Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екеуіне де жалтақ-жалтақ қарайлайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Суан Ілеге жетіп, енді суды жалдап өте бергенде, Албан айқай салды дейді: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Суан! Суан! Артыңа бір бұрылып қарашы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Анау Дулаттың үстіне нұр жауып тұр, қарашы! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Суан артына бұрылып қарамай, Іленің арғы бетіне өте шыққан... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан сөйтіп, екі інінің арасында Албан қоныс тепкен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арқасы – Қырғыз, алды – Арғын, Найман, шығысы – Қытай, батысы – Шапырашты, Дулатпен тұйықталып, Нарын, Шарын деген өзендері бар, көк аспанмен тілдескен заңғар-заңғар таулары бар, Мыңжылқы мен Қарқарадай жайлауы бар, бидайығына атты адам жасырынған асыл мекенді нелер ұрпақтың бесігі еткен албандардың бір ауылы бүгін Дулаттың Жанысынан шыққан ақ патшаның адал ұлы – Саймасай болысты құрметтеп күтіп жатқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қарашаның суық күзі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ мұнда шөп сарғаймас, көк қурамас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сондықтан да әлі жаз сияқты сезімді әлдилейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасай қар жауып, жол бітеліп қалады-ау деген күдіктен арылғандай, қайтуға асығар емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жап-жасыл дүние. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қар басса да сол жасыл күйінде кетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл жердің өсімдігі де Нүкетай тағдырлас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қар астында жап-жас күйінде қалмақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нүкетай сұлу құрбыларымен қол ұстасып, Сатыны өрлеп, Көлсайға көтеріліп, алмас алқалы ардақты бесігімен қоштасады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көлсайдың бетінен көгілдір аспан, зүмірет шыршалар, зүбәржат есіл дүние түгел көрінеді – болмыстан болжаусыз көрікті көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қош, көріктім Көлсай! – дейді Нүкетай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Енді сендей көл көре алмаспын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қойшы, Нүкеш, – дейді құрбылары. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Не болды сонша?! Ол жақта да осындай Есік көл деген әдемі көл бар дейді ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Көлсайдай қайдан болсын, – деп күрсінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нүкетай суға құлаған қарағай бөренесімен қалт-құлт етіп жүріп отырып, айдынға қарап ғажайып айнадан өз суретін көреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Су түбінен балықтың төресі – ханбалық шоршып шығып, құйрығын бір бұлқып қалып, су бетіндегі қыз суретін қисық-қыңыр, ұсқынсыздандырып жібереді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нүкетай шошиды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайт кейін, құлап кетесің, – деп қыздар шуылдасады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Төбеден шаңқ етіп қыран қалқып бара жатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аспан аясында, көл түбінде ақторғын бұлттар жүзіп жүреді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жат жерге кетіп бара жатқан жас келінге әлемде жоқ ақ жаулық сыйлағысы келгендей аспан мен көл бір-біріне мөлдірей қарасады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлдеқайдан, астынғы тұстан әлдекімдер айқайлайды: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қайт, қайт! – дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Болыс асығып, аттанғалы жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайтыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Табан астында не болып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлі екі-үш күн жата тұратыны қайда әлгі? – деп қыздар состиысады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәрі Нүкетайды ортаға алып, мұңайысып, етекке түсіп бара жатады... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түнде қызыл-шымқай басқұрлар тартылған жұмыртқадай ақ отаудың ішінде құс мамықтың үстінде ұйықтап жатып Саймасай түс көрді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түсінде Бесағаштағы Тау-Шілмембет ауылына барған екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алдынан Қызыл Жебеге мінген қаршадай бала шығып, міз бақпай тұрады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасай қолын созады, бала мұның сәлемін алмайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кенет Қызыл Жебенің тамағынан қып-қызыл шоқ шашырап, болыстың бетін шыжғыра күйдіріп бара жатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өртеніп бара жатады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өртеніп бара жатып оянып кетеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көзін ашып алып, бетінен көрпені серпіп тастап, «уһ» деп демін алады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтсе, таудың түні салқын, «күйеу бала» жаурап қалмасын деп, жеңгелері түскір мұның үстіне қабат-қабат қалың көрпелер жауып тастапты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтсе де, болыс көңіліне күдік алып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі бала Рысқұл иттің күшігі болды-ау, – деді, ана жолы Бесағашқа барған сапарын егжей-тегжей еске алып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әсіресе Қызыл Жебені түсінде көргені шошытты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Ашу үстінде ақыл тұманданып, сол дию жылқыны бекер қиғызып жібердім бе? Киелі неме ме?» – деп секемденді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Рысқұлдың өзі емес, баласы кіргені несі түсіме?» – деп тағы таңданды: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Таң атқанша көзі ілінбей шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ертеңіне сәске түсте суыт жүріп, хабаршы келіп жетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасайды оңаша шығарып алып, үй сыртында жеке сөйлесті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасай еңсегей бойлы, кесек пішінді, қара сақалына сәл-пәл ғана қылау түскен, нұрлы жүзді, сымбатты кісі еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазір сол қызылшырайлы бетінен қан қашып, қуқыл тартып, бойы шөгіңкіреп қалғандай, үйге қаяулы оралды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауыл иелері үрпиісіңкіреп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жайшылық па, мырза? – деп сабырсыздана жан-жақтан сұрақ қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасай сыр бермеген болып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Жәй, құдай-ау, әшейін... Біздің елде бір Рысқұл дейтін кірме неме орыстың атын ұрлап, түрмеге түсіп еді, сол абақтыны тесіп қашып кетіпті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Біздің болысқа қарасты адам болған соң ояз мырза маған хабарлатып жатқаны ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ей, тәйір-ай, соны да сөз деп... Ауыл-аймақ, бала-шаға аман болса, не қылар дейсің, – қайыната Мұқыш бай тұқшыңдап қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қай Рысқұл? Тау-Шілмембеттің Рысқұлы ма? – деп Мұқыштың Дәулен деген жамағайыны сампылдап сұрап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аңқылдақ, абайламай айта салатын, аңқау кісі еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
–Ой, бөрім-ай, патшаның түрмесін тесіп шығады, ә?! Ер ғой, сорлы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ер, ер, – деп өзін-өзі құптап басын изеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Рысқұлды бұлар да біледі, – деді ішінен Саймасай бетіне шыбын қонған адамдай тыжырынып. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Иттің әйгілісі-ай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қашқанда қайда барып сияды? Өкіметтің құрығы ұзын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайда кетер дейсің». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзін-өзі осылай жұбатқанмен, көңіліне көлеңке түсіп, қабағы ашылмай қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Түндегі түс пен мына жайсыз хабардың арасынан бір байланыс іздеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Сол жығылғырды құрбандыққа бекер шалып жібердім бе», – деп бір сұңқылдақ сұрақ берекесін алды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өз елінен аулақта отырып, өз тірлігін бір сәт сын көзбен шолып еді, айналып келіп, күнәлі өзі сияқтана берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осыдан елге барған соң Рысқұлдың ісін жаптырып, жақсылық жасамақшы да болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тау-Шілмембет ауылын көзіне көк шыбын үймелеген өгіздейін жауыр жарасына істік ағаш шанши бермей, біршама жеңілдік те жасамақ болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Бірақ Рысқұл оңбаған үрерге иті, сығарға биті жоқ, тақыр кедейлігіне қарамай, жалғанның тәкаппары ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оның басынан гөрі, Талғардың басын ию оңай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өзінен де бәле бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе, әмпейлесіп, тәп-тәуір болып жүрсе, еті тірі ебі бар, қоңданып-ақ кетер еді... Ит мінезді болса да, аты шулы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұрынғыдай илей бермей, икемге келтіріп, мал беріп, жер беріп көрейін қызылкөз бәлеге». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алпыстан асқан алпауыт болысты құдай қайырымды етемін десе, он жетідегі сұлу қызды айттырып, қайын жұртына жиірек жіберіп тұрғай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кеудесіндегі бір кесек беріш емес, жүрек екенін олар сонда еске алар... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сырттай сыр бермегенмен, Саймасай қайтуға ниет білдірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақ патша қызметіндегі адам екенін айтты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл сияқты жері сұлу, елі дарқан ауылда айлап жатса да лазым. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірақ алда қызмет күтіп тұрғанын алға тартты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайын жұрты құрметті күйеуді жөндеп күте алмай, бабын білмей, ренжітіп алдық па деп алаңдады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Тәйірі, ел аман, жұрт тыныштық, бейбіт заманда ауыл-үйден от ала келгендей болмай, жата-жастанып, қызық көріп құмардан шығып қайтыңыз, мырза. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ат бәйге, көкпар, күресті ертеңге қаратып отырмыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арғы күні аттанасыздар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Асықпаңыз, – деп жатыр албандар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қалың Дулат елімен бұрын бауыр ажырамас туысқан едік, енді мыңжылдық құда боламыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ондағы Дулат ойлап қалар: «Албан ағамыз бізден барған құдаларын тым болмаса екі-үш күн күте алмағаны несі?» – деп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Саймасай илікпеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояздың оспағынан сескенді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Елінен бүлікшіл шығып, әскерімізді әлекке салып, қашып жүргенде, болыс жас қыз айттырып жігітшілігі ұстағаны несі?» – депті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қалжыңы болса да, қаһарлы сөз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әрі десе Нүкетай сынды сұлуды мына қауқылдасқан көптің арасынан емес, тезірек оңаша отаудың, шәйі шымылдықтың ішінен көруге бек ынтызар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нәпсі сезім жеңгенде, ақыл адасады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Толмаған он жетіге жасым, әке, |