Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қайтсын деген соң қайтыңдар! – Сақан аузынан түкірігі шашырап, өлер ме күйге түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сұйық жал торы аяғын киік билегендей бір-бір басып қара айғырдың қасына таяна бергені сол еді, Рысқұлдың оң қолы сілтеген қылыштай сарт етіп, Сақан палуанның жағасына қона кетті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сұйық жал торыны тебініп кеп қалғанда жануар тастан секірген елік құсап, есік пен төрдей жерге бір-ақ ырғыды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұндай нажағай қимыл күтпеген Сақан аттан, борпылдақ топырақтың үстіне қалай төңкеріліп бұрқ ете түскенін түсінбей де қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Есеңгіреп, бет-аузының топырағын да сүрте алмай біраз отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сасқанынан: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қызыңды... қызыңды, – дей берді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қыздан садаға кет, қыздан садаға кеткір, – деп Рысқұл оның бетіне бір түкірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қара ат ойқастап, тізгініне шалынып, ауыл сыртындағы жылқыға қарай, үстіндегі ер-тоқымымен шауып кетіп бара жатты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өмірі жауырыны жерге тиіп көрмеген Сақан палуан топыраққа аунап аймандай болып түрегелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сақан баяғы Соқыр батырдың немере інісі еді, күштілігі тартқан, ақылдан құдай кемтар қылып қойған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Өз емшектестеріне қарсы қара айғырға міне шауып, болыстың бұйрығын орындаймын деп, масқара болды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өңшең сорлы, – деді ол түрегеліп есін жиған соң өз туыстарына кекесін зілмен көз тастап: – Ажалды қарға өңшең. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бүркітпен ажалды қарға ойнайды деуші еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал, бар болысқа! Бара ғой. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәріңді патшаның солдаттары атып өлтірсін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Менің жаным ашып, өзім деп, сендерді оқтан аман алып қалмақшы болғаныма сенбедіңдер. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ал, бара ғой, көрейін қарық болғаныңды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ахат ойланып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Осы Қодар біліп айтса да, білмей айтса да бір шындықты шығарып тұр. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ашу үстінде ағылып, аз ауыл түгел шығыппыз. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осымыз әбес емес пе екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауға барсаң – бірің бар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жауға барсаң – бәрің бар деген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Басқаларың тоса тұр, осы мен-ақ барайын болысқа. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Айтып көрейін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тілім жетсе тыңдаса ұлыққа шағынайын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Не дейсіңдер, ағайын? |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл әлгі бір айқастан кейін әлі өзін билей алмай, аяз қысқан адамдай қалшылдап тұр екен: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Өлген менің ағам, өлтірткен Дауылбай. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен бармағанда кім барад?! Сізге мен ілеспей болмайды, Аха! |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
* * * |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Осының бәрін олимптен көріп отырған ояз: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұл не? – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Бұл қазақ ауылдарының арасындағы араз-құраз, үйреншікті дүние, назар салмай-ақ қойыңыз, жоғары мәртебелі мырза, – деп Дауылбай шегір көзінің ашуын тұншықтырмаққа тырысып, күлімсіреп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әйтсе де өзі «иә, пірім» деп екі ұмтылып орнынан тұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айып етпеңіз, мырза, мен сәл шаруамен шығып келейін, – деп оязға қарап бүгіліңкіреп тұрып қалған. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз «бара бер» дегендей пішін танытқан соң атылып сыртқа шығып бәйбішеге: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Орданың орама есігін түсіріп, түндігін аш! – деп бұйырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ауылдағы еркек атаулы атқа қонсын деп жарлық айтты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оязға ере келген екі солдатқа да ескертіп: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Қазір қайыршы қазақтар келіп мазаны алса, мылтық көрсетіп қорқытып жіберіңдер, – деп қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мұрттарын ширатқан доғал солдаттар өздеріне өтініш болғанына далиып: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Мы им покажем кузькину мать, – деп қоқиланды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Көгендегі қозы-лақ бұршағынан босанып, ауыл сыртына беттеген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Желідегі құлындар шіңгірлеп, енелерін шақырып, ноқтамен алысып, кейбіреуі қазыққа оралып қалып жатқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бие сауып, желі басында жүрген малшыларды Дауылбай қолына сойыл беріп, ұрысқа дайындап қойды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ақ орданың күндікке ашық тұрған есігі кенет жабылып қалғаны, түндік ашылып, онда тұп-тура өзінің қасқа басына шақшиып күн түскені, үй сыртында дан-дұң, айқай-ұйқай көбейгені оязды таң қалдырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қымыздың ара-арасында араластырып алып отырған француз коньягі жіліктің майындай шыны, шымыр болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соған да балқып отырған ұлық мына сырды түсіне алмай дал. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Кенет бойын қорқыныш биледі. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әлгі төменде топырлап көрінген тобыр кәдімгі көтерілісшілер болып жүрмесін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұл шетсіз-шексіз жұмбақ даладан түрлі құқайды күтуге болады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Қой аузынан шөп алмайтын момын халық» тарпаң мінез танытып жүрмесін. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Және басқа уақытта емес, дәл өзінің мәртебелі мейман болып жатқан шағында шатақ шықса, ол хабар губернаторға жетсе – жайлы тимес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Губернатор уезд бастығына онсыз да тиісерге желеу таппай жүрген жан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Оязға қарсы бунт шығыпты деген қаңқу – шаншудан жаман. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ояз Богомолов әуелі қасқа басын түндіктен түскен күннен қорғалап, сырғанақ, сусыма шәйі көрпенің үстінде бөксесімен жылжып, төменірек сырғып отырды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Онан соң, жаман айтпай жақсы жоқ, өзіне қастандық бола қалса, қорғанышы бар екені есіне түсті. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Егорка! – деп дауыстады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сыртта: «Түрт, сайтан!» – деп сойқан тілеп тұрған казак-орыс: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Слушаюсь Ваше высокоблагородие! – деп үйге тұра жүріп еді, киіз үйдің орама есігін түртінектеп аша алмады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шолақ ойына осы бас ұрмаңдар оязды әдейі қамап қойған жоқ па деген күдік кірді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Штыкпен киіз есікті бір-екі піскілеп те жіберді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жыланның тіліндей болып жалаң-жалаң еткен штыкты көріп ояз одан бетер сезіктенді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Соғыс жүріп жатқандай көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Тәлтіректеп орнынан тұрып кереге басында ілулі тұрған револьверіне жармасты. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Сырттан казак-орыс: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ваше высокоблагородие, Сізді мына басурмандар қамап қойса керек, есік ашылмайды, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ақымақ, управительді шақыр! – деп шаңқ етті ұлық. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Казак-орыс болысты іздеп жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай ауылдағы малшы-жалшыны жайдақ атқа қондырып, Алсай тобының алдын орап жатыр еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қазақ-орыстың сұсты түрінен шошып қалды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Әдепсіз солдат штыкты мылтығын серпи ұстап, ояз отырған жабық орданы нұсқап: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Айда, айда! – деп зекіді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай өз адамдарына: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Ана ақымақ Алсайдың алдынан шығып, ауылына қайтарыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мені ояз шақырып жатыр, – деп жуан қарагер аттың басын бұрды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Атқа мінсе есіріп кететін қайран қазақ қиқулап ылдиға шаба жөнелген. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ат таңдап лап қойған қолды көріп, Рысқұл қақ сойылын оңтайлады. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ағайындарына: |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Атты мен жаяу соғыса алмас. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Шегіне тұрыңдар. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұларға бейбіт сөйлесу мүмкін емес. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қараптан қарап тұрып қырылмайық, – деді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Шырағым, осы жанжалға кіріспей-ақ қойсаң қайтеді, – деді Ахат. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
– Е, Аха-ай, бұлар бұқсаң сұға береді, қайтесіз мені бөгеп. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Мен бір қаны қарайған адаммын, – биік торыны бір-ақ секіртіп, ордалы ауылдан шыққан түйдек шаңға жұлдыздай аға жөнелді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Олармен жанасқанша көк ақ қалпағын ғана баса киіп үлгерді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Дауылбай аттандырған қол алты сойыл еді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Малшылар, қызметшілер болатын. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Рысқұл бәрін де таниды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бәрі туысқан. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Бұлардың қанын төккеннен түсер пайда жоқ. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
«Қасқыр да қастық қылмас жолдасына». |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ең алдымен ескі шекпенінің екі етегі екі шалғайға кетіп, далақ-далақ шауып келе жатқан жылқышы Кенже екен. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Жүрегі түскір суылдайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Ошақтағы от әлсіреп, ойнаған шоқтан ажар тайды. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қараңғылықтың көкірегінен итеріп жібермей тұрған жарық тіреу жалп етіп құлағандай көрінді. |
Қызыл жебе
|
Шерхан Мұртаза |
|
Қараңғылық қамап тұрғанда барып, Қатшагүл үйден өлегізген май шамды тұтатып, есік алдындағыларды кешкі асқа шақырды. |