Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлттан сәл айыққан шоқылар шексіз аспанға қол созып, көк тәңірге жалбарынып, мәнгілікке қатып қалған ебедейсіз дәулер сияқты көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қапшағай шатқал аждаһаның аранындай үңірейіп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Атасына нәлет, – деді Рысқұл, – осыдан тау асып, қырғызға өтіп кетсем...». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол отырыста ол паналауға болады-ау деген жердің бәрін оймен шолып шықты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қырғыздың жоғары Таласында құдалары бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шілмембет-Сәліктің бір қызы баяғыда сондағы қырғызға ұзатылған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір баратын жер сол. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына таудың ар жағында Қаракөл, Ыстықкөл жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олар – Бұғылар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұны сыйдыра алмас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұндағы қырғыздар бәрібір осы Жетісу облысына қарайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Патшаның да айласы асқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алақандай қырғыздың бір пұшпағын бөліп алып, Жетісу губернаторына қаратып қойған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Елді бөліп-бөліп, қырық жілік қылып ұстаса, ілік-жілік, бір-біріне айдап салып билеп-төстеу оңай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Атасына нәлет!» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Енді бір сағалайтын шама – қазақтың төменгі Таласы. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Төменгі Таласта Рысқұлдың нағашысы бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ойық елі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол Әулие-ата оязына қарайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нағашы елі мұны жамандыққа қимас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ер жігіттің үш жұрты бар дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірі – өз елің. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол күншіл келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Екіншісі – қайын жұртың. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол – сыншыл келеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Нағыз жанашыр нағашы жұрты дейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кім біледі... |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Атасына нәлет, мен қу жанымды қуырдақ қылып қашып-пысып күнелтермін-ау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қатын-бала не болады? Аз үй Сәлік-Сары не болады? Нағыз қуырдақ солар болмай ма?». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құбыладан ызғырық ескек жел шығып, тырбық тал, бұта басын бұлғақтатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұта басын жел шайқағанда, жүні қобыраған шымшық бірге ырғатылады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қанатын жел кеулейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шымшық тырнағын бұтаққа қадай түсіп тырмысады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не көрсем де, мына қураған жапырақтармен бірге көремін деп қасарысып отырған сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтпесе ұшып кетіп, ықтасын табуына болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл бағжиып, әлгі бұтаға көпке дейін қарап қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Атасына нәлет, шымшық құрлы жоқпын ба? Жоғарғы Таласы да, төменгі Таласы да бар болсын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ер басына күн туса, бұта түбі үй болар, қашып-пысқанша алысып өлемін!». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол хош иісті көк пішеннің арасында ала бөтен қоңырайып тұрған атқұлақтың сояуын суырып алып, саусағымен шарт сындырып лақтырып жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көк тәңірге жалынышты қол созған шоқыларды қайтадан бұлт қаптады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шоқылардың арызына аспан ақ боранмен жауап бергендей, жел қатайып, қар жапалақтап жауа бастады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұта басындағы шымшықтың қос қанатын қобыратып, жел кеулей түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл жерден берданканы көтеріп алып, шекпеннің жеңімен дүмін сүрткіледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Әттең, осындай мылтық Шыныбекте болса, Қорғанда болса, Молдабекте болса... Қарауымда қарулы жүз сарбаз болса... Бірақ жүз адам кімді қиратар? Станицадағы Қара Иван да қосылар ма еді? Кім біледі?». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ол әйтеуір жолыққан сайын ақ патшаның әке-бабасын, тұқым-тұқиянын түк қалдырмай сыбап отырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қара Иван да Рысқұл сияқты осыдан отыз жыл бұрын Ресейден ауып келген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір тоқымдай жер іздеп, күн көрістің қамы – ата-мекенін тастап, жел аударған қаңбақтай домалап, жеткен жері осы Талғар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бетінде шешектен қалған қалың қорасан дағы бар, қоңырқай кісі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Содан да оны қазақтар Қара Иван атап кеткен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онымен Рысқұл тамыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аңшылықтың арқасында танысқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бірде үш-төрт қырғауыл сыйлап мына мылтықты сол Қара Иваннан алған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сөйтіп, бұрынғы ескі шиті мылтықты тастаған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Орыстарын жинап, Қара Иван жүз қол көтерсе, мен бір жүз қолды атқа мінгізсем. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алматыны алар ма едік? Бірақ зеңбірегі бар-ау, дәйістердің... Зеңбірек болса... Шіркін-ай, баяғы Байзақтың қол астында жүзбасы болған Әлімбек бабамдай шайқаста жүріп шейіт болғанның арманы бар ма! Қоқанның тағын қалтыратқан сол батырлардан бізге мұра болған қасиет қалмағаны ма? Бірақ Қоқанның ханы мен орыстың патшасы тең бе? Пішту... Қайда ол! Арасы жер мен көктей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Орыстың патшасы жердің жүзін билеп тұрған жоқ па? Әй, халық қаһарланса, кім біледі... «Көп түкірсе – көл» деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Халықты көтеретін күш қайда, құдай! Ал патша құлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан ары не болмақ? Атасына нәлет!». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Одан ары не болары мына қар аралас бұлыңғыр сияқтанып кетті де, Рысқұл селк етіп, төмендегі жол бойына үңілді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл отырған тұстан төменде кетіп бара жатқан аттының үстіне қарғып түсуге болар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ара жақын, мылтық мүлт кетпейтін, таяқ тастам жер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бір қаупі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болыс бұрынғы салты бойынша өзге топтан ат бойы алда жүре ме, әлде шоғырдың ішінде бола ма? Шоғыр-дүрмектің арасында болса – қиын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шамалайды, түс ауып кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күннің көзі көрінбейді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Арғы беттегі қарағай, шыршалар ақ жамылған әруақтардай боп тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Табандағы алқынған судың сарыны да бәсеңсігендей. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлде құлаққа әбден сіңісті болған соң солай шығар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жел саябырлап, қар енді қалбаңдамай, біркелкі мамырлап түсіп жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Күні кеше күн жылы еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сол жылу әлі бойынан қашпаған бұталар қарды лезде ерітіп, жұтып жіберіп жатыр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл тәпе-тәннен жауған қар Алланың алғысы ма, қарғысы ма – беймағлұм. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оң қол жақтағы жалаңаш жартасқа қар жұқпай, беті суланып, қарауытып, қалың ойға кеткендей мелшиіп қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қар түскен сайын шөп сыбырлайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Миллион сыбыр, ұлан-ғайыр ұран дауысқа ұласқандай әсер етеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дүние күңіреніп бара жатқандай көрінеді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Болмашы сыбыр көбейсе боз боран тұрғандай екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қар толастар емес, мая шөбі сансыз сыбдырмен сыбызғы тартып, жүрек жылататын мұңлы бір ұзақ күйге ұласты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Алда күтіп тұрған ажалды оқиғаның азалы батикасы сияқты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл күйден кейін Рысқұл бір мезгіл мылтықтың өңешінен оқты суырып алып тастағысы да келді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Бір болыс о дүниеге кетер, одан бұл дүниеде не өзгереді? Баяғы зар заман сол заман қалпында қалар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әттен дүниеде не көп, мен сияқты зорлық көргендер көп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Құлақ кесті құл болып жүре бермей, бәрі де үдере көтерілер күн болар ма? Әне, сонда әділетсіздік артын қысар еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менікі де? «Бөлінгенді бөрі жердің кері емес пе»? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Жоқ! – ол пішендегі шашыратқының қураған көк гүліне қол соза беріп». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– «Біреуге шұқыр қазсаң – алдыңнан ор шығады» деген қайда? Болыс маған деген шұқырды терең қазып, аямастан итеріп жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жазығым не? Бауыздарда лақ та бақырады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Лақ құрлы болмай, тұяқ серіппей кете беру керек пе? Жоқ! Саймасай алшаң басып, аранын ашқан дүниеде маған орын жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атасына нәлет!» |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жүресінен отыра берген соң аяғы талды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аяғын созып жіберіп, ақжұлық болған шоқай етігіне қарады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қыс болса келіп қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Аяқ киімнің сиқы мынау. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мая болмаса, үстіндегі жұқа шекпеннен қазірдің өзінде суық өтетін түрі бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұлабойындағы киім атаулыдан жанға себі – тозығы жеткен киіз қалпақ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көптен бері ыстық ішпей, шекесі құрысқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бас аурудың үстіне мына меңіреу, бұлыңғыр тыныштық қосылып, миын шаға түскен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Балалардың да киімі тозық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тұрар жалаң аяқ еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мына қарда тобанаяқ, далаға шыға алмай, мүсәпір болып, көзі жаутаңдап отыр-ау... Аяғы күйген тауықтай азап кешкен қу өмір. |