Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақал-шашы, жалбыр қасы аппақ қудай Ахат қарт мына суықта жолда иығынан шапаны түсіп қалып, жейде-дамбалшаң жетіп, Тұрардың үстіне жығылғанда, Мақаш дәу не істерін білмей, белдігіндегі қыннан суырған кездікті жалаң ұстаған күйі тұрып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біраздан бері қазақтардың қырқысын қызықтап тұрған приставтың бір таң қалғаны он жасар шамасындағы қаршадай баланың қайсарлығы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ажал аранында, арыстанның аузында тұрып, бала болып бір қыңқ демеді-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Безерген күйі бедірейіп, бетінен ет кесіп алса да бүлк етпестей, сазара тістеніп, көзі кірпік қақпастан тесірейіп, мына қауқылдасқан, қан тілеп, қарқылдасқан қарға-құзғын сияқты үлкендерді иттің етінен бетер жек көретінін жасырмай және жанталаспай, соншалықты салмақ сақтап қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пристав келіп, Таубай старшынға: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тоқтат! – деді: – даланың жабайы заңын қой сен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұрынбоқ баланы өлтіргеннен болыстың құны өтелмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұлы мәртебелі императордың адал қызметшісі, айтулы управитель Саймасай Үшкемпіровтың өлімі бір жаман баламен өтеледі деп, сен, старшын, марқұм болыстың жарқын рухын қалай қорлайсың! Одан да бұл баланы тұтқында ұстаңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер мұның болысты атып өлтірген әкесі үш күннің ішінде өз еркімен келіп қолға түспесе, баланы сонда өлтіріңдер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал қазір өлтірсең, Рысқұл қайтып бұл маңайды көрмей, мүлде қолға түспей кетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бөлтірігі ұсталған қасқыр алысқа ұзап қашпайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыған да ми жетпей ме? Ал мына, туысқандары түгел тұтқындалсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың қайда жасырынып жатқанын айтсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айтпайды екен, жазасын тартсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар енді қорқайын деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Көкем болысты өлтірген екен ғой», – деген ойдан тұла бойы тітіркеніп, бармақтай басына тау құлағандай қалың қайғының сансыз батпан салмағын енді сезді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шені бар орысты көрсе шыбындаған жылқыдай бас шұлғи беретін қу мінез біткен қазақтың атқамінерлерінің бірі Таубай старшын: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Әй, міне, ақыл, табылған ақыл. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әуелі әкесін қолға түсіріп алайық, күшігі құтылмас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мақаш, балаға сен ие бол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ұқтың ба? – деп қопалақтап, қайтадан приставқа бұрылды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өте тауып айттыңыз, мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рақмет Сізге, спасибо, спәсибә... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ол ағаштар алдақашан шіріп кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол ағаштардың түбінде сол күні тұрған адамдардың да көбінің сүйегі баяғыда қурап қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірен-саран тірі жүргендері де бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір сол көзі тірілер сол кезде бала болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді қаудырап, қаусаған халге жеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан бері жетпіс жылдан асты ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл уақиғаның сол соңғы тірі куәлері күннің шұғыласын, айдың нұрын, аспанның көгілдірін көріп жүре бергей... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол ағаштар алдақашан шіріп кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Егер бар болса, ғажайыптан тіл бітсе, сондағы аяғынан асылған адамдардың ғаламат сезімдерін, жан-дүниесінің сұрапыл күйзелісін бізге жеткізер еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағаш екеш ағашта да сезім бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тамыры жердің сөлінен нәр алып, жапырағы күннің сәулесінен әл алып тұрған кезде ағаш әулие құстың әніне, желдің уіліне, жұлдыздың жарығына, күннің қызуына елтіп, жасыл жапырақтары зүмірет қадаған жанардай жайнаңдар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаңа туған бөпеге бесік болуға жараған тал өзін бақытты сезінер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жаңа отаудың шаңырағы мен уығына шабылған сәмбіде де өкініш жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Омаш сақаның тісіне жараған ағаш та мені балта кесті-ау деп қайғырмас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүниеде дар үшін соғылған ағаштың соры қалың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол ағаштар әу басында кәдімгі бақан еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тау-Шілмембеттің маңдайындағы екі-үш құрым киіз үйдің ескі бақандары болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Заманның заманында, әлі Сәлік-Сарының тоз-тозы шықпаған аманында, бұл бақандар сонау Талас Алатауының құйымшағында жатқан Ақсу-Жабағылының жәннатты орманынан шабылған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кейін 1880 жылғы үдермеде жиырма үй Сәлік-Сары қолына іліккен осы ағаштарды азып-тозған азғана көшімен бірге мына Іле Алатауына ала келген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Іленің Алатауында ағаш жоқ деді ме екен, жарықтықтар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Кірме» атанған аз ауыл да ауық-ауық әу деп ән салып, шілдехана, некеқиярда ойын-сауық құрса керек. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан әлгі бақандардан алтыбақан соғылатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол алтыбақан Тау-Шілмембеттің кәрі мен жасына сирек кездесетін қуанышты күндердің куәсіндей, суық бұлттың арасынан, анда-санда бір жылт ететін күннің көзіндей көріне ме екен, кім білген, әйтеуір қаңтар қысқа дейін жығылмай тұрған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алыстан қараған жанға ол адамдар алтыбақандарға мойнынан асылғандай, арқанды аяз қарығандай үрейлі көрініс береді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал шындығында Молдабек те, Шыныбек те, Қорған да мойындарынан емес, аяқтарынан асулы тұр еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Пристав пен старшын әуелі оларды жәй тергеуге алған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жалғыз сұрақ: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рысқұл қайда? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұлдың қайда екенін әлгілер білмейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Білмейміз, – дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан болмаған соң, үшеуін де жығып салып, сирақтарын қосақтап буып, бастарын төмен салбыратып, алтыбақанға аяқтарынан асып қойған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таубай старшын Ахатты да аспақшы еді, пристав тыйып тастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқалардың үрей болуы үшін мына үшеуінің асылуы да жетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалғаны өз жандарынан қорқып-ақ шынын айтуға тиіс. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тау-Шілмембеттің қатындары бастарына қара орнына шапандарын жамылып, тамұқтағы отқа шыжғырылған сорлылардың зарын қылып, кеудесінен әлі жаны кетпеген азаматтарына жоқтау айтып сай-сүйекті сырқыратқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Азан-қазан азынаудан, беттеріне тырнақ салып, қан жоса болған қатындардың түрінен шошынған, тұтқындардан жөнді жауап ала алмай шаршаған пристав бір мезгіл Мақаштың шеңгелінде тұрған Тұрарға назарын салды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала қар үстінде бір аяғын көтеріп, бауырына қысып алған балапан сияқты екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір аяғын екінші аяғының балағына қысып жылытпақшы болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жердегі аяғының бармақтары барбиып, үсіген картоптай талаурап кеткен екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жарық келінің үстінде отырған орнынан тұрып, пристав Тұрардың жанына барды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала «ұрады екен» деп жасқанып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Балағына тығып тұрған екінші аяғын жерге түсірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қолымен бетін жасқап кейін шегіншектей беріп еді, Мақаш желкесінен жұлқып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тыныш тұр, бәтшағар! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Приставтың қалың табанды хром етігінің астындағы қар сықырлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түсін жылытқан болып, ақырмай-жекірмей ақырын сөйледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атың кім? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бала бедірейіп тіл қатпады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атың кім? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айт! Айт! – деп екі жақтан Мақаш пен Таубай старшын түйіп-түйіп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тимеңдер, – деді пристав оларға алара қарап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атың кім? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тұрар, – деді бала приставтың ала шапыраш суықтау көзіне тіке қарап. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кімнің баласысың? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Рысқұлдың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бала приставтың тінткі көзінен көзін тайдырып әкетіп еді, аяқтарынан асулы тұрған үшеуді көрді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үшеуінің де беттері көнектей болып кеуіп, ісініп кеткен екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көздері бұған шарасынан шыға атырыла қарап қалыпты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Сен бұларды жақсы көресің бе? – деді пристав алтыбақандар ағаш жақты көздеп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иә,–деді бала мұрнынан аққан суды жеңімен сүрте беріп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жақсы көретінің рас болса, әкеңнің қайда жасырынып жатқанын айт. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сонда оларды босатамын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрардың көзі аяқтарынан ілінген үшеуге тағы түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өздерінің тағдыры Тұрардың қолында тұрғандай, үшеуі де бұған телміре, жалына қараған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үшеуінің қасында мылтық кезеген үш солдат. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оларды босатпақ болып, Ахмет, Омар тағы бірер адам ұмтылып еді, солдаттар тойтарып тастаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді олар екіншілей беттей алмай «апыр-ай, апыр-ай, иә құдай, иә әруақ, өзің жар бола гөр!» – десіп, шарасыз өлі мен тірінің арасында қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үшеуінің ішінде Тұрар әсіресе Қорған жәкесін жақсы көруші еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өз баласы Арманнан кем көрмей, Қорған Тұрарды үнемі үйіне ертіп апарып, тақыл-тұқыл тамағын бөліп ішер еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұған кішкентай қол шана істеп бергені де бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол шанаға Оразбақ таласатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар мен Оразбақ шанаға таласып жатқанда Молдабек өз баласына бүйірі бұрып, Тұрарды шет қақпайлай берер еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан да Тұрар Молдабекке аса іші жылымайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал Шыныбек жәкесі шақылдаңқырап қалғанмен балажан, базардан ылғи тәтті әкеліп, балаларға тең бөліп беретін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Үйден гөрі түзде көп жүретін Рысқұлды жоқтатпауға тырысып, кейде басқа балалардан гөрі Тұрарға бүйірі тартыңқырап тұратын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Кәне, айта ғой, әкең қайда жасырынып жатыр? |