген өзімнің ыстық ықыласым ғана сіздің шешіміңізді бұзып, істі қайта бастаудан мені бас тартқызады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқа біреу болса, илікпес едім. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сіздің шешіміңізді бұзып, беделіңізге нұқсан келтіргім жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тәңірі жарылқасын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Губернатор өзінің орынбасары Осташкинді шақыртып, тәртіп берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Он жыл каторгаға кесілген Рысқұлдың түс белгілерін хаттап, өзін суретке түсіріп, жолға дайындау жөнінде полицмейстерге нұсқау беріңіз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұзаққа созбаңыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не де болса, біздің қарамағымыздан қарасы үзілсін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол дұрыс болар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Вице-губернатор өз кабинетіне келісімен, басқа шаруаны былай қойып, гербілі қағаз алып жаза бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Верный полицмейстеріне. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалғыз қыран қалықтап кетпейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Арқарларды үркітпесе, неғылсын» деп қояды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйткенше бірінің ізіне бірі түсіп тізіліп, суатқа арқарлар келе жатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл мылтығын алып, оқтала бергенше, әлгі қыран аспаннан тастай зымырап құлап, мүйізі шаңырақтай құлжаның дәл милығына болат тырнақтарын салып жібереді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құлжа құлайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құлжа бірде үйдей үлкен қара бұқаға айналып кетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қыран лезде оның көздерін шұқып тастайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ бас сүйекке кіріп кеткен тырнақтарын қайтып суырып ала алмай, кезқұлаш қанаттарын дауыл тұрғандай қатты қағып, көкке ұмтылады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аяғын арқардың басынан ажырата алмай шаңқ-шаңқ етіп, көздерінен от шашырайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол оттан Рысқұл жатқан маяға ұшқын түсіп, кенет өрт шыққан екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл тұрайын десе тұра алмай, аяқ-қолы өзіне бағынбай, жан-жағын от қамалап, жанып бара жатқан екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір кезде шырылдаған бала дауысы естіледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалаң аяқ екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көкесіне қолын созып, жалаң аяғымен от кешіп, тұра жүгіреді. |